Płatności mobilne - modele i uwarunkowania rozwoju

Annales Universitatis Mariae Curie-Skłodowska. Sectio H, Oeconomia, Dec 2012

Monika Klimontowicz

A PDF file should load here. If you do not see its contents the file may be temporarily unavailable at the journal website or you do not have a PDF plug-in installed and enabled in your browser.

Alternatively, you can download the file locally and open with any standalone PDF reader:

http://czashum.hist.pl/media//files/Annales_Universitatis_Mariae_Curie_Sklodowska_Sectio_H_Oeconomia/Annales_Universitatis_Mariae_Curie_Sklodowska_Sectio_H_Oeconomia-r2012-t46-n4/Annales_Universitatis_Mariae_Curie_Sklodowska_Sectio_H_Oeconomia-r2012-t46-n4-s353-361/Annales_Universitatis_Mariae_Curie_Sklodowska_Sectio_H_Oeconomia-r2012-t46-n4-s353-361.pdf

Płatności mobilne - modele i uwarunkowania rozwoju

Płatności mobilne - modele i uwarunkowania rozwoju Oeconomia - V O L . XLV I, 4 A N N A L E S M A R I A E C U R I E - S K Ł O D O W S K A L U B L I N - P O L O N I A SEC TIO H 2012 Uniwersytet Ekonomiczny w Katowicach, Katedra Bankowości i Rynków Finansowych M ONIKA KLIMONTOWICZ Płatności mobilne - modele i uwarunkowania rozwoju Mobile payments - models and conditions of development Słow a kluczow e: płatności mobilne, m-płatności, systemy płatności mobilnych K ey w o rd s: mobile payment, m-payments, mobile payments systems Wstęp Usługi płatnicze należą do grupy usług finansowych o podstawowym znaczeniu dla gospodarki, przedsiębiorstw i konsumentów. Płatności to także bardzo atrakcyj­ ny i rozwijający się w bardzo szybkim tempie segment rynku usług finansowych. Zastępowanie tradycyjnych form płatności, opartych na gotówce i papierowych in ­ strumentach obrotu bezgotówkowego, przez płatności elektroniczne stało się trendem na całym świecie. Nowoczesne technologie informatyczne i telekomunikacyjne stwa­ rzają ogromne możliwości podniesienia sprawności i bezpieczeństwa oraz obniżenia kosztów realizacji płatności. Rosnąca mobilność ludności w połączeniu z dynamicznym rozwojem możliwości komunikacyjnych urządzeń przenośnych, takich jak telefony komórkowe, palmtopy czy notebooki, sprawia, iż popyt na usługi oferowane za ich pośrednictwem systema­ tyczne wzrasta. Liczba użytkowników tego typu urządzeń oraz dziedzin, w których są one wykorzystywane, powiększa się z roku na rok. Duży potencjał rynku płatności realizowanych za ich pośrednictwem dostrzegły nie tylko banki, ale i inne podmioty, w szczególności firm y i portale internetowe oraz operatorzy telefonii komórkowej. Wzrost konkurencji nie doprowadził jak dotąd do ujednolicenia sposobów dokony­ wania płatności. Celem artykułu jest usystem atyzowanie płatności mobilnych, zaprezentowanie technologii w ykorzystywanych obecnie do ich realizacji oraz modeli i uwarunkowań ich rozwoju. 1. C harak tery sty k a i podział płatności mobilnych Płatności mobilne (m-płatności) to wszelkie operacje płatnicze dokonywane przy użyciu urządzeń mobilnych (przenośnych), takich jak telefony komórkowe czy palmtopy (komputery kieszonkowe), jednak ze względu na szybki rozwój technologii inform a­ tycznych i ich zastosowań użytkowych m ożna oczekiwać, że także inne urządzenia będą wykorzystywane w celach płatniczych1. Zgodnie z definicją podaw aną przez Europejski Bank Centralny są to takie