Efektywność gospodarowania rolniczych spółdzielni produkcyjnych w Polsce w latach 1976-1978

Annales Universitatis Mariae Curie-Skłodowska. Sectio H, Oeconomia, Apr 2018

Sylwester Drozd, Jan Matraszek

A PDF file should load here. If you do not see its contents the file may be temporarily unavailable at the journal website or you do not have a PDF plug-in installed and enabled in your browser.

Alternatively, you can download the file locally and open with any standalone PDF reader:

http://czashum.hist.pl/media//files/Annales_Universitatis_Mariae_Curie_Sklodowska_Sectio_H_Oeconomia/Annales_Universitatis_Mariae_Curie_Sklodowska_Sectio_H_Oeconomia-r1981_1982-t15_16/Annales_Universitatis_Mariae_Curie_Sklodowska_Sectio_H_Oeconomia-r1981_1982-t15_16-s107-124/Annales_Universitatis_Mariae_Curie_Sklodowska_Sectio_H_Oeconomia-r1981_1982-t15_16-s107-124.pdf

Efektywność gospodarowania rolniczych spółdzielni produkcyjnych w Polsce w latach 1976-1978

Sylwester Drozd, Jan Matraszek Efektywność gospodarowania rolniczych spółdzielni produkcyjnych w Polsce w latach 1976-1978 Oeconomia - — P O L O N I A U N I V E R S I T A T I S M A R I A E C U R I E - S K Ł O D O W S K A VOL. X V/X V I, 8 SECTIO H 1981/82 Zakład Finansów i Rachunkowości, Zakład Ekonomiki Rolnictwa Wydziału Ekonomicznego UMCS S y l w e s t e r D R O Z D , J a n M A T R A S Z E K E fektyw ność gospodarowania rolniczych spółdzielni produkcyjnych w Polsce w latach 1976— 1978 * Э ффективность хозяйственной деятельности сельскохозяйственны х производственных кооперативов в 1976—1978 гг. The E ffectiveness of the M anagem ent of C o-operative Farms in 1976— 1978 Istniejąca wielosektorowość naszego rolnictw a, zróżnicowane nasile­ nie poszczególnych form gospodarow ania w regionach k ra ju oraz stosun­ kowo pow olny ilościowy rozwój gospodarstw uspołecznionych skłaniają do pew nych refleksji. Jedną z nich, niew ątpliw ie istotną dla przyszłości sektora spółdziel­ czego jest zagadnienie, czy dotychczasowe osiągnięcia ekonomiczne w za­ kresie zespołowej produkcji rolniczej, a zwłaszcza koszty ty ch osiągnięć, m ożna uznać za zadow alające zarówno z p u n k tu widzenia przedsiębior­ stw a, jak i całej gospodarki. Obecny rozwój rolniczych spółdzielni p ro ­ dukcy jn y ch (RSP) dokonuje się przy stosunkowo znacznej, szeroko po­ jętej pomocy państw a. Rodzi to pytanie, czy pomoc finansow a państw a jest w ystarczająca, a zarazem efektyw na, czy i jak w pływ a na ekono­ m ikę spółdzielni oraz jak działałyby spółdzielnie produkcyjne bez tej pomocy? Są to bezpornie pytania bardzo dziś istotne, a odpowiedź na nie, nie m niej tru d n a. P ow staje m iędzy innym i problem , czy badania p rzeprow a­ dzać w oparciu o wielkości przeciętne z w szystkich gospodarstw spółdziel­ czych w k raju , czy też skoncentrow ać rozw ażania na w ybranej odpo­ w iednio zbiorowości. * Opracowanie stanow i część w yników badań zrealizow anych w ramach pro­ blem u w ęzłow ego nr 11.3: „Społeczno-ekonom iczna przebudowa w si i rolnictw a w P olsce”. W badaniach naszych uznaliśm y, że uzyskam y właściw y obraz po ru ­ szanej problem atyki przy celowo dobranej zbiorowości RSP. Badane R SP rozmieszczone są w województwach: bydgoskim, opol­ skim , płockim, poznańskim , rzeszowskim i radom skim . O wyborze tych wojew ództw zadecydow ały przede w szystkim wysoki udział sektora go­ spodarki indyw idualnej oraz niew ielki stosunkow o udział sektora gospo­ d ark i uspołecznionej. W w ojew ództw ach, gdzie sektor państw ow y nie jest dom inujący, RSP mogą być w przyszłości jedyną drogą przekształ­ cania gospodarstw indyw idualnych w rolnictw o uspołecznione. Znajo­ mość efektyw ności gospodarow ania RSP zwłaszcza więc w tych w oje­ w ództw ach nie jest bez znaczenia. Do badań p rzyjęto w w ybranych w ojew ództw ach w szystkie spółdziel­ nie pow stałe od r. 1975 (zwane dalej spółdzielniam i nowymi) oraz do­ brane celowo spółdzielnie zorganizow ane do r. 1973 (zwane spółdziel­ niam i starym i). Spośród stary ch spółdzielni w ybrano gospodarstwa osią­ gające wyższą od przeciętnej w danym województwie w artość rolniczej produkcji końcowej netto w roku w yjściow ym (1976). K ierując się takim k ry teriu m doboru stary ch spółdzielni m ieliśm y na względzie to, że RSP, osiągające odpowiednio wysoki poziom produkcji, są jednocześnie obiek­ tam i o ukształtow anym profilu produkcyjnym i spraw nym w arsztacie rolnym , zapew niającym i uchw ycenie generalnych praw idłowości ekono­ m icznych typow ych dla silnych ekonomicznie RSP. Prow adzenie rozw a­ żań równolegle w dwu grupach spółdzielni (starych i nowych) uznaliś­ m y za celowe z uwagi na znane powszechnie różnice w poziomie w yni­ ków spółdzielni o długoletnim okresie gospodarow ania i nowo założo­ nych. Podstaw ow y m ateriał źródłowy