Prasa w języku polskim na Białorusi Radzieckiej 1921-1941 : (charakterystyka bibliograficzna i przegląd zawartości)

Rocznik Historii Czasopiśmiennictwa Polskiego, Dec 1972

Jerzy Myśliński

A PDF file should load here. If you do not see its contents the file may be temporarily unavailable at the journal website or you do not have a PDF plug-in installed and enabled in your browser.

Alternatively, you can download the file locally and open with any standalone PDF reader:

http://bazhum.muzhp.pl/media//files/Rocznik_Historii_Czasopismiennictwa_Polskiego/Rocznik_Historii_Czasopismiennictwa_Polskiego-r1972-t11-n1/Rocznik_Historii_Czasopismiennictwa_Polskiego-r1972-t11-n1-s97-116/Rocznik_Historii_Czasopismiennictwa_Polskiego-r1972-t11-n1-s97-116.pdf

Prasa w języku polskim na Białorusi Radzieckiej 1921-1941 : (charakterystyka bibliograficzna i przegląd zawartości)

Prasa w języku polskim na Białorusi Radzieckiej 1921-1941 : (charakterystyka bibliograficzna i przegląd zawartości) Rocznik Historii Czasopiśmiennictwa Polskiego - R ocznik H istorii C zasopiśm iennictw a Polskiego, X I 1 JERZY M YŚLIŃSK I PRASA W JĘZYKU POLSKIM NA BIAŁORUSI RADZIECKIEJ 1921— 1941 (CHA RA KTERY STYK A BIBLIO G RA FICZN A I PRZEGLĄD ZAW ARTOŚCI) Celem mniejszego szkicu jest odtworzenie listy tytułów prasy w ję ­ zyku polskim, wydawanej na Białorusi Radzieckiej po roku 1921 i ogólna charakterystyka jej zawartości. Niniejszy szkic jest w stępną próbą omó­ wienia tem atu i wskazania problem atyki badawczej. M ateriał zaw arty w artykule opracowany został na podstawie bibliografii białoruskich1, nielicznych opracowań białoruskich2, a także opracowań polskich, doty­ czących okresu przed 1921 r.3, charakterystyk prasy w języku polskim wydawanej na te rytorium ZSRR w latach 1918— 19394 i bibliografii pol­ 1 Biełaruski p ie r y ja d y c z n y d ru k 1917— 1927 h., M ińsk 1929; L etap is d ru k u B S S R (dział Czasopisma BSRR) za lata 1931— 1941; Czasopisy г ha ziety B S S R za 1931 h., M ińsk 1931; P i e r y j a d y c z n y d ru k B SS R. S is te m a ty c z n y p a k a zn ik czasopisau i haziet, M ińsk 1933— 1938 (4 zeszyty); P ie r y j a d y c z n y d ru k B ie łaru sk aj S S R (1917— 1958), M ińsk 1960, Wyp. 1: C za so p isy ; Wyp. 2: H aziety. Część druga obejm uje bibliografię gazet do 1959 r. O bydw ie pozycje retrosp ektyw nej bibliografii zaw ierają alfab e­ tyczny w yk az tytu łów w raz ze skróconym opisem bibliograficznym , przy czym tytu ły polskie, litew sk ie i żydow sk ie w y stęp u ją tylko w przekładzie białoruskim . Zaznaczono jedynie język w y d aw n ictw a w przeciw ień stw ie do inn ych w yd aw n ictw bibliograficznych, które podają tytu ły w języku oryginału, a następnie w p rzekła­ dzie. Wyżej w ym ienion ą bibliografię przygotow ała Izba K siążki BSRR. J est ona pow ielan a w 50 egz. Izba K siążki przygotow uje obecnie bibliografię prasy k on sp i­ racyjnej, w yd aw an ej w okresie okupacji hitlerow sk iej w latach 1941— 1944, a także nadzoruje praw idłow ość zap isów p rzygotow yw anej przez Izbę K siążki ZSRR b i­ bliografii gazet republikańskich, G a ziety S S S R 1917— 1960, M oskw a 1970, t. 1. 2 S. W. M а г с e 1 i e w, P iecza t’ S o w ie t s k o j Biełorusi (Isto riczesk ij o czerk ), M ińsk 1967. . 3 A. S 1 i s z, P rasa pols ka na Białorusi p r z e d 1921 r., „Rocznik H istorii Czaso­ p iśm ienn ictw a P olsk iego”, t. V, z. 1, s. 132— 150. 4 K. S i e r o c k a , Polonia R a d zieck a 1917— 1939. Z działalności k u ltu ra lnej i li­ terackiej, W arszaw a 1970, szczególnie rozdział drugi pt. „Prasa polska w ZSRR R ocznik H isto rii C zaso piśm ienn ictw a P olskieg o — t. XI, z. 1 JE R Z Y M Y S L IfïS K I skich5. Nielicznych danych dostarczyły też m ateriały udostępnione auto­ rowi w Izbie Książki BSRR. Pożyteczne były również dane porównaw­ cze, zawarte w opracowaniu J.'Daszkiewicza o prasie w języku polskim, wydawanej na terenie Ukrainy Radzieckiej6. Nieco szczegółów wniosły opracowania polskie i białoruskie na tem at prasy konspiracyjnej z okresu drugiej wojny światowej7. Wiele cennych danych uzyskałem od S. M aj­ chrowicza, którem u za relację pisemną serdecznie dziękuję. Podstawowym źródłem, na którym oparty jest artykuł, była opisy­ wana prasa. Jest ona przechowywana głównie w Bibliotece Państwowej BSRR im. Lenina w Mińsku, której zbiory m ają charakter archiwalПУ ■— jest to bowiem centralna biblioteka Republiki. Niektóre roczniki i num ery omawianych gazet znajdują się też w zbiorach Archiwum Za­ kładu Historii P artii przy КС PZPR. Ze względu na zniszczenia wojenne zbiory mińskie zostały odtworzone z dubletów innych bibliotek radziec­ kich. Zawierają one z interesującego nas okresu komplet „Młota”, jeden rocznik „Gwiazdy Młodzieży”, komplet „Orki” do 1935 r.-włącznie, jeden rocznik „Szturmowca Dzierżyńszczyzny”, wszystkie gazety rejonowe bia­ łoruskie (brak niektórych roczników) drukujące stroniczki polskie oraz czasopisma, które publikowały teksty polskie. W Izbie Książki zacho­ wało się kilkadziesiąt numerów „Sztandaru Wolności” z 1941 r. i jeden num er „Orki” z 1937 r. Tak więc nie zostały opracowane na podstawie autopsji ostatnie dwa roczniki „Orki”, część numerów „Gwiazdy Mło­ dzieży”, trzy roczniki „Szturmowca Kojdanowszezyzny” (następnie „Szturmowca Dzierżyńszczyzny”), num ery „Sztandaru Wolności” z 1940 r., trzy num ery „Pioniera” z 1941 r. i dwa pierwsze roczniki białostockiej „Wolnej P racy” (zachowała się jedynie wersja białoruska). Nie dotarłem w zbiorach mińskich ani w zbiorach krajowych do roczników gazet rejo­ nowych, wydawanych w latach 1940— 1941 w Łomży i w Łapach. P rzy­ puszczać należy, że dodatkowe informacje można jeszcze uzyskać w bi­ bliotekach Moskwy. Winien jestem serdeczne podziękowanie wszystkim, którzy na terenie Mińska zechcieli służyć mi cenną radą i pomocą, a szczególnie dy rek to rw latach 1918— 1939”; A. S 1 i s z, Polska prasa kom unistyczna w Z S R R w latach 1917— 1927, cz, 2, „Kwartalnik Prasoznaw czy”, 1958, nr 3, s. 61—73. 5 S. Z i e l i ń s k i , Bibliografia czasopism polskich za granicą..., W arszawa 1935; Ze źródeł do d zie jó w prasy polonijnej, do druku podał J. Skrzypek, „Rocznik H i­ storii C zasopiśm iennictw a P olskiego”, t. VIII, z. 4, s. 609— 610. 8 J. D a s z k i e w i c z , Prasa polska na Ukrainie Radzieckiej (Z arys historycz­ no-biblio graficzny), „Rocznik Historii C zasopiśm iennictw a Polskiego”, t. V, z. 2, s. 84—137. Tu- też literatura przedmiotu. 7 I. K r a u c z a n k a , P adpoln y bolszew icki d ru k u Biełarusi u h ady w ialikaj atczyn n aj w a jn y , M ińsk 1950; A. P r z y g o ń s k i , Prasa konspiracyjna PPR, W ar­ szaw a 1966. ce Izby Książki BSRR, N.. B. Watacy z. Biblioteki Państwowej BSRR im. Lenina, oraz drowi W. M. Kazberukowi z Instytutu L iteratu ry im. J. K upały AN BSRR. ' ... ' SfS · - . 