płatności, przy których urządzenie przenoś­ ne (np. telefon komórkowy) jest używ ane przynajmniej do zainicjowania polecenia płatności, a potencjalnie także do przekazyw ania środków pieniężnych. Urządzenie przenośne staje się w tym przypadku narzędziem płatności elektronicznej, które umożliwia realizację płatności w dowolnym miejscu2. Mogą to być transakcje zarówno w tradycyjnym punkcie sprzedaży (w sklepie, na stacji benzynowej, itp.), jak i realizo­ wane zdalnie, np. z wykorzystaniem Internetu (e-commerce). Płatności mobilne mogą mieć w zw iązku z tym dużo szersze zastosowanie od płatności internetowych, gdyż m ożna ich dokonywać wszędzie tam , gdzie m ożna ze sobą zabrać dane urządzenie (np. w komunikacji miejskiej, urzędach publicznych oraz pozostałych lokalizacjach)3. Płatności mobilne mogą być klasyfikowane według różnych kryteriów. Najczęściej bierze się pod uwagę sposób rozliczenia płatności, dzieląc je na płatności pre-p ay i post-pay. W pierw szym przypadku wartość pre-pay jest przechowyw ana w telefonie komórkowym i podczas transakcji zostaje z niej potrącona należna suma. Rozliczenie jest dokonywane tak jak w przypadku portfela elektronicznego, do k tó ­ rego dostęp jest realizowany za pom ocą urządzenia mobilnego lub karty (pre-paid) zawierającej kod - jego wpisanie do telefonu powoduje dodanie do rachunku pewnej wartości do w ykorzystania na rozmowy lub zakupy. Natom iast płatności post-pay polegają na tym , że wartość poszczególnych transakcji dokonywanych przez klienta w określonym czasie jest odnotowywana na jego koncie i dopiero na koniec okresu rozliczeniowego zostaje ono obciążone odpowiednią kwotą. Te płatności realizowane 1 M. Polasik, K. Maciejewski, Innowacyjne usługi płatnicze, „Materiały i Studia NBP” 2009, nr 241, s. 38. 2 R. Kaszubski, P. Widawski, Mobilne systemy pieniądza elektronicznego i inne instrumenty mobilnych płatności, http://www.zbp.pl/photo/ftb/mob_systemy_pieniadza.pdf (3.05.2012). 3 R. Orzechowski, Mobilne płatności, „E-mentor” 2004, nr 4. są z w ykorzystaniem kart kredytow ych4 lub systemu billingowego operatora sieci komórkowej5. Płatności m obilne m ogą być także klasyfikow ane ze w zględu na zastosow aną technologię, rozm iar czy m iejsce dokonania transakcji (tabela 1). Kryterium Sposób rozliczenia płatności • remote (zdalne) - mogą być realizowane wszędzie i w każdym czasie, wiążą urzą­ dzenie przenośne z rachunkiem bankowym • proximity (zbliżeniowe) - dokonywane poprzez chip zainstalowany w urządzeniu przenośnym, na którym są przechowywane dane o rachunku; do realizacji transakcji potrzebny jest terminal zbliżeniowy • mikropłatności, które nie przekraczają kwoty 1 EUR (2 USD) • minipłatności obejmujące transakcje o wartości od 1 do 10 EUR (3 do 20 USD) • makropłatności obejmujące transakcje powyżej 10 EUR (20 USD) • rPOS (realPoint-of-Sell), czyli płatności dokonywane w tradycyjnym (rzeczywistym) punkcie sprzedaży, takich jak supermarket, stacja benzynowa • vPOS (virtual Point-of-Sell), czyli płatności przeprowadzane w wirtualnym punk­ cie sprzedaży (transakcje zawierane za pośrednictwem Internetu: e-commerce, m-commerce), zwane także płatnościami online • P2P (person-to-person), czyli płatności między użytkownikami, często wykorzy­ stywane w trakcie aukcji internetowych Źródło: opracowanie własne. 