stanow iły dane liczbowe pochodzące z jednostkow ych spraw ozdań rocznych ze stanu gospodarczo-finansow e­ go RSP za lata 1976— 1978. Do szczegółowej analizy interesujących nas zjaw isk przyjęliśm y tylko w yniki ekonomiczne rolniczej działalności pro­ dukcyjnej w tych gospodarstw ach. W kolejnych latach omawianego okresu badaniam i objęto 145, 124 i 117 spółdzielni stary ch i odpowiednio 49, 93 i 142 spółdzielnie nowe. N iektóre dane dotyczące czynników produkcji i wyników pro d u k cy j­ nych badanych RSP zaw iera tabela 1. Zm iany, jakie dokonały się w za­ kresie przedstaw ionych tu wskaźników, były w om aw ianych 3 latach tak niew ielkie, że uznaliśm y, iż dane za jeden rok będą w ystarczająco cha­ rakteryzow ać badane obiekty. Odpowiednie wielkości w skazują, że przeciętny obszar użytków rol­ nych badanych gospodarstw nie należy do najw yższych, przy czym gene­ ralnie stare spółdzielnie są około 2-krotnie większe obszarowo aniżeli nowe. W starych spółdzielniach najw iększe obszarowo są spółdzielnie w woj. bydgoskim i opolskim, zaś najm niejsze — w woj. radom skim ; n a­ tom iast w nowych spółdzielniach najw iększy obszar, p rzypadający śred ­ nio na 1 RSP, w y stęp u je w woj. poznańskim i bydgoskim , zaś n a jm n ie j­ szy — w woj. radom skim . Do m ałych obszarowo zaliczyć należy ponadto w tej grupie RSP także spółdzielnie w woj. rzeszowskim i płockim. Chociaż nowe spółdzielnie są obszarowo m niejsze anieżli stare, to jednak pow ierzchnia użytków rolnych w h ek tarach na jedną zrzeszoną rodzinę jest w nich znacznie większa (poza woj. radom skim ). N ajkorzyst­ niejsza relacja w ty m zakresie (najwięcej hektarów użytków rolnych na jedną rodzinę) w y stęp u je w stary ch spółdzielniach w woj. bydgoskim , zaś najgorsza — w woj. rzeszowskim; w spółdzielniach now ych odpo­ wiednio— najlepsza w wroj. bydgoskim , a najgorsza w woj. radom skim . Źródła pochodzenia gruntów zespołowych, w obydw u g ru pach spół­ dzielni stanow ią przede w szystkim g ru n ty z PFZ, chociaż odsetek ich jest znacznie m niejszy w spółdzielniach nowych aniżeli w starych. Zde­ cydowanie większy odsetek w nowych spółdzielniach stanow ią g ru n ty z tzw. innych źródeł (np. zakupy, dzierżaw a, za skum ulow aną ren tę itp.), a jest to szczególnie widoczne w woj. rzeszowskim i radom skim . Udział gruntów w kładow ych jest w obydwu grupach spółdzielni zbliżony w tych sam ych wojew ództw ach. Pom iędzy wojew ództw am i w y stępuje jednak zróżnicowanie, udział tych gruntów k ształtu jący się od 1,5% (RSP sta ­ re) i 2,8% (RSP nowe) w woj. rzeszow skim do 37,5% (RSP stare) w woj. poznańskim i 26,6% (RSP nowe) w woj. opolskim i poznańskim . B adane spółdzielnie posiadają stosunkow o w ysokie zasoby siły robo­ czej, przy czym w spółdzielniach stary ch są one znacznie większe an i­ żeli w now ych (poza woj. radom skim ). Szczególnie dużo osób zdolnych do pracy na 100 ha użytków rolnych posiadają spółdzielnie obydw u grup w woj. rzeszow skim (stare 89,3 zaś nowe 44,2 osób na 100 ha). W zględ­ nie niski poziom zasobów siły roboczej obserw uje się jedynie w nowych spółdzielniach w woj. bydgoskim (16,5 osób na 100 ha). Podobnie do zasobów siły roboczej k sz ta łtu je się poziom zatrudnienia ogółem na 100 ha użytków rolnych; jest ono w iększe w spółdzielniach starych ani­ żeli w now ych we w szystkich w ojew ództw ach, zaś szczególnie wysokie w obydw u grupach spółdzielni w woj. radom skim i rzeszowskim. C h arak tery sty czn y jest w ysoki poziom w yposażenia w m ajątek trw a ­ ły na 1 ha użytków rolnych i uzbrojenia technicznego na 1 zatrudnio­ nego. W obydw u tych w skaźnikach jedynie w woj. poznańskim nowe spółdzielnie nie odbiegają znacznie od poziom u starych, w pozostałych zaś w ojew ództw ach stare spółdzielnie m ają zdecydow aną przew agę nad nowym i. * 1 pełnozatrudniony=275 dni w roku, obejm uje ono zatrudnienie spółdzielców i pracow ników najem nych. Na tle wyposażenia w czynniki produkcji interesująco p rezen tu ją się w yniki w zakresie poziom u w artości produkcji rolniczej. Zarówno p ro ­ dukcja końcowa jak i czysta jest wyższa w spółdzielniach stary ch ani­ żeli w now ych (poza produkcją czystą w woj. płockim). Poziom produkcji końcowej pom iędzy poszczególnymi w ojew ództw am i jest znacznie b a r­ dziej w yrów nany (zwłaszcza w starych RSP) aniżeli poziom produkcji czystej. Sugeruje to, najogólniej mówiąc, różną efektyw ność gospodaro­ w ania badanych RSP. Prześledźm y zatem, jak kształtow ała się s tru k tu ra nakładów oraz rola poszczególnych czynników produkcji w w y tw arza­ niu produkcji rolniczej. Odpowiednie dane zaw iera tabela 3. N akłady zew nętrzne, wyższe w nowych spółdzielniach aniżeli w sta ­ rych (poza woj. płockim) w zrosły w latach 1976— 1978 praktycznie we w szystkich w ojew ództw ach w