1. . - * Ψ " Prasa polska w ydawana była na Białorusi radzieckiej od 1917 r. W Mińsku ukazywał się organ Zjednoczenia Socjalistycznego Polskiego „Praw da”; zmieniony następnie na „Polską P raw dę”, która od stycznia 1918 τ. stała się organem lokalnego Komisariatu Polskiego; przestała ona wychodzić po zajęciu Mińska przez Niemców. W grudniu 1918 r. pojawił się tu pierwsizy numer „Młota”,- organu CKW grup K PR P w Rosji. W lutym 1919 r., po połączeniu republik Białoruskiej i Litewskiej, „Młot” przeniesiony został do Wilna i odtąd był też organem Komunistycznej P artii Litwy i Białorusi. Po upadku Wilna „Młot” powrócił do Mińska 1 V 1919 r. W związku z działaniami wójerinymi pismo przeniesiono n a­ stępnie do Smoleńska, gdzie wznowiono je po dwumiesięcznej przerwie (od 12 X). W nowej miejscowości „Młot” przetrw ał niemal dziewięć mie­ sięcy. Po ustąpieniu wojsk polskich z Mińska został on zawieszony, w Mińsku zaś przejściowo wydawano „Sztandar Komunizmu”8. Wznowienie „Młota” nastąpiło dopiero po zakończeniu działań wo­ jennych, przy czym pismo' nastawiało się teraz głównie na problematykę' budownictwa socjalistycznego. Pierwszy num er nowej właściwie gazety ukazał się 20 II 1921 r. nakładem Wydawnictwa Państwowego SRRB; tłoczony był w 1 D rukarni Radzieckiej. Zrazu wydawano „Młót” dwa razy w tygodniu, w niedziele i środy w nakładzie 4000 egz., a następnie trzy razy (niedziele, w torki i czwartki) w formacie 53 X 46 cm. F or­ malnie redagował gazetę komitet redakcyjny, a redaktorem jej był Emanuel Vebi. „Młot” według zamierzeń redakcji miał dotrzeć do czy­ telnika polskiego nie tylko na terenie Białorusi, ale także do wszystkich zakątków Rosji Radzieckiej. Pismo przynosiło informacje z Polski, z te ­ renu republik radzieckich, z zagranicy, ale najwięcej pisano o Białorusi. Dla młodzieży zaczęto redagować od 16 III 1921 r. specjalną kolumnę pt. „Sztandar Młodzieży” jako organ KG i Mińskiego Powiatowego Ko­ m itetu KZMB. Kolumna młodzieżowa była numerowana i ukazywała się mniej więcej raz w miesiącu, przy czym od n ru 7 z 1.8 XII 1921 r. stała się organem Biura Polskiego Centralnego Kom itetu KZMB. „Młot” jako organ Biura Polskiego przy ĆK KPB w początkowym okresie na równi niemal interesował się problem atyką ogólną, dotyczącą Białorusi, jak też i życiem robotników Polaków. Wiele miejsca poświę­ cano problemom repatriacji, podawano informacje z życia jeńców Po8 A. Ś 1 i s z, Prasa polska na Białorusi J E R Z Y M Y S L IS S K I laków. Do 1 XII 1921 r. pismo kolportowane było bezpłatnie, potem usta­ lono cenę prenum eraty miesięcznej na 12 000 rb dla instytucji i organi­ zacji oraz 15 000 dla indywidualnych prenumeratorów. W owym czasie nakład „Młota” wynosił 5000 egz. Pismo jednak coraz bardziej ograni­ czało się dó tem atyki białoruskiej, zwłaszcza wobec ukazywania się ki­ jowskiego „Głosu Kom unisty”, którą to gazetę na łamach „Młota” rekla­ mowano. ' . W 1922 r. nakład „Młota” spadł do 2000 egz. Nadal wydawano doda­ tek dla młodzieży, wprowadzono nowe działy: „Poradnik gospodarski”, odcinek powieściowy (drukowano wówczas Lucjana Rudnickiego Odro­ dzenie), „Z życia ludności polskiej”. Zamieszczano liczne ogłoszenia. Wiele artykułów przedrukowywano z „Trybuny Komunistycznej”. Zw ra­ cała uwagę doskonała jeszcze wówczas polszczyzna tekstów „Młota” oraz znakomita technika redagowania gazety. Na początku num eru podawano zwykle krótko zasadnicze wiadomości, a dopiero wew nątrz omawiano je obszerniej za komunikatam i „Biełrosty”. W końcu roku pojawiły się też nowe działy: „K ultura i sztuka”, „Przemysł i handel”. Mimo to nakład gazety spadał nadal i wynosił w listopadzie 1922 r. 1000 egz., a w grud­ niu 1100 egz. Począwszy od grudnia 1922 r. z łamów „Młota” zniknął dodatek młodzieżowy, ponieważ pojawiło się nowe pismo pt. „Gwiazda Młodzieży”, wydawane nakładem „K ultury”. Był to zrazu miesięcznik, potem dwutygodnik, a od 1926 r. tygodnik. W miejsce kolum ny młodzie­ żowej od początku m aja 1923 r. w „Młocie” pojawiła się nowa kolumna pt. „Stroniczka Oświatowca” (od 1925 r., n r 1/56, z 10 II, „Stroniczka Czerwonego Oświatowca”), będąca dodatkiem dla nauczycieli, zamieszcza­ jącym głównie m ateriały pomocnicze, dydaktyczne, korespondencje ze szkół, ogłaszającym konkursy na najlepszych’ nauczycieli polskich itp. W 1923 r. pojawiło się 17 numerów „Stroniczki”. W 1923 r. doskonalono formy dziennikarskie „Młota” — stworzono nowe działy: „Kącik wesoły”, „Rzeczy ciekawe”, zwiększono ilość infor­ macji zza granicy, nadal drukowano powieści, m. in. В. Kellermanna. Rozpoczęto na łamach gazety prowadzenie intensywnej kampanii atei­ stycznej, pomieszczano wiele informacji z Polski. Wszystkie te zabiegi nie doprowadziły jednak do wzrostu nakładu „Młota” — przeciwnie, spadł on w m arcu 1923 r. do 650 egz. Jak wynika z danych przytoczonych w „Młocie” na tem at prenum eraty prasy polskiej w pow. słuckim, „Młot” miał tam 35 prenumeratorów, „Gwiazda Młodzieży” — 25, „Try­ buna Komunistyczna” — 16, a „Sierp” — 59. Przypuszczać można, że główna część nakładu „Młota” rozchodziła się w samym Mińsku i jego najbliższych okolicach. Od listopada 1923 r. wprowadzono możliwość ® „Młot”, 1923, nr 57/319, z 16 V, s. 3. prenum eraty pisma w zamian za zboże. Podobną możliwość mieli p re ­ numeratorzy „Gwiazdy Młodzieży”, którą w 1923 r. przyjęła do roz­ powszechniania „Biełoruspieczat’ ”. „ Na przełomie 1923 i 1924 r. na łamach „Młota” spotkać można coraz więcej materiałów na tem at dziejów polskiego ruchu robotniczego oraz aktualnej działalności komunistów w Polsce. Rok 1924 przyniósł zmiany w całej prasie polskiej w ZSRR, co wiązało się zapewne z zakończeniem repatriacji Polaków z ZSRR. W styczniu odbyła się narada Biur Polskich КС KPR, podczas której postanowiono, że „Trybuna Komunistyczna” będzie głównym instruktażow ym pismem politycznym, kijowski „Sierp” tygodnikiem wiejskim, „Młot” — popularną gazetą codzienną lub tygod­ nikiem (skład redakcji „Młota” postanowiono wzmocnić czterema osoba­ mi z Moskwy), „Gwiazda Młodzieży” zaś ' — centralnym tygodnikiem, młodzieżowym. Oprócz tego uznano za pożądane założenie dodatków dla dzieci przy „Młocie” i „Sierpie”10. Nie wszystkie te postanowienia zostały od razu wcielone w życie. Gdy chodzi o „Młot” — postanowiono adre­ sować go głównie do włościaństwa, doskonalić dział „Z Polski”, zainicjo­ wać ruch korespondentów, zwrócić uwagę na wsie najbiedniejsze; w pro­ wadzono dział porad językowych, baczono na poprawność tekstów. Pismem codziennym stał się „Młot” od 1 kw ietnia 1924 r„ m ając wówczas ok. 1200 prenumeratorów. Na 2—4 kolumnach rozszerzono te ­ raz zakres podawanych informacji, drukowano przeglądy prasy polskiej, obszerne informacje miejscowe, program y kin, teatrów. Po miesiącu re­ dakcja dziennika mogła już pochwalić się 86^ aktywnym i korespondenta­ mi, z czego najwięcej pisywało do „Młota” z powiatu słuckiego, z Mińska, Borysowszczyzny i orszańskiego (po przeszło 10 osób)11. Utworzono kącik korespondenta. Zaczęto pomieszczać nieliczne korespondencje z U krainy i Moskwy. Niewątpliwie rozszerzaniu prenum eraty służyć miały tworzo­ ne od połowy 1924 r. izby—czytelnie lub chaty—czytelnie we wsiach. Trzeba też przypomnieć, że wydawcą „Młota” od nru 78 (499) z 1924 r. był КС KPB, przy czym nadzór nad redakcją sprawowało Biuro Polskie, którego odpowiedniki istniały też przy komitetach okręgowych KPB. W jednym ze sprawozdań Biura Polskiego przy Borysowskim K omite­ cie Okręgowym opublikowanym w „Młocie” w listopadzie 1924 r. poda­ wano dane na tem at prenum eraty prasy polskiej w tam tejszym okręgu: „Młot” rozchodził się tam w 75 egz., „Gwiazda Młodzieży” (wówczas dwutygodnik) w 100 egz., „Trybuna Komunistyczna” w 10 egz., a „Sierp” w 17 egz.12 Większość tekstów „Młota” nie było podpisanych. Sygnowano tylko 10 Tamże, 1924, nr 19/437, z 3 II, s. 3. 