2. M odele płatności mobilnych W ykorzystanie urządzeń przenośnych do dokonywania płatności może być bardzo zróżnicowane w zależności od zastosowanej technologii. W rezultacie wyszczególnia się m odele płatności m obilnych w ykorzystujące6: 4 W przypadku kart kredytowych istnieje kilka metod ich wykorzystania: wyposażenie telefonu w od­ powiedni czytnik do kart kredytowych, zastosowanie chipowej karty kredytowej umieszczonej w telefonie oraz zintegrowanie karty SIM telefonu z chipową kartą kredytową. Transakcja jest autoryzowana za pomocą wystukiwanego na klawiaturze telefonu kodu PIN. 5 W tym przypadku wartość zakupów (zarówno off-line, jak i online) dokonywanych przez użytkownika jest dodawana do jego rachunku telefonicznego. 6 M. Polasik, K. Maciejewski, op. cit., s. 39. • połączenia telekomunikacyjne w standardzie GSM (ang. Global System fo r M obile Communications). • technologię komunikacji krótkiego zasięgu NFC (ang. N ear F ield Communi­ cation), • łączność internetową zaimplementowaną w urządzeniu przenośnym. W modelu płatności wykorzystującym połączenie telekomunikacyjne (GSM) dane dotyczące płatności są przesyłane w formie wiadomości tekstowej lub komunikacji głosowej. Najbardziej popularnym sposobem przesyłania danych w formie tekstowej jest kanał wiadomości SMS (ShortMessage System) oraz pracujący w trybie sesyjnym m echanizm USSD (U nstructured Supplementary Service Data), który umożliwia bezpośrednią komunikację m iędzy telefonem komórkowym a poszczególnymi ele­ mentami sieci komórkowych. Dane w formie komunikacji głosowej są przesyłane za pomocą serwisu IV R (Interactive Voice Response) lub za pośrednictwem konsultanta z call center. IVR, czyli system automatycznej obsługi poleceń klienta, działa na bazie programu komputerowego połączonego z systemem informatycznym banku. Rozwiązania oparte na komunikacji GSM pozwalają na płatności zarówno w trady­ cyjnych, jak i internetowych punktach sprzedaży. Model płatności mobilnych wykorzystujący technologię komunikacji krótkiego zasięgu NFC wymaga wyposażenia urządzenia mobilnego w specjalny mikroprocesor zapewniający komunikację NFC (na świecie funkcjonuje kilka konkurencyjnych roz­ wiązań technicznych)7. Telefon komórkowy działa w tym przypadku jak instrum ent płatniczy, zbliżony funkcjonalnie do karty zbliżeniowej (gdy płatności są rozliczane z rachunku bankowego) lub elektronicznej portm onetki (gdy są rozliczane ze specjal­ nego rachunku technicznego). Wykorzystanie technologii NFC daje znacznie większe możliwości komunikacyjne niż sama karta płatnicza wyposażona w podobną techno­ logię, gdyż telefon pełni funkcję zarówno kart, jak i czytnika. Do zalet tej technologii zalicza się przede wszystkim automatyzację czynności oraz błyskawiczne pobieranie danych. Barierą rozwoju jest obecnie liczba telefonów komórkowych obsługujących tę technologię oraz konieczność w yposażenia sprzedawców w specjalny czytnik (lub nowy term inal) do akceptacji płatności. Ponadto technologia ta nie pozwala na dokonywanie płatności w handlu internetowym. Kolejne rozwiązanie polega na wykorzystaniu do realizacji płatności mobilnych łączności internetowej zaimplementowanej w telefonie komórkowym lub innym urzą­ dzeniu przenośnym. Jest to rozwiązane zbliżone do realizacji płatności internetowych za pośrednictwem systemu płatności wirtualnych, przy czym w przypadku płatności mobilnych środki mogą zostać wysłane także na num er telefonu komórkowego od­ biorcy, a nie tylko na adres e-mail8. Jednym z czynników decydujących o sukcesie rozwoju systemu płatności mobilnych jest obecność odpowiednich partnerów biznesowych. Podstawowymi uczestnikami 7 Ibidem, s. 39. 