obydwu grupach spółdzielni (spadek na­ stąpił jedynie w spółdzielniach starych w woj. bydgoskim). Udział nak ła­ dów zew nętrznych w nakładach ogółem był niezm iennie dom inujący i v) obydwu grupach spółdzielni ■kształtow ał się w granicach 70—80%. K oszty użytkow ania ziemi w ujęciu absolutnym były raczej niezbyt wysokie oraz niezm ienne w czasie, przy czym dotyczy to stary ch spół­ dzielni; w nowych były one dużo wyższe, a poziom ich ulegał znacznym zmianom w latach 1976— 1978. Było to związane niew ątpliw ie z koszta­ m i przejm ow ania i rek u lty w acji ziemi. Zadowalająco kształtow ały się poziom i k ieru n k i zm ian w grupie nakładów p racy żywej. W spółdzielniach starych w zrosły one jedynie w woj. płockim , lecz niezbyt wysoko, zaś w spółdzielniach nowych w zrost m iał m iejsce w woj. bydgoskim i poznańskim . W pozostałych p rzy p ad ­ kach poziom nakładów pracy żyw ej-zm niejszył się. N akłady ogółem na 1000 zł produkcji były generalnie wyższe w spół­ dzielniach nowych aniżeli w starych. Od 1977 r. we w szystkich w oje­ w ództw ach wielkość nakładów przekraczała poziom uzyskiw anej dzięki nim produkcji. W 1978 r. w spółdzielniach starych tylko w woj. b y d ­ goskim i radom skim nakłady uległy zm niejszeniu w porów naniu ze sta ­ nem z 1976 r. (w tym ostatnim w ojewództwie jednak nieznacznie). W spółdzielniach nowych podobny k ierunek zm ian m iał m iejsce w woj. opolskim, rzeszowskim i radom skim . Należy jednak zaznaczyć, że w woj. rzeszowskim nakłady na 1000 zł produkcji nadal są najw iększe spośród w szystkich w ojewództw; najniższe są w woj. poznańskim . Analogiczna sytu acja w y stępuje także w starych spółdzielniach. Ja k w ynika zatem z powyższych danych, najdrożej p ro d u k u ją spółdzielnie w woj. rzeszow­ skim, a relatyw nie n ajtan iej — chociaż też drogo — w woj. poznańskim . O bserw acja elem entów składow ych nakładów w skazuje w yraźnie, że spadkow a tendencja opłacalności zespołowej produkcji rolniczej w ba­ danych R SP w ynika w znacznej m ierze z m alejącej efektyw ności nakłao t t i e j n j e w o c ń o k i j c k u d o r ł z 0 0 0 1 a n u i n e z c i l e z r p w i m e i z y d a ł k a n , y c a r p , e n l a i r e t a m y d a ł k a N w e n z r h t c ę ty n o ł z d y o d r a ł k a n (p , r S y lw e s t e r D rozd, J a n M a tr a sze k 8 7 9 1 W ó d w P S R 05 45 32 84 17 30CO O 0 0 1 0 2 1 1 1 1 1 dów m ateriało w y ch (zew nętrznych). Te bowiem w zrosły n ajb ard ziej, pod­ czas gdy pozostałe niew iele (koszty użytkow ania ziemi), lub n aw et zm n iej­ szyły się (nakłady p racy żywej). Obok bieżącej opłacalności p ro d u k cji p rz y jrz y jm y się rów nież w skaź­ nikom technicznej efektyw ności p ro d u k cji zespołowej *, zam ieszczonym w tab eli 4. Z danych ty ch w ynika, że w obydw u gru p ach spółdzielni ro l­ nicza p ro d u k cja zespołowa nie jest efek ty w n a — koszty znacznie p rze ­ w yższają w artość produkcji, p rzy czym w spółdzielniach now ych s y tu a ­ cja jest pod ty m względem we w szystkich w ojew ództw ach znacznie gor­ sza aniżeli w stary ch . Podobnie jak w p rzy p ad k u opłacalności i tu ta j, w obydw u g ru p ach najb ard ziej n ieefek ty w n a jest p ro d u k cja rolnicza w spół­ dzielniach w woj. rzeszow skim , zaś rela ty w n ie najlepsza pod w zględem efektyw ności p ro d u k cji jest sy tu acja w woj. poznańskim . U trzy m y w an ie się nieefek ty w n ej zespołowej p ro d u k cji rolniczej w i i ­ a i r tea ew m ło śroódkw łtcrayhw ^ £T B w złotych na 1000 zł produkcji cy je rap żyw i m e i z 1 T echniczna efek tyw ność produkcji oznacza stosunek w artości środków za angażow anych do w ytw orzen ia produkcji do jej w artości. Por.: J. R a j t a r , L. W i ś ­ n i e w s k i : E fek tyw n ość n a kładów w rolnictwie [w:] R oln ictw o a w y ż y w ie n i e w Polsce, pr. zb. pod red. E. Gorzelaka, W arszaw a 1978. 8 Annales UMCS, sectio H, vol. XV/XVI RSP jest m ożliw e m. in. dzięki pom ocy pań stw a w pływ ającej pośrednio lub bezpośrednio na opłacalność produkcji ro ln ic z e j.2 U w zględniając łączny podiom dotacji, tj. zarów no dotacje m ające cha­ ra k te r zw rotu kosztów, jak i dotacje sty m u lu jące w zrost produkcji (do poziom u i p rzy ro stu produkcji końcowej netto), m ożem y ocenić, że zna­ czenie tej form y pom ocy finansow ej państw a w rozw oju zespołowej p ro ­ dukcji rolniczej jest istotne. In fo rm u ją o tym liczby zaw arte w tabeli 5. W spółdzielniach sta ry c h najniższe kw oty dotacji na 1 ha użytków rolnych otrzym yw ały spółdzielnie w woj. rzeszowskim , a najw yższe — w woj. radom skim . P rzyczyną różnic w ynoszących w sk rajnych p rz y ­ padkach ponad 10 tys./ha był przede w szystkim niższy poziom i p rz y ­ rost produkcji końcowej netto. W pierw szej grupie najw yższy udział dotacji w w artości