11 Tamże, 1924, nr 66/487, z 1 V, s. 3. w Tamże, 1924, nr 233/652, z 19 X I, s. 4. depesze agencyjne. Niemniej jednak kilka artykułów podpisali w 1924 r. Stefan Heltman, Helena Bobińska, M. Podolski, Tomasz Dąbal i inni.. Rok 1925 rozpoczął codzienny „Młot” od nakładu 1050 egz. W lutym nakład wzrósł do 1300, w kw ietniu do 1400 egz., z czego 447 egz. roz­ chodziło się w Mińsku, a 64 w okręgu mińskim i 43 egz. w słuckim. W tym samym czasie wzrósł także bardzo znacznie nakład „Gwiazdy Młodzieży” z 500 egz. w 1924 r. do 1300 w kwietniu 1925 r. Pismo miało wówczas 130 korespondentów, w tym 80 stałych, głównie jednak na Bia­ łorusi. W związku ze wzrostem liczby prenum eratorów w Mińsku admi­ nistracja „Młota” zawiadamiała, że od 1 stycznia będzie on dostarczany prenum eratorom „za pośrednictwem własnego artelu posłańców”13. Dla­ tego też zapewne tak wiele informacji na lamach dziennika dotyczyło Mińska. Rozszerzono dział „Na Białorusi Sowieckiej”, dodawano n ie re­ gularnie „Stroniczkę Bezbożnika”, nade wszystko jednak zaczęto zwracać uwagę na dział społeczno-literacki, w ram ach którego zamieszczano m. in. fragm enty Przedwiośnia Żeromskiego, Erenburga Trzynaście fajek, wspo­ mnienia rewolucjonistów i inne materiały. Zapoznawano też czytelników z celniejszymi publikacjami z prasy KPP. Rozpoczęto ciekawą dyskusję na tem at reformy pisowni polskiej. · Informacje zamieszczane w „Młocie” w drugiej połowie 1925 r. świadczyły o tym, że dziennik będzie ewoluował w kierunku bardziej popularnym. Tak np. podczas konferencji korespondentów „Młota” i „Gwiazdy Młodzieży” okręgu borysowskiego krytykowano zbyt trudny język dziennika, a zwłaszcza zamieszczanych na jego łamach depesz agencyjnych; sugerowano redakcji, że wiejscy czytelnicy najchętniej czy­ tają dział „Na Białorusi”, „Wiadomości z Polski” i informacje na tem aty gospodarcze14. W 1925. r. dał się wyraźnie zauważyć pewien spadek po­ ziomu poprawności językowej zamieszczanych tekstów — poza działem kulturalnym , w którym spotykamy m.in. informacje o Żeromskim z po­ wodu jego zgonu („wielki pisarz”), wiersz W. Broniewskiego Szpicel i wiele innych. Wśród tekstów tego działu trafia się też piosenka do słów C. Dombrowskiego (potem podpisany też jako Dąbrowski) „Hej chłopi wraz! Nad nami Znak Czerwony...”, którą zalecano śpiewać na melodię „Hej strzelcy wraz!” W roku 1926 nic nie zapowiadało likwidacji „Młota”, który reklamo­ wano jako „jedyną w SSSR polską codzienną gazetę polityczno-literack ą”. Nadal drukowano „Stroniczkę Czerwonego Oświatowca” (nr 1/81, z 6 I). Kolegium redakcyjne dziennika składało się wówczas z następują­ cych osób: Wrxorowski, J. Krasny, Stefan Heltman, Wacław Pański, 13 Tamże, 1925, nr 1/689, z 1 I, s. 1. 14 E. L w o w s k i , K onferencja k o respon den tów „Młota” i „ G w ia zd y M łodzieży" okręgu borysowskiego, „Młot”, 1925, nr 146/833, z· 2 VII, s. 3. M. Stokowski, Bronisław Wąsowski15. W nrze 54, w notatce Do naszych czytelników16, zapowiedziano nagle, że od 15 III 1926 r. w miejsce „Mło­ ta ” ukazywać się będzie włościańska „Orka”, w Moskwie zaś od 1 IV ukazywać się ma polski tygodnik społeczno-polityczny pt. „Trybuna P raw dy”. Nadal polecano uwadze czytelników atrakcyjną pod względem formy „Gwiazdę Młodzieży”. Ostatni num er „Młota” (84/1038) ukazał się 7 III 1926 r. Decyzja dotycząca likwidacji „Młota” i wydawania „Orki” zapadła podczas Wszechbiałoruskiego Zjazdu Włościan Polaków. Wyżej wspomniano, że od grudnia 1922 r. równolegle z „M łotem” ukazywała się „Gwiazda Młodzieży”, początkowo jako miesięcznik mło­ dzieżowy bez ograniczonego do terytorium Białorusi adresata, od 1924 r. jako dwutygodnik, od 1926 r. z podtytułem „Dwutygodnik Młodzieży Robotniczo-Chłopskiej BSSR i RSFSR. Organ Kom itetu Centralnego LKZMB”, a od 1926 r. „Tygodnik”. W pierwszym okresie istnienia pisma ukazywał się przy nim dodatek „Gwiazda Młodzieży Ilustrow ana”. Pismo miało form at 25 X 35 cm, a objętości 8 stron druku. W 1926 r. było właściwie gazetą młodzieżową, a nie magazynem młodzieżowym, wydawaną nakładem Wydawnictwa „K ultura”, zawierającą „Przegląd polityczny”, dział „W republikach sowieckich”, „Z życia LKZM”, mło­ dzieżową twórczość literacką, głównie poetycką oraz takie rubryki, jak „Higiena i zdrowie”, „Gry i zabawy”, „Rzeczy ciekawe”, „Skrzynka po­ cztowa” i inne. W 1927 r. rzucają się w oczy działy informacji o Polsce, „Nauka i technika”, „Co czytać?”. Z czasem jednak pismo przynosiło coraz, więcej przedruków z „Orki” i coraz bardziej upodabniało się do tego tygodnika. Od 1926 r. dodawano do pisma kolumnę dziecięcą „Bądź gotów”, której n r 9 miał się ukazać w grudniu 1927 r. Warto zwrócić uwagę na dział kulturalny „Gwiazdy Młodzieży”, który poza poradami czytelniczymi i publikowaniem utworów poetyckich młodych zamieszczał też porady takie, jak np. Jak przeprowadzić wieczorynkę na wsi. 7 I. 1928 r. „O rka” zapowiedziała, że w związku z tym, iż pismo to ma się ukazywać dwa razy w tygodniu oraz w związku z tym, że „Gwiazda Młodzieży” nastawiała się wyłącznie na czytelników wiejskich — gazeta ta przestaje wychodzić, ze względu na wysokie koszty. Dzieciom zale­ cano równocześnie moskiewskie pismo polskie „Bądź gotów”17. Nie usta­ lono dokładnie, kiedy ukazał się ostatni num er „Gwiazdy Młodzieży”. Biblioteka im. Lenina w Mińsku dysponuje ostatnim num erem 45/148, z 8 XII 1927 r. Bibliografie notują też num er z 15 XII. Na przeciąg trzech lat pozostała zatem na terenie Radzieckiej Bia­ 15 W siódmą rocznicę [Dzieje prasy polskiej na Białorusi do 1926 r.], „Młot”, 1926, nr 1000/16, z 20 I 1926, s. 1. Tam że skład kolegium redakcyjnego „Młota”. μ „Młot”, 1926, nr 54/1038, z 7 III, s. 1. u „Orka”, 1928, nr 2/93, z 7 I, s. 1. J E R Z Y M Y S L IN S K I łorusi jedyna gazeta w języku polskim — „Orka. Tygodnik włościański. Organ C K K P(b)B ”, drukowana w tej samej, co „Młot*’ drukarni, począt­ kowo w formacie 26 X 35 cm, s. 10, a następnie w formacie 22,5 X 30 cm i objętości 12— 16 stron. Pierwszy num er tygodnika ukazał się 28 III 1926, a ostatni prawdopodobnie 22 VII 1937 r. (nr 84/1340). Od 1 I 1927 r. „O rka” zaczęła wychodzić dwa razy w tygodniu i odtąd zmieniła pod­ ty tu ł na „Gazeta CK KP(b)B”, od 1 II 1931 r. zaś ukazywała się dwa razy na 5 dni z podtytułem „Organ K