8 B. Frączek, op. cit., s. 48-49. tego systemu są agenci rozliczeniowi, banki oraz operatorzy sieci telefonii kom órko­ wej GSM, przy czym jego budowa i rozwój nie wym agają bezwarunkowego udziału w szystkich spośród nich. W zw iązku z tym powstały cztery podstawowe modele biznesowe w zakresie płatności m obilnych9: • model A - system z udziałem wszystkich podmiotów, tj. agenta rozliczenio­ wego, banku oraz operatora GSM, • model B - system, w którym agent rozliczeniowy współpracuje tylko z ope­ ratorem GSM, • model C - system zbudowany bez udziału operatora GSM, gdzie agent rozli­ czeniowy współpracuje tylko z bankiem, • model D - system organizowany w yłącznie przez operatora GSM. Zaletą rozwiązania A jest zapewnienie współpracy między wszystkimi potencjalnymi uczestnikami rynku. Udział banku stwarza dodatkowe możliwości dla płatności mobilnych poprzez dostęp do środków klienta zgromadzonych na rachunku bankowym. Z drugiej strony konieczność trójstronnej współpracy wielu podmiotów może opóźnić rozwój projektu lub nawet doprowadzić do zatrzym ania jego realizacji, ze względu na możliwe konflikty, np. w kwestii podziału prowizji czy stosowanych rozwiązań technicznych. Model B um ożliwia stworzenie rozw iązania elastycznego technologicznie. Brak udziału banków m oże jednak zm niejszyć zaufanie klientów do systemu oraz efek­ tyw ność w płat i w ypłat środków. Natom iast w przypadku rozw iązania C istnieje ryzyko, że operatorzy GSM będą zniechęcać klientów do korzystania z wykluczającego ich rozw iązania płatniczego (poprzez stosowanie odpowiedniej struktury opłat) lub nawet zablokowania dostępu do danego kanału. Model ten uniezależnia jednak klientów od konkretnego operatora GSM i traktuje płatności mobilne tak jak inne płatności elektroniczne. N ajprostszy je st m odel D, opierający się n a usługach św iadczonych jedynie przez operatora GSM. Model ten m a bardzo ograniczone możliwości zastosowania (płatności przyjm ują tylko kilka z góry ustalonych w artości) i nie zapewnia poziomu bezpieczeństwa wym aganego dla systemów płatności. 3. U w arunkow ania rozwoju płatności mobilnych w Polsce i n a świecie Zainteresowanie płatnościam i m obilnym i w Polsce i na świecie systematycznie się zwiększa, co niewątpliwie jest pochodną rosnącej liczby użytkowników smartfonów i tabletów, które są nie tylko narzędziam i komunikacji, ale i źródłem rozrywki, system am i nawigacji czy instrum entam i płatniczym i10. W iększość dostępnych na rynku telefonów wykorzystuje ju ż technologię niezbędną do dokonywania zakupów i płatności czy korzystania z usług bankowych. Samo posiadanie odpowiedniego urządzenia nie oznacza jednak, że będzie ono w ykorzystyw ane do dokonywania płatności. D użą rolę w tym względzie odgryw a bowiem nastawienie do tego typu transakcji. B adania przeprowadzone w 2011 r. wśród respondentów z wybranych krajów i regionów (głównie europejskich), w tym Polski11, wykazały, że aż 41% ba­ danych konsumentów m a pozytyw ny stosunek do płatności mobilnych, a 38% uważa je za łatwiejsze od płatności dokonywanych za pom ocą kart płatniczych. Co ciekawe, w Polsce, pom imo najmniejszej wśród badanych liczby użytkowników smartfonów, odsetek osób pozytywnie nastawionych do płatności mobilnych był jednym z najw yż­ szych (zob. rysunek 1). Wątpliwości budzą głównie kwestie bezpieczeństwa - 68% badanych obaw ia się kradzieży danych niezbędnych do dokonyw ania transakcji, a 64% boi się zgubienia telefonu komórkowego. 