produkcji końcowej b ru tto osiągnęły spółdzielnie w woj. bydgoskim i poznańskim . W obydw u przypadkach zadecydow ały o tym dotacje stym ulujące rozwój produkcji. W w artości p rodukcji końcowej n etto udział dotacji w latach 1976— 1978 w ahał się w granicach od 54— 99% w spółdzielniach sta ry c h do 366,6% (np. woj. płockie w r. 1977) w spółdzielniach nowych. O ceniając oddziaływ anie dotacji na ekonom ikę gospodarow ania RSP m ożna to uczynić m. in. analizując rozm iary i udział dotacji w w artości produkcji lub też ro zp a tru ją c w pływ dotacji na wielkość dochodów. Do­ chód, jak w iem y, stanow i w spółdzielniach główne źródło środków słu ­ żących do zaspokajania potrzeb m aterialn y ch i k u ltu ra ln y c h spółdziel­ ców. P odstaw ą kształtow ania indyw idualnych dochodów członków z ty ­ tu łu pracy we w spólnym gospodarstw ie i źródłem finansow ania rep ro ­ dukcji rozszerzonej m a ją tk u zespołowego jest produkcja czysta (pow ięk­ szona ew entualnie o dotacje do działalności produkcyjnej z w yjątkiem dotacji do poziom u i p rzy ro stu produkcji końcowej netto). Ogólnie za­ tem podstaw ę do u stalan ia w artości dniów ki obrachunkow ej stanow i p ro ­ dukcja czysta, a ściślej ta jej część, k tó ra łącznie z dotacjam i budżeto­ w ym i tw orzy dochód ogólny z całokształtu d z iałaln o ści.3 W badaniach chcieliśm y w ykazać, w jakim stopniu poziom produkcji 2 Przykładem pośredniego oddziaływ ania państw a na opłacalność produkcji rol­ niczej jest dotacja do produkcji końcow ej netto, zaś bezpośredniego — dotacja na zw rot bieżących kosztów zagospodarow ania gruntów . 3 Zgodnie z zasaadm i gospodarki finansow ej R SP — indyw idualne dochody spółdzielców z tytułu pracy w gospodarstw ie zespołow ym uzależnione są od pozio­ mu dochodu ogólnego. Dochód ogólny stanow i część produkcji czystej łącznie z róż­ nicą (saldem) strat i zysków nadzw yczajnych pow iększoną o dotacje do działal­ ności produkcyjnej z w yjątkiem dotacji do poziom u i przyrostu produkcji końco­ w ej netto. Por.: uchw ała nr XII/27/78 Rady CZ RSP z 6 lipca 1978 r. w spraw ie gospodarki finansow ej spółdzielni zrzeszonych w CZ RSP — § 37 „Inform ator” CZ RSP 1978, nr 5— 6. CO c05 tr­ CD o i ^ CO f-, t> Ä oi o ?-h öS i j 03 CD —• [> * 2 ,n Ö 0) N r* a 3 fl £ ° 3 ^ -a •w o O Sh -g a S 13 03 ai £ SJ 3 T3 O ►> tn > W) C3 S ö a j *o w ÜJD .Si O r^-J Oj 72 £ •§ o 3 •N <l) T3 W) 3 T 3 X3 3 u f o 13 S -S 0 H lO ń Cfl H h c y t o ł z w i j c a t o d a t o w K CDCOO lO CM 879 CIODcCMocCMotlO—OOii cOo 1 H co co C O lO © C M O i C O r -H C D •O O 0 0 C D C O C O £ > r H t-H 7 i f l H O H C ' O 7 C D C O H t > C M 9 I O l O c o i o t > C O 1 C M co O I > O L O 6 C - O C D H M r i 97 l O C O l O C D C O C D 1 r H T f C D 0 5 O O 0 C O C D O O C M T f C O C O I O O i t > *-h C O *-• C O N C D C M H C M I O C M Ł > C D co o co ^ co t> r H C M 00 C D IO CMOi IO 78 c m c ^ - c — o Oi c m 9 COCMrHCOCMCM 1 0 1 C O I> C O r> C D t-H co 00 00 C O T f C M C M L O C M cMco Oi to Oi co 77 CO io H co 9 CMCMH CMC O H 1 C D 00 C D ^ 00 ł-H 0 5 O i O L O o T f C O C M c o C M ^ C O to l O 76 I^O O ) ^ H 0 5 t > 9 C O C M C M C O C M C M 1 O i O i C O I O I > C M C M r-H T-H O i »-H C M C D C M c m i > c m lO O) « O H 78 0 1 C M C O L O Oi H 19 C O C O H C O C M L O C M C M C D r t ^ C M H C O t ^ ^ C M C M co co Oi COOi COCMOi O O O i co co co 77 t> COO co IO IO C O C M t — O - O i C M 9 CMCMCMCMCOCO C O C O C M ł-H co ^ 1 76 C^MCC DO£ O- h ^^CcOo czystej, w ytw orzonej w działalności rolniczej, zapew nia sam ow ystarczal­ ność finansow ą w zakresie św iadczeń społecznych, kosztów opłaty p ra ­ cy i odpisów na fundusze statutow e. Inaczej form ułując problem , nale­ ży w yjaśnić, czy w artość p rodukcji czystej uzyskanej w działalności ro l­ niczej g w aran tu je praw idłow y rozwój zespołowej gospodarki rolnej, czy też zachodzi potrzeba zw iększenia jej w tym celu dotacjam i. Otóż bliższa analiza tego zagadnienia w skazuje, że z produkcji czy­ stej w ytw orzonej w działalności rolniczej spółdzielnie nie były w s ta ­ nie pokryć św iadczeń społecznych 4 oraz rzeczyw iście poniesionych kosz­ tów z ty tu łu zatru d n ien ia pracow ników najem nych i członków spółdziel­ ni. S y tu acja tak a m iała m iejsce we w szystkich w ojew ództw ach, różne były jedynie rozm iary niedoboru produkcji czystej niezbędnej do sfinan­ sow ania pow yższych celów. Z akładając zatem , że badane spółdzielnie nie prow adziłyby działalności pozarolniczej (z k tórej produkcja czysta um o­ żliwia pokryw anie w ydatków z ty tu łu płac) i nie o trzym ują dotacji b u ­ dżetow ych — jed y n ą m ożliw ością zbilansow ania działalności rolniczej b y ­ łaby konieczność obniżenia opłaty p racy członków sp ó łd zieln i.5 W takiej sy tu acji w y stąp iłb y też b ra k środków