omitetu Centralnego KP(b)B”. Od n ru 24, z 1934 r., ponownie zaczęto wydawać pismo dwa razy w tygod­ niu. Często zmieniał się form at „Orki”, by ustalić się z. num erem 61 w 1929 r. na 42 X 58 cm, w objętości 4 stron. Gazeta drukowana była nadal w tej samej drukarni, która zmieniała swą nazwę początkowo na D rukarnię WPB, a potem na D rukarnię im. Stalina. Nakład „Orki” w y­ nosił początkowo 4300 egz., w 1929 — dochodził do 5350 egz., w 1930 r. do — 6100, ale już w następnym roku spadł do 4600, by osiągnąć zno­ wu w, 1932 r. 11 000 egz. W 1933 r. bito ok. 5200 egz., w 1934 r. nieco powyżej 3100 egz. Nie znamy wysokości nakładu „Orki” w latach 1935—· 1937. Początkowo nie występował na łamach pisma oficjalny redaktor. Dopiero w 1929 r. podpisywał je B. Wąsowski, w 1931 r. J. Kłys i E. Prinz, a od 1933 r. H. Żarski. W 1928 r. dodawano co pewien czas do „Orki” dodatek pt. „Orka Ilustrow ana” (pierwszy do n ru 6, z 21 I); w 1931 r. wydano jednorazowo „Bądź gotów! Jednodniówkę Poświęconą 2-mu Wszechbiałoruskiemu Zlotowi Młodych Pionierów”. Od n ru 27, z 19 III 1931 r., pojawiła się przy „Orce” nieregularna „Stroniczka Li­ teracka”. Celem „Orki”, jak wyjaśniono czytelnikom w 1 numerze, będzie „sze­ rzyć oświatę wśród ludu pracującego wsi, prowadzić masy włościańskie ku lepszej przyszłości, którą wskazuje nam P artia Komunistyczna”. Rów­ nocześnie rzucono hasło „»Orka« w każdej polskiej chacie!”. W 11)26 r. „O rka” nie różniła się pod względem formy i treści od swoich poprzedników. Zamieszczano jedynie więcej informacji z życia wsi, rozszerzono dział pt. „Co się dzieje w jaśniepańskiej Polsce”, często podawano wyciągi· z lewicowej prasy polskiej, kontynuowano dodatek „Stroniczka Czerwonego Oświatowca”. Co pewien czas w 1927 r. ukazy­ wały się „Foto-stroniczka O rki”, „Stroniczka kobiety” i inne. Drukowa­ no wiele listów do redakcji. W treści zaczynają w stosunkowo obszernych artykułach dominować dwie sprawy: walka z kułakiem oraz kampania laicka, nasilająca się w okresie świąt religijnych. W 1929 r. nadal realizowano program gazety w zakresie dotarcia do czytelnika wiejskiego. Z początkiem roku ogłoszono konkurs na najlepszą radę wiejską, zwracano uwagę na chaty-czytelnie, których na początku kwietnia liczono już 37. Intensywnie werbowano prenum eratorów i ko­ respondentów, których w końcu 1928 r. było przeszło 300. Jak obliczano w lipcu 1928 r . . na Białorusi Radzieckiej było wówczas ok. 98 tys. lud­ ności polskiej, a jeden egzemplarz „Orki” przypadał na trzy polskie za­ grody18. W drugiej połowie roku przeprowadzono na łamach „Orki” akcję przygotowawczą do zjazdu delegatów Polonii zagranicznej w W ar­ szawie. W ybrani delegaci na ów zjazd nie zostali dopuszczeni do obrad,, ale sama kampania miała duże znaczenie propagandowe; objaśniono przy okazji czytelnikom, jak wyglądają stosunki społeczne w Polsce publiko­ wano listy włościan polskich do byłych właścicieli m ajątków na terenie Białorusi, którzy przebywali w Polsce. Nie tracono przy tym z pola w i­ dzenia problem atyki kulturalnej. W 1929 r. dodawano prenumeratorom,, którzy płacili nieco wyższą stawkę (2,90 zamiast 1,70 rb) po dwa ark u ­ sze powieści. Na łamach „Orki” zaczęli ogłaszać swe utw ory członko­ wie Sekcji Polskiej Białoruskiej Asocjacji Pisarzy Proletariackich, istnie­ jącej od 1925 r., ale faktycznie działającej od 1928 r. i liczącej wów­ czas 11 członków. W 1930 r. przybył obok „Orki” inny środek masowego przekazu, ważny z punktu widzenia odbiorcy — ludności polskiej. Oto ogłoszono-· na łamach „Orki”, że jej treść przekazywana będzie słuchaczom rozgłośni mińskiej w języku polskim trzy razy w .miesiącu: 1, 11 i 21 o godz, 21.. Równocześnie forma językowa tekstów pomieszczanych w gazecie coraz bardziej się obniżała. Spotyka się coraz więcej rusycyzmów („był w zięty na pracę”, „zbiórka urodzaju”). W treści dominują nadal aktualne spra­ wy społeczne wsi: walka z kułakiem, intensyfikacja produkcji rolnej, działalność polskich rad wiejskich, których w końcu 1930 r. było na Bia­ łorusi 24, a na Ukrainie 151. W 1930 r. „Orka” miała 313 koresponden­ tów, z których najwięcej skupiało się w okręgu mińskim (126), bobrujskim (63), homelskim (32), połockim (22), orszańskim (24), mozyrskim (21). Stałe koła korespondentów istniały w Tatarszczyźnie koło Kojdanowa, w Łańcuckiej polskiej radzie wiejskiej (rej. Kopyl), Łozińskiej (rej. Borysów), w kołchozie „Pobudka” (obwód bobrujski), w Adamów­ ce (obwód miński) oraz w Połocku, Kojdanowie, Bobruj sku, Homlu i in­ nych miejscowościach19. Interesującą akcją, podjętą przez gazetę w owym okresie, była zbiórka wśród ludności polskiej pieniędzy na czołg im. Dzierżyńskiego. W 1931 r. na łamach „Orki” dominowała sprawa kolek­ tywizacji wsi. Redakcja zajęła się szczególnie kołchozem im. Dzierżyń­ skiego (wieś Lipowce, rej. uszacki). W związku z tą akcją zapewne zwię­ kszono częstotliwość wydawania gazety. W kw ietniu redakcja „Orki” za­ warła umowę o współzawodnictwie z organem polskiego rejonu na te re ­ w Tamże, 1929, nr 52/246, z 3 VII, s. 5— 6. 18 Na ostrze pióra — bolszew icki czyn, „Orka” 1930, nr 34/329, z 6 V, s. 2.. nie U krainy —■„Marchlewszczyzną Radziecką”, m.in. w zakresie w yda­ w ania tzw. gazetek wyjazdowych. W m aju tegoż roku ukazała się uchwa­ ła sekretariatii КС KP(b)B „o prasie rejonowej i dołowej w językach mniejszości narodowych”. Postanowiono zorganizować stałe stroniczki polskie w gazetach rejonowych Witebska, Köjdanowa i Borysowa natych­ miast, a do końca 1931 r. także w gazetach rejonów kopylskiego, piesz­ czeni ckiego, lepelskiego i szkłowskiego (1 raz na 5 dni); polecono w yda­ w anie w kołchozie („kolektywie”) im. Dzierżyńskiego wielonakładówki w języku polskim techniką hektograficzną. W związku z tym zdecydowa­ no utworzenie grupy polskiej na Wydziale Gazetowym U niwersytetu im. L enina20. Mimo trudności związanych z polskimi czcionkami, zecerami i re­ daktoram i zaczęto stopniowo realizować powyższe decyzje. Oprócz tego redakcja „Orki” zorganizowała wyjazdową gazetkę pt. „Orka w Kopyl:szczyźnie”. Planowano wydać 7 numerów — udało się na skutek znacz­ nych trudności wypuścić 4 num ery w ciągu trzech tygodni od końca kwietnia (znany nr 2 pochodzi z 1 V). Gazetkę wydawano we wsi im. Łańcuckiego, rej. Kopyl, pod red. S. M. Rotkiewicza, przy współudziale :rejonowej gazety białoruskiej „Kałhasnik Kapylszczyny”21. Dała ona po­ czątek stroniczce polskiej w tej gazecie. Ponadto „Orka” pomogła w w y­ dawaniu wielonakładówki „szkłopisowej” w kołchodzie im. Dzierżyńskie­ go rej. Buda-Koszelowski, jej tytułu jednak nie udało się ustalić. Podob­ ną gazetkę wydawała w czerwcu 1931 r. brygada szturmowa „Orki” w Zamostockiej polskiej radzie wiejskiej. Niezależnie od tych przedsię­ wzięć wydawniczych „O rka” rozpoczęła kampanię propagandową o zdo­ bycie 10 tys. prenumeratorów. W 1932 r. kontynuowano instruktaż i pomoc dla tzw. prasy dołowej (tak nazywano lokalne gazetki ścienne i powielane). Niezależnie od tego, •zapewne dzięki pomocy „Orki”, założono w ostatnim kw artale 1931 r. rejonową gazetę polską „Szturmowiec Kojdanowszczyzny”. W 1932 r. zaczęto wydawać gazetki ścienne na makietach drukowanych przez „O rkę”. M. in. w styczniu 1932 r. w Łańcuckiej polskiej radzie wiejskiej wydawano gazetkę pt. „Z bolszewickim naporem”. W marcu 1932 r. zapadła uchwała CKW BSRR o utworzeniu polskie­ go rejonu narodowościowego w Kojdanowie na wzór Marchlewszczyzny n a Ukrainie. W związku z tym zmieniono granice administracyjne rejonu i włączono doń z innych rejonów wsie o większości polskiej. „Orka” zaj­ mowała się żywo wyborami do władz nowego rejonu i popierała wnioski 20 Tekst uchw ały w „Orce”, 1931, nr 44/445, z 11 V, s. 4. 