70 60 50 40 30 20 10 0 ШйЬиНPolska I Ogółem I Australia ■Niemcy ■Europa Środkowa Użytkownicy Entuzjaści zakupów Uważający płatności smartfonów mobilnychmobilne za łatwiejsze od płatności kartą ■Wielka Brytania/Irlandia Rysunek 1. Użytkownicy smartfonów i nastawienie do płatności mobilnych Źródło: PaymentMethods: WhatInternational Consumers Want,Need, andExpect, http://www.firstdata.com/downloads/ thought-leadership/ConsumerGlobalPaymentWPINT.pdf (2.05.2012). Biorąc pod uwagę fakt, że płatności m obilne zostały zaoferow ane klientom w Polsce dopiero w 2007 r.12, a obecnie z usług bankowych „w komórce” korzysta w naszym kraju zaledwie 3,5% wszystkich klientów banków, czyli ok. 850 tys. osób13, w yniki badań są dość zaskakujące. Segment bankow ości mobilnej czeka bardzo 11 Badania PaymentMethods: What International Consumers Want, Need, andExpect, przeprowadzone w imieniu First Data Corporation przez Market Strategies International w połowie 2011 r., dotyczyły preferencji klientów w zakresie tradycyjnych i nowoczesnych form płatności. 12 W 2007 r. NBP wyraził zgodę na uruchomienie dwóch system płatności - mPay i EasyPay. 13 Według szacunków Instytutu Homo Homini - http://mobilemarketing.pl/tylko-35-polakow-korzystaz-bankowosci-mobilnej-badanie-instytutu-homo-homini/ (2.05.2012). dynam iczny wzrost. W edług prognoz firm y IE M arket Research ju ż w 2015 r. jego wartość wyniesie w naszym kraju 9,4 m ld USD. Szacunki analityków z firm y Frost & Sullivan, którzy opracowali raport na temat tego rynku w Europie Środkowo-Wschodniej, są zbliżone. Według nich w naszym regionie w 2010 r. dokonano transakcji mobilnych na kwotę 290 m ln euro. Do końca 2017 r. liczba ta m a się zwiększyć do 22,7 mld euro. Jak podaje IE M arket Research, w 2012 r. wartość transakcji mobilnych przekroczyła 86 mld USD, zaś w 2014 r. m a wzrosnąć do 1,1 bln USD14. W artość rynku płatności mobilnych także szybko rośnie. Obecnie w ycenia się ją na ok. 240 bln USD (zgodnie z Juniper Research), a w ciągu najbliższych 5 lat m a w zrosnąć trzykrotnie15. Nieco inne prognozy zostały przedsta­ wione w World Payments Report 2011. Według tych prognoz w 2012 r. liczba płatności mobilnych wzrośnie do 15,3 bln - z 4,6 bln w 2010 r. Natom iast ich wartość osiągnie poziom 223 bln EU R w 2013 r., wobec 62 bln EU R w 2010 r.16 Zarówno w Polsce, jak i n a świecie firm y prześcigają się we wprow adzaniu n o ­ wych platform i technologii na rynku płatności mobilnych. Penetracja rynku płatności mobilnych w Unii Europejskiej nadal wskazuje na jego znaczący niewykorzystany potencjał. Jednym z głównych tego powodów jest duże rozdrobnienie rynku. N aj­ ważniejsi uczestnicy nie uzgodnili jeszcze rentownego modelu biznesowego pozw a­ lającego na interoperacyjne rozw iązania w zakresie płatności. W efekcie największe i najbardziej