niezbędnych do sfinansow ania roz­ w oju gospodarstw zespołowych; poziom p ro d u k cji czystej nie zapew niał bow iem odpisów na fundusze statutow e. Za słusznością takiego w niosku przem aw ia fakt, że w latach 1976— 1978 cała pro d u k cja czysta w ytw orzona z działalności rolniczej była przeznaczona na fundusz konsum pcji indyw idualnej, o czym świadczy w ynagrodzenie 1 dnia pracy wyższe od w ytw orzonej w tym dniu w artości produkcji czystej (w yjątek w tym zakresie stanow iły spółdzielnie stare w w oj. opolskim i płockim w 1976 r.). W spółdzielniach now ych w y ­ stąp iły bardziej popraw ne relacje m iędzy ekonom iczną w ydajnością p ra ­ cy (m ierzoną w artością p ro d u k cji czystej) a płacam i za 1 dzień, jednakże należy to przypisać niskiej opłacie p racy członków w niektórych spół­ dzielniach. 6 Niższa od o płaty pracy w artość produkcji czystej w spółdzielniach stary ch oznacza, że część ty ch kosztów, dotyczących działalności ro ln i­ czej, m usiała być sfinansow ana z produkcji czystej w ytw orzonej w za­ kładach pozarolniczych bądź z dotacji b u d ż e to w y ch .7 Porów nanie bo­ 4 Św iadczenia społeczne obejm ują: podatek gruntow y, fundusz gm inny, po­ datek od płac pracow ników najem nych, składki ZUS i składki z tytułu ubezpieczeń gospodarczych. 5 P om ijam y tu m ożliw ość ew entualnego w ykorzystania środków pieniężnych grom adzonych jako rezerw a na stabilizację dochodów. 6 W okresie pierw szych 3 lat gospodarow ania spółdzielnie, których dochód ogólny nie zapew nia opłaty pracy członków w w ysokości 100 zł za 1 dzień, uzyskują środki z funduszu w yrów naw czego CZ RSP. 7 W tej części opracow ania analizą obejm ujem y jedynie dotacje które zgodnie wiem kw oty w ynagrodzenia za 1 dzień pracy i ekonomicznej w ydajności pracy z całokształtu działalności w skazuje na popraw ne relacje w w ię­ kszości w ojew ództw . Jednakże i w takim ujęciu w spółdzielniach starych produkcja czysta była w całości konsum ow ana w woj. opolskim (w r. 1978 i woj. radom skim (w r. 1977). W spółdzielniach now ych analogiczna sytuacja w ystąpiła w woj. opolskim (w r. 1977), płockim (w latach 1977— 1978) oraz w woj. rzeszowskim (w latach 1976— 1978). Oznacza to ko­ nieczność pokrycia świadczeń społecznych i dokonania odpisów na fu n ­ dusze statutow e (wraz z brakującą częścią na pokrycie płac) z innych źródeł. P om ijając możliwość sfinansow ania opłaty pracy z tw orzonej ew entualnie wcześniej rezerw y na stabilizację dochodów — pozostałe fundusze (akum ulacji społecznej i w ew nętrznej) m ogły być- utw orzone tylko dzięki uzyskanym dotacjom budżetow ym . W dotychczasow ych rozw ażaniach staraliśm y się ukazać kształtow a­ nie się produkcji czystej z działalności rolniczej i jej w ystarczalność na tle obciążeń RSP z ty tu łu świadczeń społecznych i kosztów opłaty pracy. Nie w zględniliśm y natom iast roli dotacji budżetow ych bezpośrednio w pły­ w ających na wysokość dochodu ogólnego. In teresujące w ydaje się zatem , w jakim stopniu dotacje te oddziałują na w yniki finansow e RSP. W celu dokonania takiej analizy przyjm ujem y następujące założenia: w artość produkcji czystej i kw oty otrzym anych dotacji budżetow ych zm niejszam y o świadczenia społeczne i koszty z ty tu łu ren ty g ru n to w e j.8 U zyskujem y w ten sposób łączny fundusz, jakim dysponują spółdzielnie, na opłatę pracy (członków i pracow ników najem nych) i akum ulację w e­ w nętrzną. Porów nanie tego funduszu z rzeczywiście poniesionym i koszta­ mi p racy i należnym i obligatoryjnym i odpisam i na fundusze statutow e 9 pozw ala na uzyskanie odpowiedzi: 1) czy osiągany poziom produkcji czystej (jako rez u lta t aktualnych w arunków ekonomicznych, w jakich gospodarują RSP) w raz z dotacjaz obow iązującym i w RSP przepisam i, zw iększają dochód ogólny. P oniew aż dotacje do rolniczej produkcji końcow ej (od poziomu i przyrostu) m uszą być w całości przekazyw ane na fundusz zasobowy, om aw iam y je odrębnie w dalszej części opra­ cowania. 8 O płaty z tytułu renty gruntow ej RSP za dzierżawę gruntów przejętych w użytkow anie od rolników indyw idualnych; z pozycji gospodarstwa rolnego renta gruntow a stanow i składnik kosztów bieżących, które w inny być pokryte z w artości now o w ytw orzonej. 