21 Fotokopia nru 2 „Orki w K opylszczyźnie” i inform acje o niej zob. „Orka”, 1931, nr 51/452, z 30 V, s. 2. zgłoszone w tymże roku o przemianowanie tego rejonu na rejon Dzier­ żyński. Równocześnie propagowano na łamach gazety rekrutację kandy­ datów do trzyletniego Oddziału Gazeciarskiego (sic!) w Polskiej Technice (sic!) Pedagogicznej w Mińsku. Ogłoszono też zwiększenie w 1932 r. audy­ cji radia Mińsk w języku polskim (co drugi dzień o godz. 22,30). „Orka” posiadała wielu współpracowników Polaków, pracujących za­ równo we władzach BSRR i KP(b)B, jak i w polskich instytucjach k u l­ turalnych w Mińsku: od wydawnictwa i księgarni „K u ltu ra” począwszy poprzez liczne nauczycielstwo polskie, polski klub robotniczy im. R. Luksemburg, Polskie Technikum Pedagogiczne oraz Sektor Polski Białoruskiej Akademii Nauk, której wiceprezydentem był Tomasz Dąbal. Wyżej wspomniałem już także o sekcji polskiej Białoruskiej Asocjacji Pisarzy Proletariackich. Istniała redakcja polska w Białoruskim Wydaw­ nictwie Państwowym. Radą służyły też instytucje polskie w Moskwie oraz redakcje tamtejszych gazet w języku polskim. W 1933 r. „Orka” bacznie śledziła stroniczki polskie w gazetach re­ jonowych, krytykow ała opóźnienia, błędy językowe, chociaż sama coraz częściej je popełniała. 25 III 1933 r. zorganizowano w redakcji „Orki” naradę redaktorów stroniczek polskich. Interesowała się redakcja szko­ łami polskimi, polskimi klubami itd. Powrócono do wydawania miesięcz­ nych stroniczek literackich zapełnianych przez utw ory członków Sekcji Polskiej Wszechbiałoruskiego Zrzeszenia Pisarzy Radzieckich (Helena Romanowska, Adolf Stankiewicz, Z. Rymaszewski, K. Mette, Celina Bo­ bińska i inni). Stroniczka ta ukazywała się teraz regularnie raz w m ie­ siącu, a przy redakcji zorganizowano dział konsultacji literackich. Po­ nadto na łamach pisma główne miejsce zajmowały problemy społeczno­ -polityczne interesujące wówczas całą prasę radziecką. Podobne tem aty dominowały też w okresie lat następnych. Rok 1934 przyniósł jednak zmiany w zakresie wyglądu zewnętrznego gazety. Za­ częły teraz pojawiać się teksty bardzo obszerne, referaty, pełne komu­ nikaty oficjalnej agencji „Biełta” i własne informacje telefoniczne. Nadal istniała „Stroniczka Literacka”, od 4 III 1934 r. numerowana jako doda­ tek, w której spotykamy teksty L. Kruczkowskiego, W. Kowalskiego, J. Wiślaka, H. Romanowskiej, pojawia się też kącik literacki dla n aj­ młodszych. Powróciła na łamy „Orki” powieść w odcinkach (Lew Rubinsztajn, Szlak samobójców). Pisano o powielanych gazetkach wiejskich, wśród których zwracała uwagę dłużej istniejąca (1933— 1934) pt. „Szturmowiec Rady” — wydawana w Malinowskiej radzie wiejskiej. W Stacji Maszynowo-Traktorowej Dzierżyńskiej redakcję gazetki SMT objął były kierownik sektora masowo-operacyjnego „Orki”, S. Rotkie­ wicz. Pod jego kierunkiem drukowano m akiety gazetek brygadowych, m. in. w czerwcu 1934 r . wydrukowano 5 tys. takich makiet w języku polskim dla Putczyńskiej SMT. Od 23 IV do 22 VIII 1934 r. ukazało się 9 numerów drukowanej w języku polskim i białoruskim gazetki pt. ,,Palitatdzielski szlach. O rhan palitatdzieła Putczynskaj MTS”. Gazetka uka­ zywała się w Dzierżyńsku i drukowano ją w drukarni „Szturmowca Dzierżyńszczyzny” . Trudno scharakteryzować zawartość następnych roczników (1936— — 1937) „Orki” ze względu na to, że w zbiorach zachowały się jedynie pojedyncze num ery gazety. Na podstawie nielicznych zachowanych nu­ merów stwierdzić można jedynie, że publikowano bardzo dużych roz­ miarów artykuły i przewagę miały m ateriały podobne do zamieszczanych w innych gazetach radzieckich. W końcu 1935 r. redakcję „Orki” po Żarskim objął S. Majchrowicz. Drukowano wówczas 1000— 1500 egz. gazety. Jak wspomina ówczesny redaktor, pozyskanie nowych prenum eratorów nie było łatwe, bowiem większość potencjalnych nabywców słabo władała językiem polskim i wolała czytać gazety rosyjskie i białoruskie. Ostatni znany mi num er „Orki” pochodzi z 18 I 1937 r. (nr 9/1259). „Szturmowiec Kojdanowszczyzny. Organ Kojdan. RKKP(b)B, RKW i RR Zw. Zaw.” pojawił się prawdopodobnie w listopadzie 1931 r. W 1931 r. ukazywał się raz na 10 dni, następnie raz na 5 dni, w 1933 r. trzy razy w tygodniu. W lipcu 1932 r. zmieniono ty tu ł gazety na' „Szturmowiec Dzierżyńszcźyzny”, przy czym w 1934 r. nosiła ona pod­ tytuł: „Organ. Dzierż. KR KP(b)B i Rejonowego K omitetu Wykonaw­ czego”, a od 14 VI także ,,... Rej. Rady Zw. Zaw.” Pismo ukazywało się w formacie 30 X 42 cm w objętości 2—4 stron w układzie czteroszpaltowym. W 1932 r. nakład pisma wynosił 1500, a w rok później 2000 egz. W 1934 r. planowano wydanie 2500 egz. Kolejnymi redaktoram i pisma byli: L. Kwapiński, J. Kirsztajn, M. Cwirko, Kurowski. Na podstawie zachowanych numerów z 1934 r. (nr 52/284, z 14 IV do n r 112/344, z 29 XII) wiadomo, że pismo zawierało następujące działy: artykuł wstępny, artykuł aktualny, teksty uchwał partyjnych, listy czytelników, sprawo­ zdania z wykonania planów gospodarczych, instrukcje i zalecenia, dział „Za granicą” oraz „Z Polski faszystowskiej”, „Ze Związku Republik Radzieckich”, a także sporadyczne teksty literackie, w tym m. in. utwory St. R. Standego. Spotkać tu można było także przedruki z „Trybuny Radzieckiej”· oraz informacje na tem at współzawodnictwa lokalnego po­ mieszczane w tzw. czarnej i czerwonej tablicy. W 1934 r. teksty za­ mieszczane na łamach „Szturmowca” pisane były kiepską polszczyzną („zagłówek” — tytuł, „zrywać” — opóźniać, „Zlikwidować wyrwę w uiszczaniu naturopłaty SMT” itp.). W tymże roku na terenie polskiego rejonu Dzierżyńskiego prenumerowano w czerwcu 380 egz. „Orki” oraz 506 egz. „Szturmowca”, z czego np. niektóre rady wiejskie otrzymywały: I dzierżyńska — 46 egz., dobryniowska — 54, putczyńska — 50, narejkowska — 115, rubiłkowska —· 44 egz.22 Według statystyki druków periodycznych BSRR w 1932 r. obydwie polskie gazety na terenie Białorusi ukazały się w ilości 251 numerów i w nakładzie 887,7 tys. egz. (odpowiednio wszystkich gazet było 196, n u ­ merów 11641 w nakładzie 94 568,8 tys. egz.). Analogiczne dane z roku 1933 były następujące: 262 numerów w jednorazowym nakładzie 7195 egz. i w nakładzie globalnym 977 690 egz.; z roku 1934 — 285 numerów w nakładzie 8658 egz. i w