obiecujące globalne inicjatywy w zakresie płatności mobilnych są obecnie wprowadzane w życie poza Europą, zwłaszcza w Azji Południowo-Wchodniej oraz USA. Ostatnio zdecydowany zam iar wejścia na rynek płatności mobilnych ogłosiły firm y Apple, Google i Visa17. Zakończenie Rosnąca liczba podmiotów płatności mobilnych świadczy o dużym potencjale tego rynku. Różnorodność wykorzystywanych obecnie technologii i rozwiązań nie daje jednak podstaw do stwierdzenia, że standaryzacja w obszarze płatności mobilnych jest kw estią najbliższych lat. W dłuższej perspektyw ie najbardziej rozwojowe wydają się rozw iązania oparte na technologii kom unikacji krótkiego zasięgu NFC. W ynika to z dużych możliwości technicznych oraz szybkości działania i bardzo wysokiej wygody oferowanej klien­ tom, która może być decydująca dla szerokiego w ykorzystania płatności mobilnych. Obecnie upowszechnienie się tego rozw iązania hamuje fakt, że nie wszystkie modele telefonów obsługują tę technologię, co uniem ożliwia jej masowe zastosowanie. Z wykorzystaniem technologii NFC są zw iązane także znaczne nakłady na rozwój sieci term inali akceptujących płatności w tym standardzie. Kolejną istotną kwestię, która będzie m iała duży w pływ na rozwój płatności mobilnych, stanowi ich uniwersalność, która oznacza możliwość ich dokonywania niezależnie od kraju i m iejsca pobytu. Jest to sytuacja podobna do tej, z jak ą mamy do czynienia w przypadku kart płatniczych, które są dziś honorowane w wielu krajach. Dotychczas nie ustanowiono jednak jednolitych standardów płatności mobilnych. Każda z zainteresowanych grup podm iotów forsuje własne rozwiązania. Aby zaradzić tej sytuacji, część firm stworzyło fora, których zadaniem jest w ym iana poglądów, próba osiągnięcia konsensusu w kluczowych kwestiach oraz wypracowanie standardów. Niestety, reprezentują one zazwyczaj interesy swoich założycieli: Mobey - banków, MeT - producentów urządzeń mobilnych, Mobile Payment Forum - instytucji finanso­ wych, mSign - operatorów GSM, PayCircle - dostawców rozwiązań technologicznych. Czynnikiem przem awiającym za rozwojem płatności mobilnych jest natomiast stosunek konsum entów do korzystania z nich. Co praw da nadal dom inująca rolę w płatnościach P2P oraz C2B odgrywają płatności gotówką i kartam i płatniczym i, ale pozytyw ne nastawienie konsumentów i dynam ika rozwoju płatności mobilnych pozwalają sądzić, że m ają one duży potencjał wzrostu. B ibliog rafia M obile paym ents - m odels and conditions o f development The mobile payment market is currently the most developing one. Despite the fact that a lot of consumers still prefer to use cash or cards in everyday payments, the move towards mobile payments is a global tendency. New technology gives an opportunity to increase efficiency and safety of them and decrease their costs. Consumers worldwide have eagerly adopted mobile phones which serve them as sophisticated communication devices, sources of entertainment, navigation tools and payment methods. As a result, the demand for services offered by means of them has been increasing systematically. The large market potential of mobile payments has been noticed by banks, merchants, service providers, mobile network, and GSM operators. Unfortunately, they have not standardized the way of making mobile payments yet. 9 M. Polasik , K. Maciejewski, op. cit., s. 41 - 42 . 