9 Spółdzielnie obow iązane są przeznaczać co najm niej 10% dochodu ogólnego na fundusz zasobow y oraz fundusze celow e. Por.: uchw ała nr XII/27/78 Rady CZ RSP — § 38. W naszych rozw ażaniach zakładam y, że odpisy pow yższe w inny być do­ konane z dochodu uzyskanego w produkcji rolniczej. n t tow szo tca .r w l jcak lzęgd iczad łec s k o d z z a o łu n ę d ro r ta u u w św op ik ttyu rgu izw o p szy ltu rod u s z od c ic P op r g ja a o c ­ je tw o z d Wó w P S R e % żn isy ow 10 oud ego t)o e e t . h ln t la dp tu in c ó r u o a . o g b N t s (m d o ­ rg ie taa cy ókw ­od iókw o a n ł n ze op rap łon ich w y d i o W cz i ­ o ­ ­ rg ie w w mh a en co ó e c n z a ik j y a n y d r n n p W . b t a e T N k u d o r p k a r a e j c a t o d u t y m a i n * . cy in dw in śr ien szy rod j y lok cy a e c rp s a p u p z a ra w icn rp p n N ub o l i t w a ) łaódk ecdu ()+ (— ch ch ia ego a d n r w y y c n u n a z 1 b D c r — la ta 6 s 7 y 9 g 1 n w i c d w ę o e k anń szó om o e k anń szó om g l g l g l z y p ło z e d yd op łco zo ez ad w d o c o z a U B O P P R R B O P P R R m i 10 w ystarcza na pokrycie zobowiązań spółdzielni z ty tu łu p racy człon­ ków i osób najem nych oraz czy zapew nia tw orzenie funduszów rozw o­ jowych; 2) jak a jest wielkość nadw yżki um ożliw iająca tw orzenie dodatko­ w ych rezerw pieniężnych o przeznaczeniu np. na fundusz stabilizacji dochodów czy dodatkow e prem ie, nagrody itp. Dane liczbowe do takiej analizy zaw iera tabela 6. W skazują one, że w latach 1976— 1978 produkcja czysta łącznie z dotacjam i budżetow ym i nie w ystarczałaby na pokrycie kosztów p racy i odpisów statutow ych. W yjątek stanow ią jedynie spółdzielnie stare w woj. poznańskim , w k tó ­ rych pozostały jeszcze niew ielkie kw oty na dodatkow e odpisy, np. z ty ­ tu łu prem ii czy tw orzenia rezerw y na stabilizację dochodów. W pozosta­ łych spółdzielniach tej grupy do zbilansow ania działalności rolniczej nie w ystarczyłyby rów nież dotacje budżetow e u jęte w tym porów naniu. W celu zapew nienia opłacalności produkcji rolniczej (przy obecnym po­ ziomie kosztów) w spółdzielniach starych, np. w woj. opolskim, należa­ łoby zwiększyć dotacje średnio w 3 latach o 1243 zł, a w woj. radom ­ skim — o 9830 zł na 1 ha przeliczeniow y użytków rolnych. W spółdziel­ niach now ych opłacalność p rzy obecnym poziomie dotacji uzyskałyby gospodarstw a w woj. bydgoskim i opolskim. W pozostałych w ojew ódz­ tw ach w obydw^u grupach spółdzielni działalność rolnicza została częścio­ wo sfinansow ana opłacalną produkcją zakładów pozarolniczych. W sto­ sunku do nakładów pracy członków dodatkow e dopłaty np. w form ie dotacji budżetow ych w inny wynieść w spółdzielniach stary ch od 28 zł (woj. opolskie) do 216 zł (woj. radom skie) na 1 dzień pracy spółdzielców. W yniki badań w skazują zatem , że poza woj. poznańskim (stare spół­ dzielnie) oraz woj. bydgoskim i. opolskim (nowe spółdzielnie) m im o do­ tacji budżetow ych do p ro dukcji rolniczej nie została zagw arantow ana jej opłacalność. Opłacalność prod u k cji rolniczej można też rozpatryw ać, ukazując po­ ziom ak um ulacji finansow ej w produkcji rolniczej i rolę dotacji budże­ tow ych w tw orzeniu w yniku finansowego (zysku lub straty ). O kreślając akum ulację finansow ą jako dodatnią różnicę m iędzy w a r­ tością rolniczej produkcji końcowej b ru tto a jej całkow itym kosztem w łasnym n , stw ierdzam y dodatnią nadw yżkę tylko w r. 1976 (tab. 6). N aj­ 10 W rachunku tym nie uw zględniam y dotacji do poziom u i przyrostu pro­ dukcji końcow ej netto, gdyż nie mogą one być w ykorzystyw ane na opłatę pracy członków; z punktu przedsiębiorstwa rolnego nie wchodzą zatem do bezpośredniego rachunku opłacalności produkcji. 11 Do kosztów zaliczam y takie elem enty podziału akum ulacji, jak: podatki, składki ZUS, rentę gruntow ą (skum ulowaną) itp., pozycje stanow iące z punktu w i­ dzenia gospodarstw a w ydatek uw zględniany w rachunku kosztów niezależnie od zużycia w szystkich czynników produkcji (a w ięc i siły roboczej). Zarówno akum u­ b ardziej rentow ne b yły p rzy tym spółdzielnie stare w woj. poznańskim (w skaźnik rentow ności ponad 10%), m inim alne efekty m iały też spół­ dzielnie w woj. opolskim i płockim ; w pozostałych latach spółdzielnie nie osiągnęły ak u m u lacji finansow ej. W ykorzystując p rz y ję ty wcześniej podział dotacji, analizę zysków i poziom rentow ności om aw iam y w 2 ujęciach. W tab eli 7 podajem y kształtow anie się pow yższych m ierników z uw zględnieniem tylko dotacji 0 ch arak terze zw ro tu kosztów (w szystkie dotacje z w y jątk iem za poziom 1 p rzy ro st p ro d u k cji końcow ej netto). Otóż otrzym ane we w szystkich w ojew ództw ach w latach 1976— 1978 dotacje budżetow e, w pływ ające bez­ pośrednio na w yniki finansow e, rów nież nie zabezpieczyły rentow ności. Pom oc finansow a p ań stw a zm niejszyła w zasadzie tylko rozm iary defi­ cy tu finansowego. W ogólnym ujęciu, o perując w y n ikam i średnim i z 3 lat m ożna stw ierdzić, że jedynie w spółdzielniach stary ch w woj. poznań­ skim i opolskim , uw zględniając w ty m porów naniu dotacje budżetow e zapew niły rentow ność p rodukcji; w pierw szym z w ym ienionych w oje­ w ództw średni 3-letni w skaźnik rentow ności w yniósł 3%, zaś w d ru ­ gim 0,5%. I w ty m jed n ak p rzy p ad k u poziom rentow ności byłby nie