nakładzie globalnym 1 363 26023. Nie zasługują na wiarę dane statystyczne dotyczące pism wielojęzycznych, których było znacznie więcej, niż to ujmowały statystyki oficjalne. Spośród czasopism republikańskich „L iteratura i M astactwa” kilka­ krotnie zamieściła teksty w języku polskim w latach 1932—1935. W 1935 r. zwracał zwłaszcza uwagę wiersz Włodzimierza Kowalskiego Kołysanka oraz polskie przekłady utworów Janki K upały pióra St. R. Standego24. Inne czasopismo republikańskie: „Prafesijanalny Ruch Biełarusi”, ukazywało się także z tytułem polskim „Ruch Zawodowy na Białorusi” w latach 1925— 1927. Pismo to drukowano w nakładzie 3— —4000 egz., ale zamieszczało ono bardzo mało tekstów polskich. Na uw a­ gę zasługuje jedynie artykuł A. Lipperta, pracownika drukarni w M iń­ sku, z okazji 10 rocznicy Rewolucji Październikowej23. W siedmiu białoruskich gazetach rejonowych i w jednej miejskiej, począwszy od 1931 r., ukazywały się stroniczki polskie. Najczęściej nie pojawiały się one regularnie, z zasady co 5— 10 dni, wyjąwszy okresy urlopów redaktorów tych stroniczek. Część polska owych gazet zamiesz­ czana była z reguły na drugiej lub trzeciej kolumnie i obejmowała od jednej do % kolumny. Nie miała ona odrębnego ty tułu ani numeracji. Zawierała zwykle od kilku do kilkunastu artykulików w formie kores­ pondencji lub sprawozdań, czasem coś w rodzaju artykułu wstępnego pisywał redaktor stroniczki, nierzadko przedrukowywano teksty z „Orki”. Częste były wypadki, że ty tuły składano różną wielkością czcionek z powodu ich braku. W treści przeważała problem atyka produkcyjna, czasem szkolna. W większości przypadków teksty przygotowywano 22 „Szturm owiec D zierżyńszczyzny”, 1934, nr 52/284, s. 2. 2S Zob. Letapis dru ku B SSR 1931, s. 333; 1932, s. 257-—259; P ie ry ja d y c zn y druk BSSR u 1933— 1934 hh, Mińsk 1934, s. 49, oraz tamże,... u 1934— 1935, M ińsk 1935, s. 68. "" 24 W. K o w a l s k i , K ołysan ka, „Literatura i M astactw a”, 1935, nr 22, s. 3; J. K u p a ł a , N ad rzek ą Oresą, tamże, nr 27, s. 4, oraz J. K u p a ł a , Jacy, tamże, nr 28, s. 1. Za zw rócenie uw agi na te teksty dziękują A. I. M aldżisowi z Instytutu Literatury A N BSRR. 25 „Prafesijanalny Ruch B iełarusi”, 1927, nr 5/48, s. 26. J E R Z Y M Y S L IÏrS K I w fatalnej polszczyźnie. Większość gazet rejonowych miała format ok. 30 X 42 cm, jedynie witebska wychodziła w formacie 40 X 57 cm. W końcu 1931 r. stroniczka polska pojawiła się na łamach rejonowej gazety borysowskiej pt. „Balszewik Barysąuszczyny”, wydawanej w na­ kładzie ok. 10 tys. egz. Jej redaktorem, był Stefanowicz. Stroniczka pol­ ska wydawana tu była przeciętnie raz na dwa tygodnie, prawdopodobnie do. 1934 r.26 W gazecie rejonowej w Pleszczenicach, ukazującej się w na­ kładzie 2— 3 tys. egz. pt. „Baraćbit za kalektyw izacyju”, stroniczkę pol­ ską redagował Batenin. Po raz pierwszy ukazała się ona 31 III 1932 r. — ostatnia prawdopodobnie 20 III 1933 r. Pisywał na jej łamach późniejszy redaktor „Orki” i współredaktor „Sztandaru Wolności” Stefan Majchro­ wicz, J. Kukiełko i inni. Stroniczka ta przynosiła wiadomości z Polski, wiele jednak przedrukowywała z „Trybuny Radzieckiej” i z „Orki”. W gazecie lepelskiej — „Kałhasnaja P rau d a” — stroniczka polska reda­ gowana przez Kosa ukazała się prawdopodobnie od wrześnie 1932 r. i wychodziła jeszcze w listopadzie 1933 r.27, mniej więcej raz na dwa tygodnie. Gazeta ta w ydawana była w nakładzie 5 tys. egz. W gazecie „K am u n a r. Zasłauszezyny” stroniczka polska ukazywała się też w tej samej częstotliwości pod. redakcją Pazyny prawdopodobnie od marca 1933 r. do 24 VII 1934 r.28 W szkłowskiej gazecie rejonowej „Prämien Kamunizmu” stroniczkę polską od końca 1931 r. do 7 XI 1933 r.29 red a­ gował Pawłowicz. W stroniczce tej sporo było tekstów agencyjnych, w tym doniesienia z Polski, niekiedy publikowano zdjęcia i artykuły własne, najczęściej w bardzo kiepskiej polszczyźnie i z błędami ortogra­ ficznymi. W uszackiej gazecie rejonowej „Prymieżny K ałhasnik” stroniczka polska wychodziła prawdopodobnie do końca 1933 r. „Kałhasnik Kapylszczyny” drukował stroniczkę polską przypuszczalnie od 21 IV do 26 XII 1934 r.30 Gazeta ta ukazywała się w nakładzie ponad 7 tys, eg;z. O dwa tysiące niższy był nakład „Udarnika Kojdanauszczyny” (potem „Dzierżynszczyny”), w którym pod redakcją J. Kirsztajna ukazywała się stroniczka polska od końca 1931 r. Wreszcie w gazecie miejskiej 26 Znane mi są stroniczki polskie z 1933 r. w nr 18/724, z 22 I, s. 3, nr 93/799, z 27 IV, s. 2, oraz nr 212/908, z 25 IX, s. 3. Z ajm ow ały one od % do kolum ny. 27 Przeglądałem 10 stroniczek polskich z okresu od 14 IX do 21 X II 1932 r. oraz z 7 i 29 X I 1933 r. 28 Znane m i jest 17 stroniczek polskich z 1933 r. oraz 7 z r. 1934. Oprócz r e ­ daktora najczęściej pod artykułam i figurow ał podpis H. Czerwińskiego. 29 Począwszy od 10 I do 7 X I 1933 r. odnalazłem 20 stroniczek polskich, obej­ m ujących najczęściej całą kolum nę druku. Wśród podpisów pod artykułam i n a j­ częściej powtarzały się tu podpisy S. Rotkiewicza, S. M ikałuckiego i P. K ujaw ­ skiego. 80 Znane m i jest 8 stroniczek polskich z 1934 r. od 21 IV począwszy na 26 X II skończywszy. P K A S A W JĘ Z Y K U P O L S K IM N A B IA Ł O R U S I R A D Z IE C K IE J „Wiciebski P raletary ”31 stroniczka polska ukazywała się 'nieregularnie dc 1933 r. (prawdopodobnie do 14 .11), Wprawdzie zapowiadano w tedy zwo­ łanie narady korespondentów piszących po polsku i konferencji robotni­ ków Polaków Witebska, jednak w dalszych numerach nie udało mi się znaleźć tekstów polskich. Witebska gazeta, rejonowa w ydawana była .. wówczas w nakładzie 8500 egz. . Poziom,tekstów polskich w białoruskich gazetach rejonowych nie był wysoki, niemniej jednak stroniczki t e , . jakkolwiek wydawane nieregu ­ larnie, musiały przyczyniać się do . podtrzym ania . znajomości języka: wśród czytelników, ukazywały się. bowiem na łamach gazet wydawanych w jednorazowym nakładzie ok. 50 tys, egz. . Od 1937 do września 1939 r. na terenie Białorusi Radzieckiej nie u k a­ zywała się prasa w języku polskim; do 1938 r. czytelnicy mogli jeszcze korzystać z „Trybuny Radzieckiej”, zaś potem z kijowskiego „Głosu Radzieckiego”. Po zajęciu przez Armię Radziecką Zachodniej Ukrainy i Białorusi we wrześniu 1939 r„ na następnie po włączeniu ich do ZSRR, wobec znacz­ nej liczby ludności polskiej zamieszkałej na tych terenach władze ra­ dzieckie zaczęły tworzyć organy prasowe w języku polskim. Na tery to ­ rium Radzieckiej Białorusi prasę polską zaczęto wydawać najpierw w obwodzie białostockim. W 1939 r. wyszła w Białymstoku rosyjska ga­ zeta „Oswobożdionnyj Biełostok”, potem kontynuowała ją białoruska obwodowa „Wolnaja P raca” i równoległa w ersja polska pt. „Wolna P ra ­ ca. Organ Komitetów: Białostockiego Obwodowego i Miejskiego KP(b)B i Obwodowej Rady Delegatów Ludu Pracującego”. Redaktorem obydwu w ersji był B. M. Zelmanow, a nakład pisma wynosił w 1941 r.. 7 tys. egz. Ostatni zachowany num er (73/253) gazety, ukazującej się 3 razy w tygodniu, pochodzi z 20 VI 1941 r. Równocześnie zaczęły ukazywać się w obwodzie białostockim gazety rejonowe w języku białoruskim, rosyjskim, żydowskim i polskim. W latach 1940—1941 ukazywały się polskie gazety rejonowe w Łomży i w Łapach32. Z powodu niezacho­ wania się egzemplarzy nie znamy żadnych szczegółów bibliograficznych, poza tytułam i oraz nakładem zanotowanym przez Izbę Książki BSRR. W Łomży ukazywała się „Wolna Łomża. Organ Łomżyńskiego RK KP(b)B i RWK Białostockiego Obwodu” w nakładzie 2100 egz. w Łapach 31 W 1933 r. znana m i jest stroniczka polska w nrze 37, z 14 II, s. 3. Zam iesz­ czono tam w ów czas m. in. przegląd prasy w arszawskiej. N azw iska redaktorów 6 gazet rejonow ych z 1933 r. (bez imion) podała „Orka”, 1933, nr 38/702, s. 1. 