10 T. Dahlberg , N. Mallat , J. Ondrus , A. Zmijewska , Mobile PaymentMarket andResearch -Past, Present and Future, Sprouts, Working Paper on Information System 6 ( 48 ), 2006 , www.sprouts.aisnet.org/6-48 oraz Mobile Banking. A Catalystfor Improving Banks' , Deloitte 2011 . 14 A. Stanisławska , Płatności mobilne w Polsce, http://www.rp.pl/artykul/765697.html ( 2 . 05 . 2012 ). 15 J. Bird , Paying by phone: Concerns about security remain a barrier to use , http://www.ft.com/intl/ cms/s/0 /a15abc0c-57ec - 11e1 - bf61 -00144feabdc0.html#axzz1tuN2VGs3 (2 . 05 . 2012 ). 16 World Payment Report 2011, s. 4. 17 Zielona księga . Wkierunku zintegrowanego europejskiego rynkupłatności realizowanychprzypomocy kartpłatniczych, przez Internet i zapośrednictwem urządzeńprzenośnych, Komisja Europejska , Bruksela 2012 . 1. Bakowski K. , Tylko 3 , 5% Polaków korzysta z bankowości mobilnej , http://mobilemarketing.pl/ tylko-35 - polakow -korzysta-z-bankowosci-mobilnej-badanie-instytutu-homo-homini/. 2. Bird J. , Paying by phone: Concerns about security remain a barrier to use , http://www.ft.com/ intl/cms/s/0 /a15abc0c-57ec - 11e1 - bf61 -00144feabdc0.html#axzz1tuN2VGs3. 3. Dahlberg T. , Mallat N. , Ondrus J. , Żmijewska A. , Mobile Payment Market and Research - Past, Present and Future, Sprouts, Working Paper on Information System 6 ( 48 ), 2006 , www.sprouts. aisnet.org/6- 48 . 4. Frączek B. , Rozwój płatności realizowanych drogą elektroniczną , [w:] Europejski rynek płatności detalicznych , J. Harasim (red.) , CeDeWu, Warszawa 2011 . 5. Kaszubski R. , Widawski P. , Mobilne systemy pieniądza elektronicznego i inne instrumenty mobilnych płatności , http://www.zbp.pl/photo/ftb/mob_systemy_pieniadza.pdf. 6. Mobile banking. A Catalystfor Improving Banks'Performance , Deloitte 2011 . 7. Orzechowski R. , Mobilne płatności . SMS-y to dopiero początek, „e-Mentor” 2004 , nr 4 ( 6 ), http:// www.e-mentor.edu.pl/artykul/index/numer/6/id/7. 8. PaymentMethods: What International Consumers Want, Need andExpect, MSI Report 2011 , http:// www.firstdata.com/downloads/thought-leadership/ConsumerGlobalPaymentWPINT.pdf. 9. Pietrzak E. , Markiewicz M. , Finanse, bankowość i rynki finansowe, Wydawnictwo Uniwersytetu Gdańskiego , Gdańsk 2007 . 10. Polasik M. , Maciejewski K. , Innowacyjne usługi płatnicze w Polsce i na świecie, „Materiały i Studia NBP” 2009 , nr 241. 11. Stanisławska A. , Płatności mobilne w Polsce, http://www.rp.pl/artykul/765697.html. 12. World Payment Report 2011 . 13. Zielona księga. W kierunku zintegrowanego europejskiego rynku płatności realizowanych przy pomocy kart płatniczych, przez Internet i za pośrednictwem urządzeń przenośnych , Komisja Europejska, Bruksela 2012 .


This is a preview of a remote PDF: http://czashum.hist.pl/media//files/Annales_Universitatis_Mariae_Curie_Sklodowska_Sectio_H_Oeconomia/Annales_Universitatis_Mariae_Curie_Sklodowska_Sectio_H_Oeconomia-r2012-t46-n4/Annales_Universitatis_Mariae_Curie_Sklodowska_Sectio_H_Oeconomia-r2012-t46-n4-s353-361/Annales_Universitatis_Mariae_Curie_Sklodowska_Sectio_H_Oeconomia-r2012-t46-n4-s353-361.pdf

Monika Klimontowicz. Płatności mobilne - modele i uwarunkowania rozwoju, Annales Universitatis Mariae Curie-Skłodowska. Sectio H, Oeconomia, 2012, 353-361,