w y ­ starczający do zapew nienia rep ro d u k cji rozszerzonej m a ją tk u zespoło­ wego. O statnio zaprezentow ane w yniki nie uw zględniały w szystkich dotacji otrzym yw anych przez R SP z bu d żetu państw a. Do pełnego rach u n k u rentow ności p ro d u k cji należy — naszym zdaniem — uw zględnić w szyst­ kie rodzaje dotacji. W praw dzie dotacje do p ro d u k cji końcowej netto nie zw iększają w y n ik u finansow ego (dochodu ogólnego) w RSP, niem niej jed n ak ze społecznego p u n k tu w idzenia stanow ią tra n sfe r środków pie­ niężnych m ających stym ulow ać w zrost p ro d u k cji rolniczej. Dotacje te m ożna zatem trak to w ać jako specjalną form ę dopłat m ających w końco­ w ym rach u n k u zapew nić opłacalność prod u k cji w w aru n k ach w zrostu jej k o sz tó w .12 W ty m ujęciu do u stalan ia rentow ności uw zględniono w szystkie ro ­ dzaje d o ta c ji.13 Rentow ność prod u k cji w pow yższych w aru n k ach ilu stru ją dane zaw arte w tab eli 8. lacja jak i zysk nie stanow ią w edług aktualnych zasad system u ekonom iczno-fi­ nansow ego m ierników oceny działalności R SP, niem niej jednak pow yższe kategorie fin an sow e w ykorzystujem y do ogólnej oceny działalności gospodarstw. 12 Por.: E. G o r z e l a k : E konom iczno-finansow e in stru m e n ty polityki ■ro l­ nej, „W ieś W spółczesna”, 1979, nr 3. 13 Zarówno dotacje o charakterze zw rotu kosztów, jak i dotacje do rolniczej produkcji końcow ej netto. W tym porów naniu uw zględniam y też scentralizow aną część dotacji (40% grom adzone w CZ R SP) w ychodząc z założenia, że niezależnie od podziału ich w ew n ątrz sektora spółdzielczego — stanow ią one społeczny koszt finansow ania rozw oju rolnictw a. ■ i - j O '“i, CO 05 CO cTc<f cococsfCsfo"co" rH1-H CO 05 CJ5 05 Lft ° 977 ,47 ,53 ,37irTccT00^ ęsfco"H co"<m"cT <M CSl M CO o H l>^ co 976 .49 ,56 .69 o*co TH r-Tco"LOof H CO H 1 ) lO CO CO^ a ­ro uk (—ł-a -o jze 798 ,12+ ,01+cr—oł' ,26+ ,95—,19+ co oTr1-T^1 I ,-30 s c r c 1 1 p i 8 8 p 7 7 y ty n z a l b u l o je tw o z d Wó w dSH 7 7 9 9 1 1 h in c a t la n o i t u c c k i u r d g o a r p f o , , it a f j o c r la p u , m n u o i k t A la 2 9 3 2 3 6 3 8 1 63 7 0 8 5 4 2 1 4 9 8 2 8 5 7 3 3 2 0 9 4 5 2 2 7 Wecn b . ca05cor-( co h 00« o^ o ) £“ 2£ iźnk y teżo zcon ok łsan 9771 iMo1cNTcho"w:o~Wco*'Hin' c*-oh0co0 ,030 ,719 ,584oT tten sk tow du łą od w a l> t> ir^o^co^co^ in^I> j 76 in'COirTrf'co'co oo co ,9 ,8 ,3co" e 91 coca ca coi ca ca ca io 02 42 35 ­ ij (U •'- s V '£ 5 a O Ó T3 o i s l i ^ L'~ -d £ o "-1 ^ en a « t3 * | -d d O OT f£e ^a; o W) X3 0) -3 £ B 3 <u d c .2 § d £ 'O o «• -5 T3 d ^ co w ^ >>t2 N O 1 S. O .5 a 3 2 £ ■*j § « 3 < s . d co o Ó < o e k anń szó om o e k anń szó om g l g l d o c d o c y p ło zo ez ad y p ło zo ez ad 9M0JM dSH ajBłs Na podstaw ie tych danych stw ierdzam y, że zasadniczy w pływ na po­ ziom rentow ności RSP w yw ierały dotacje do rolniczej produkcji końco­ wej netto. Pomoc finansow a państw a zapew niała bowiem w grupie spół­ dzielni stary ch średni (z okresu 3 lat) zysk w wysokości od 5027 zł (woj. rzeszowskie) do 11 716 zł na 1 ha użytków rolnych (woj. opolskie), a to daje w skaźnik rentow ności odpowiednio 11,1 i 20,7%. R elatyw nie n ajw yż­ szą rentow ność osiągały spółdzielnie stare w woj. poznańskim — średni z 3 lat w skaźnik rentow ności 27,2%. W grupie nowych spółdzielni, rozm iary dotacji m im o niższych kw ot w stosunku do spółdzielni stary ch (z powodu niższego poziom u produkcji końcowej netto), obserw ujem y również korzystne w yniki. Średni z 3 lat poziom rentow ności w ahał się w tych spółdzielniach od m inus 0,8% (woj. radom skie) do 18,5% (woj. opolskie), co oznacza odpowiednio stra tę 1650 zł i zysk 13 166 zł na 1 ha przeliczeniow y użytków rolnych. Z powyższych ustaleń w ynika, że pomoc finansow a państw a w tej grupie spółdzielni zapew niła opłacalność produkcji rolniczej już w początkow ym okresie zespołowego gospodarow ania. Kończąc nasze rozw ażania o efektyw ności gospodarow ania RSP, nie ustalam y przyczyny, czy słuszne są takie koszty społecznie, lecz podkreś­ lam y raz jeszcze niezbyt korzystne zjaw iska w badanych spółdzielniach, a m ianowicie, że opłata p racy w produkcji rolniczej finansow ana jest z dotacji zw iększających dochód ogólny i z dochodów działalności poza­ rolniczej, a finansow anie rozw oju RSP dokonuje się z dotacji do produkcji końcowej netto oraz też częściowo z p ro dukcji pozarolniczej. Stąd też pokryw ane są świadczenia społeczne. Cała w artość nowo w ytw orzona w prod u k cji rolniczej przeznaczana jest zatem na spożycie. Предпринята попытка получения ответов на следующ ие вопросы — рента­ бельно ли производство сельскохозяйственной продукции в сельскохозяйствен­ ных кооперативах; достаточна ли финансовая помощь, которую оказывает