32 Z estaw ienie i fotokopie w iniet 12 gazet rejonow ych obwodu białostockiego podała „Wolna Praca”, 1941, nr 54, z 7 V; o prasie tej pisano również, w ym ien iając dw a tytuły polskie („Wolna Praca” i „Wolna Ł om ża”) na łam ach „Sztandaru W ol­ ności”, 1941 nr 99/175, z 26 IV, s. 4 (Na szpaltach prasy o b w o d o w ej i rejo n o w ej), J E R Z Y MYS L IŃ S K I zaś „Iskra. Organ Łapskiego KR KP(b)B, Rejonowej Rady Delegatów Ł udu Pracującego Obwodu Białostockiego”. W innych miejscowościach prawdopodobnie nie ukazywała się prasa w języku polskim. Dopiero 1 X 1940 r. pojawił się w Mińsku dziennik polski pt. „Sztan­ d ar Wolności. Pismo Codzienne Społeczno-polityczne i Literackie”. Dziennik ten miał charakter republikański i przeznaczony był dla całej ludności polskiej Republiki. Dysponował filią w Białymstoku, drukowany zaś był w Mińsku w drukarni „Zwiazdy” w formacie 43 X 61 cm, w objętości 4 stron. Łącznie Ukazało się 220 numerów, ostatni 144(200) pojawił się 21 VI 1941 r. „Sztandar Wolności” redagowany był przez kolegium w składzie: K onstanty Anzelm, Janina Broniewska, Teofil Gło­ wacki, Zygmunt Leśniewski, Stefan Majchrowicz, Jadwiga Sawicka i Ba­ zyli Samucin (Zieńkiewicz). Faktycznym redaktorem odpowiedzialnym „Sztandaru” był S. M aj­ chrowicz, ponieważ wyznaczony na to stanowisko Z. Leśniewski jako wojskowy nie uzyskał zgody swych władz na demobilizację. W redakcji pracowali oprócz członków kolegium: Stefan Wierbłowski, w dziale k u l­ turalnym —■Jakub Berman, w dziale propagandy —·’ Józef Kowalski, M aria Wierna, Juliusz Bürgin i inni. Do współpracy przystąpił też H en ­ ry k Dembiński, ale nie wyraził on zgody na przeniesienie do Mińska i podjęcie w redakcji stałej pracy. Podobnie postąpił Aleksander Za­ wadzki, który wówczas przebywał w Pińsku. „Sztandar Wolności” utworzony był przez КС KP(b)B. Jako gazeta p arty jn a miała ona na celu przybliżenie ludności polskiej zachodnich obwodów Białorusi do radzieckiej rzeczywistości. Jak wspomina S. M aj­ chrowicz, chodziło o to, by „mądrze i taktownie wpajać jej nasz, spraw ­ dzony w historycznej praktyce socjalistyczny model życia, socjalistyczną świadomość, moralność i etykę”. Zdaniem S. Majchrowicza z początko­ w ym i końcowym okresie ukazywania się „Sztandar” liczył 60 i 100 tys. prenum eratorów 33. Dziennik redagowany był w oparciu o serwis inform acyjny TASS, korespondencje własne z Białegostoku, Lwowa, Brześcia, Grodna, Pińska i innych miejscowości. Zamieszczał też wiele oryginalnych artykułów takich autorów, jak Henryk Dembiński, Paweł Finder, Bernard 33 Inform acje na tem at składu redakcji zaw ierała „stopka”. Pozostałe dane, poza inform acjam i z sam ej gazety, zawdzięczam S. M ajchrowiczowi, który złożył m i pisemną relację na tem at prasy w języku polskim na Białorusi Radzieckiej. Rękopis odpowiedzi na m oje pytania, w języku rosyjskim , autoryzowany 25 I 1971 r. przekazuję do zbiorów Pracowni Historii Czasopiśmiennictwa Polskiego X IX i X X w. IBL. S. M ajchrowiczowi zawdzięczam też wiadom ości na tem at „Orki” w latach 1935—1936, „Pioniera”, stroniczek polskich i isn e. Autora relacji tylko w kilku drobniejszych przypadkach zawiodła pam ięć (np. data zam knięcia „Orki” w 1936 zam iast w 1937 r.; inny tytuł rejonowej gazety pleszczenickiej). Mark, Teofil Głowacki, L. Barbag, Janina Broniewska i wielu innych. Szczególnie obszerny był dział kulturalny, zawierający recenzje książkowe, felietony, artykuły o sztuce, teksty prozatorskie i poetyckie. Dziennik drukował zwykle artykuł w stępny na tem aty aktualne, doku­ m enty oficjalne, artykuły i doniesienia o sprawach międzynarodowych, korespondencje terenowe, informacje o życiu ZSRR oraz „Stronicę Pio­ nierską” . Na krótko przed napaścią Niemiec na ZSRR ukazał się w Miń­ sku „Pionier” — polska gazeta dziecięca. Redagował ją dotychczasowy dziennikarz „Sztandaru Wolności” — Leonid Proksza. Nie znamy jej z autopsji, wiadomo jednak, że ukazały się trzy num ery, z których pierwszy ukazał się 12 VI, a ostatni ma datę 21 VI 1941 r.34 . W okresie okupacji hitlerowskiej na terenie Radzieckiej Białorusi oraz na terenach pogranicznych, a także w rejonie białostockim ukazy­ wały się liczne gazetki konspiracyjne wydawane przez oddziały p a rty ­ zantki radzieckiej, kom itety antyfaszystowskie, konspiracyjne kom itety KP(b)B. Było wśród nich wiele pism polskich, bądź też drukowanych w kilku językach, w tym także po polsku. Polskie i białoruskie biblio­ grafie notują kilkanaście takich tytułów. Były wśród nich wydawane w Brańsku pow. Białystok „Naprzód na Wroga! Organ Brańskiego· Międzyrejonowego K om itetu KP(b)B” z 1944 r. (nr 2, 3) i „Precz Niemcy z Naszej Ziemi” z 1944 r. W Białymstoku w latach 1943— 1944 konspi­ racyjny Komitet Obwodowy KP(b)B w ydawał częściowo po polsku d ru ­ kowaną gazetkę pt. „Prawda Białostocka”, a w latach 1943— 1944 uka­ zywał się tam „Naprzód” — pismo oddziału partyzanckiego, wchodzące­ go następnie w skład radzieckiej Brygady Partyzanckiej im. K. Kalinow­ skiego. W Brześciu w m aju—lipcu 1944 r. Brzeski Kom itet Antyfaszy­ stowski wydawał dla ludności polskiej dwa razy w tygodniu „Polskę Walczącą”. Prawdopodobnie ukazywały się też inne tytuły, zwłaszcza na 34 Już po złożeniu artykułu do druku otrzym ałem relację L. Prokszy, któremu za nią serdecznie dziękuję. Z relacji w ynika, że jej autor, jako m. in. nauczyciel języka polskiego był w spółpracow nikiem „Orki” i stroniczki polskiej gazety w W i­ tebsku. Redaktorem „Pioniera”, którego pierw szy numer otwierała w ypow iedź J. Kołasa, m ianow ał Prokszę КС Kom som ołu Białorusi. Sekretarzem odpow iedzial­ nym redakcji była Janina Broniewska, a na tem aty historyczne p isyw ał Adam Zaleski. Gazeta przeznaczona była dla dzieci polskich Zachodniej Białorusi ale czy­ tano ją na terenie całej Białorusi Radzieckiej. W czasie inw azji hitlerow skiej Proksza w yw iózł czcionki polskie z drukarni w W itebsku i przy ich pom ocy w ładze w ojskow e w yd aw ały polską gazetkę dla przym usowo w cielonych do armii n iem iec­ kiej Polaków . T ytuł tej gazetki nie jest znany. W 1944 r. L. Proksza został zastęp­ cą redaktora gazety I Frontu U kraińskiego dla