ко­ оперативам государство; эфф ективна ли она; влияет ли она на экономику сель­ скохозяйственны х кооперативов; как бы действовали сельскохозяйственны е производственные кооперативы без этой помощи. Принимались во внимание региональные различия, вытекающие из особен­ ностей развития сельскохозяйственны х производственных кооперативов в Поль­ ше; за основу при этом были приняты результаты хозяйственной деятельности в период 1976— 1978 гг. кооперативов, выделенных в 6 воеводствах. Отдельно рассматривались результаты кооперативов, образованных до 1973 г. (так назы ­ ваемые старые кооперативы), и кооперативов, действующ их после 1975 г. (так называемые новые кооперативы). Получены следующ ие синтетические результаты: 1) Старые кооперативы, несмотря на высокий уровень продукции на 1 га сельскохозяйственны х угодий, не достигли эф ф ективности, гарантирующей сельскохозяйственному коллективному производству рентабельность. Уровень производства новых кооперативов был значительно ниже, чем старых; причем затраты на производство продукции в них были значительно выше, чем в старых. 2) Рентабельность сельскохозяйственного производства, дальнейш ее разви­ тие кооперативов в настоящ их условиях возможны только благодаря рентабель­ ному несельскохозяйственному производству и бю джетной дотации. Оплата труда в сельскохозяйственны х кооперативах финансируется из дотаций, увеличива­ ю щ их общий доход, а финансирование развития кооператива производится из дотаций на конечную продукцию нетто. Ими ж е покрываются расходы на со­ циальные нужды . Вся произведенная стоимость предназначена на потребление. Государство несёт высокие расходы на развитие сельскохозяйственного коопе­ ративного производства; в старых кооперативах эти дотации составляли 540— 992 зл. на 1000 зл. стоимости конечной продукции нетто. Б ез финансовой помощи со стороны государства дальнейш ее развитие сельскохозяйственны х производ­ ственных кооперативов невозможно. S U M M A R Y The study undertakes an attem pt to find answ ers to such questions as w h e­ ther the collective agricultural production in co-operative farm s is profitable, w hether the financial help by the state is sufficien t and effective, if and how it affects the econom ics of co-operative farm s, and how co-operative farm s w ould operate w ithout such assistance. The investigations take into account the regional differentiation of the d evelop ­ m ent of co-operative farm s in Poland and th ey accept as their basis the results achieved by selected farm s from six voivodeships in the years 1976— 1978. The study deals separately w ith farm s established before 1973 (the so-called old farm s) and those operating since 1975 (or new farm s). In brief, the study reveals the follow ing: 1. In spite of the high lev el of production per 1 ha of arable land the old farm s failed to reach the effectiven ess w hich w ould ensure profitability of collective agricultural production. N ew farm s reached much low er levels of production and needed higher expenditures for this production than old farm s. 2. Under present conditions the profitability of agricultural production as w ell as further developm ent of co-operative farm s are possible due to the renum erative non-agricultural production and budget subsidies. The labour charges in agri­ cultural production are financed m ainly from subsidies increasing the total incom e, w h ile the financing of the developm ent of co-operative farm s is realized from subsidies for the final net production. T hey are also a source of social security benefits. The w h ole n ew ly produced value is appropriated for consum ption. The .state covers high costs of the developm ent of collective agricultural production; in the old farm s the subsidies w ere 540—992 zlotys per 1000 zlotys of the value of final net production, and in the n ew farm s — w ith the exceptions of the Poznan and Radom voivodeships — th e subsidies w ere close to or even higher than the valu e of the final net production in the years 1976— 1978. W ithout financial a ssis­ tance from the state it w ould be hard to speak of any further developm ent of co-operative farm s.


This is a preview of a remote PDF: http://czashum.hist.pl/media//files/Annales_Universitatis_Mariae_Curie_Sklodowska_Sectio_H_Oeconomia/Annales_Universitatis_Mariae_Curie_Sklodowska_Sectio_H_Oeconomia-r1981_1982-t15_16/Annales_Universitatis_Mariae_Curie_Sklodowska_Sectio_H_Oeconomia-r1981_1982-t15_16-s107-124/Annales_Universitatis_Mariae_Curie_Sklodowska_Sectio_H_Oeconomia-r1981_1982-t15_16-s107-124.pdf

Sylwester Drozd, Jan Matraszek. Efektywność gospodarowania rolniczych spółdzielni produkcyjnych w Polsce w latach 1976-1978, Annales Universitatis Mariae Curie-Skłodowska. Sectio H, Oeconomia, 107-124,