ludności polskiej pt. „Nowe Ż ycie” (ukazyw ała się ona od 22 VIII do 6 VIII 1945 r.), a po jej likw idacji do 1953 r. prowadził dział przyjaźni polsko-radzieckiej w podobnej gazecie Armii Radzieckiej, pt. „W olność”. Jest znanym pisarzem Radzieckiej Białorusi, redaktorem pisma „Literatura i M astactw a”. . B ocznik H istorii C zasopiśm iennictw a P olskiego — t. XI, z. 1 J E R Z Y MYSLITŚTSKI wschód od okręgu białostockiego, nie są one jednak znane autorom do­ tychczasowych opracowań. Po wyzwoleniu Białorusi w 1944 r. prasa w języku polskim w Mińsku i w innych miejscowościach nie była prawdopodobnie wydawana. >jc Aby umiejscowić omawianą' prasę wydawaną na Białorusi Radziec­ kiej, warto przyjrzeć się systemowi prasy w języku polskim wydawanej w ZSRR po 1921 r. Początkowo ukazywała się ona w Moskwie oraz w republikach Białoruskiej i Ukraińskiej, w których znajdowały się skupiska polskiej ludności autochtonicznej. W różnych okresach była to prasa bądź przeznaczona dla radzieckiej Polonii, bądź też dla emigracji polskiej w ZSRR. Po roku 1939 prasa w języku polskim pojawiła się w nowej republice radzieckiej — na Litwie,' gdzie również znajdowało się znaczne skupisko polskiej ludności autochtonicznej. Po 1950 r. prasa w języku polskim ukazuje się wyłącznie w Litewskiej SRR, przy czym czytywana jest ona także na terenie Białorusi, niezależnie od gazet importowanych z Polski.. Podobnie jak cała prasa radziecka, prasa w języku polskim w ZSRR dzieliła się na prasę centralną, republikańską, rejonową (w tym także tzw. stroniczki polskie gazet rejonowych) oraz w pewnych okresach w y­ dawaną prasę Stacji Maszynowo-Traktorowych bądź tzw. gazetki w y­ jazdowe. O ile prasa republikańska i rejonowa była ściśle związana z poszczególnymi miejscowościami, o tyle jednak prasa centralna w yda­ wana była nie tylko w Moskwie, ale także w stolicach republik, przy czym w założeniu miała ona obsługiwać wszystkich czytelników polskich w ZSRR. Z zasady jednak .wiązała się ona z miejscem wydania i bardziej pełniła rolę lokalną niż ogólnopaństwową. Nie trzeba dodawać, że wszyst­ kimi gazetami polskimi kierowały początkowo biura polskie przy komi­ tetach partyjnych poszczególnych szczebli bądź komitety, rady rejonowe i ogniwa związkowe tzw. rejonów polskich na Ukrainie i Białorusi. W latach 1921— 1937 było kilka gazet, którym starano się nadać cha­ rakter centralny. I tak miński „Młot” miał być popularnym dziennikiem polskim, kijowski „Sierp” — pismem dla wsi, mińska „Gwiazda Mło­ dzieży” — pismem młodzieżowym, a od 1927 r. moskiewska „Trybuna Radziecka” centralnym pismem społeczno-politycznym. Do tych tytułów doszły w następnych latach literacko-społeczna „K ultura Mas” (1929— 1937), pionierskie pismo kijowskie „Bądź gotów!” i inne. Z czasem jed­ nak okazało się, że codzienny „Młot” trafia głównie do czytelnika na Białorusi, „Gwiazda Młodzieży” odbierana jest także na Białorusi i w Ro~ syjskiej SFRR i wobec tego w 1925 r. powstał kijowski „Głos Młodzie­ ży”, od 1926 r. pismo tygodniowe, a „Miot” zamieniony został na gazetę •wiejską pt. „O rka”. W 1927 r. przestała się ukazywać mińska „Gwiazda Młodzieży”. W latach 1930—1934/5 powstają na Ukrainie i Białorusi pol­ skie gazety rejonowe, ukazują się stroniczki polskie w białoruskich i ukraińskich gazetach rejonowych. W 1935 r. zlikwidowane zostały w Kijowie „Sierp”, „Głos Młodzieży” i „Bądź Gotów!”, a w ich miejsce wydawano „Głos Radziecki”. W 1937 r. likwidacji uległa „Orka”, „K ul­ tu ra Mas”, a w 1938 r. „Trybuna Radziecka”. Do września 1939 r. jedy­ ną polską gazetą na terytorium ZSRR był więc „Głos Radziecki”, w któ­ rym tem atyka polska małą odgrywała rolę. Wydaje się, że bujny rozwój prasy w języku polskim na terenie Bia­ łorusi i Ukrainy Radzieckiej na przełomie lat dwudziestych, i trzydzie­ stych miał znaczenie nie tylko wewnętrzne; chodziło prawdopodobnie tak ­ że o wykazanie, że na pograniczu ZSRR i Polski, w w arunkach systemu socjalistycznego realizuje się nieskrępowany rozwój kulturalny m niej­ szości narodowych, gdy tymczasem sytuacja na terenie Zachodniej U krai­ ny i Białorusi przyłączonych do Polski była diam etralnie odmienna. Prasa w języku polskim odrodziła się w ZSRR z chwilą włączenia do ZSRR terytoriów litewskich, zachodniobiałoruskich i zachodnioukraińskich, na których mieszkał znaczny procent ludności polskiej. Oprócz „Głosu Radzieckiego” (do 1941 r.) na terenie Ukrainy we Lwowie zaczął wychodzić codzienny „Czerwony Sztandar”, a w' 1941 r. w Tarnopolu „Praw da Bolszewicka”. Na Białorusi najpierw ukazała się gazeta obwo­ dowa polska w Białymstoku, a potem dwie rejonowe w tym samym ob­ wodzie. Wreszcie w październiku 1940 r. powstał w Mińsku polski dzien­ nik republikański, a następnie gazetka pionierska. Na terenie Litwy po włączeniu jej do ZSRR ukazywał się w Wilnie dziennik w języku pol­ skim, gazeta młodzieżowa i dziecięca35. W okresie w ojny radziecko-niemieckiej w Moskwie ukazywała się w latach 1943— 1946 „Wolna Polska” organ Związku Patriotów Polskich, jako pismo dla emigracji polskiej w ZSRR, przy czym po 1945 r. miała ona też pewne cechy pisma przeznaczonego dla szerszego odbiorcy, oraz znany periodyk literacko-społeczny „Nowe Widnokręgi” (1941— 1946). Na okupowanych przez Niemców terytoriach ZSRR ukazywała się też różnej proweniencji antyhitlerowska prasa konspiracyjna. Po wyzwoleniu k raju w 1944 r. centrami prasy polskiej w ZSRR sta­ ły się Wilno, gdzie wznowiono „Praw dę Wileńską” (do 1948) i Lwów, gdzie z kolei wznowiono „Czerwony Sztandar”, który ukazywał się do 1950 r. Od tego czasu polskim centrum prasowym w ZSRR stała się 35 Por. J. M y ś 1i ń s к i, Prasa w ję z y k u po lsk im na L itw ie R adzieckiej 1940— 1966, „Rocznik H istorii Czasopiśmiennictwa P olskiego”, t. VII, z. 2, s. 198—219. Radziecka Litwa, gdzie od 1953 r. ukazuje się codzienny „Czerwony Sztandar”, a w 1949 r. pojawiły się pierwsze polskie gazety rejonowe, z których po reorganizacji adm inistracji po 1963 r. pozostały trzy. W la­ tach pięćdziesiątych ukazywały się też gazety młodzieżowa i dziecięca zastąpione następnie kolumnami ,,CzerwTonego Sztandaru” oraz gazety Stacji Maszynowo-Traktorowych i kilka innych. Wraz ze zmniejszeniem się ilości tytułów szło w parze zasadnicze zwiększenie ich nakładu, i rów­ nocześnie stale w zrastał im port prasy z. Polski, która odbierała też pew­ ną część nakładu „Czerwonego Sztandaru” i znaczne ilości egzemplarzy prasy radzieckiej, głównie w języku rosyjskim.


This is a preview of a remote PDF: http://bazhum.muzhp.pl/media//files/Rocznik_Historii_Czasopismiennictwa_Polskiego/Rocznik_Historii_Czasopismiennictwa_Polskiego-r1972-t11-n1/Rocznik_Historii_Czasopismiennictwa_Polskiego-r1972-t11-n1-s97-116/Rocznik_Historii_Czasopismiennictwa_Polskiego-r1972-t11-n1-s97-116.pdf

Jerzy Myśliński. Prasa w języku polskim na Białorusi Radzieckiej 1921-1941 : (charakterystyka bibliograficzna i przegląd zawartości), Rocznik Historii Czasopiśmiennictwa Polskiego, 1972, 97-116,