Rachunek kosztów produkcji pomocniczej w przedsiębiorstwie rolnym

Annales Universitatis Mariae Curie-Skłodowska. Sectio H, Oeconomia, Apr 2018

Alicja Kukla

A PDF file should load here. If you do not see its contents the file may be temporarily unavailable at the journal website or you do not have a PDF plug-in installed and enabled in your browser.

Alternatively, you can download the file locally and open with any standalone PDF reader:

http://czashum.hist.pl/media//files/Annales_Universitatis_Mariae_Curie_Sklodowska_Sectio_H_Oeconomia/Annales_Universitatis_Mariae_Curie_Sklodowska_Sectio_H_Oeconomia-r1979_1980-t13_14/Annales_Universitatis_Mariae_Curie_Sklodowska_Sectio_H_Oeconomia-r1979_1980-t13_14-s109-121/Annales_Universitatis_Mariae_Curie_Sklodowska_Sectio_H_Oeconomia-r1979_1980-t13_14-s109-121.pdf

Rachunek kosztów produkcji pomocniczej w przedsiębiorstwie rolnym

Rachunek kosztów produkcji pomocniczej w przedsiębiorstwie rolnym Oeconomia - VOL. X III/X IV , 8 1979/1980 A N N A L E S L U B L I N — P O L O N I A SECTIO H Instytut Ekonomii Politycznej Wydziału Ekonomicznego UMCS A l i c j a K U K L A Rachunek kosztów produkcji pomocniczej w przedsiębiorstwie rolnym И зм ерение полн ы х затр ат на вспом огательное производство в сельскохозяй ственн ом предприятии Cost C alculus of A u x ilia ry P ro d u ctio n in an A g ric u ltu ra l E n terp rise Zadania stawiane przed przedsiębiorstwem rolnym w zakresie wzro­ stu produkcji, przy jednoczesnym, polepszaniu jej jakości, realizowane są w toku działalności podstawowej i pomocniczej. Produkcja podstawowa stanowi główne narzędzie realizacji celu sta­ wianego przed przedsiębiorstwem, natomiast produkcja pomocnicza ma charakter służebny. Ułatwia ona i w arunkuje produkcję podstawową. Od jej rozmiarów i struk tu ry zależy wybór odpowiednich kierunków produk­ cji rolnej. Szczególnie doniosła jest rola produkcji pomocniczej w dużym przedsiębiorstwie o znacznej dyspersji terytorialnej, w którym różnego rodzaju usługi transportowe, remontowe, naprawcze, jak też i bezpośred­ nio związane z pracami w polu stanowią pokaźną wielkość. W sytuacji tej stały najem siły pociągowej, maszyn, dokonywanie inwestycji, remon­ tów lub też drobnych napraw systemem zleconym naruszyłby niejed­ nokrotnie sprawność i terminowość wykonania prac w przedsiębiorstwie. Celem więc produkcji pomocniczej, w ramach której wyróżnia się: sprzężaj (żywa siła pociągowa), traktory, w arsztaty oraz park transportowy, jest przede wszystkim świadczenie usług na rzecz produkcji podstawo­ wej (roślinnej i zwierzęcej). Rzadziej występują wzajemne świadczenia między działami produkcji pomocniczej, zaś sprzedaż usług odbiorcom zewnętrznym stanowi bardzo wąski odcinek jej działalności. Rola służebna nie stanowi jedynego celu, dla którego prowadzona jest produkcja pomocnicza. Społecznym skutkiem wprowadzenia tego rodza­ ju działalności w przedsiębiorstwie rolnym jest ulżenie pracy zatrudnio­ nym robotnikom, a tym samym stworzenie lepszych pod względem zdro­ wotnym warunków pracy. Nie bez znaczenia jest też dla przedsiębior­ stwa zatrzymanie w nim młodego pokolenia, przez stworzenie bardziej atrakcyjnych, nowoczesnych oraz postępowych metod produkcji. Ponad­ to, ,,zastosowanie w rolnictwie nowoczesnych, wysoko w ydajnych maszyn oraz wprowadzenie na wielką skalę traktorów jako podstawowego źródła mechanicznej siły pociągowej pozwala na intensywniejsze wykorzystanie użytków rolnych oraz umożliwia przeznaczenie znacznego obszaru grun­ tów rolnych, łąk i pastw isk zajmowanych dotychczas pod upraw ę roślin pastewnych potrzebnych na paszę dla zwierząt pociągowych, pod inną produkcję”.1 Zastąpieńie* pracy żywej przez uprzedmiotowioną, a przez to przyczy­ nienie się do wzrostu wydajności pracy — to jeszcze jeden argum ent prze­ mawiający za wielką rolą produkcji pomocniczej w przedsiębiorstwie rol­ nym, a tym samym w gospodarce narodowej. Produkcja pomocnicza powinna być rozpatryw ana w przedsiębiorstwie rolnym w dwóch aspektach. Z jednej strony — jako wachlarz korzyści, jakie mu przynosi, z drugiej — jako element kosztów. Wykonywanie bo­ wiem zadań przez poszczególne działy produkcji pomocniczej wymaga wyposażenia jej w odpowiednie środki produkcji (konie, stajnie, wozow­ nie, wozy, tokarki, zestawy tokarskie, sprężarki, betoniarki, traktory, przyczepy, samochody, garaże, pasze, paliwo itp.) i siłę roboczą (fornale, stajenni, traktorzyści, kierowcy, kowale, ślusarze, pracownicy brygad re­ montowych). Zużycie wyżej wymienionych elementów procesu produk­ cyjnego stanowi koszt pod warunkiem , że jest ono utrzym ane w grani­ cach społecznie niezbędnych i daje efekt użytkowy. Dominującą pozycję w strukturze kosztów poszczególnych działów pro­ dukcji pomocniczej stanowi am ortyzacja będąca fizycznym zużyciem środ­ ków trw ałych. N astępnymi w kolejności pozycjami analitycznymi są: pła­ ce i ubezpieczenia społeczne, m ateriały (pasze, paliwo, smary), ubezpie­ czenia koni, remonty, usługi obce oraz pozostałe koszty, które nie dadzą się zaliczyć do wyżej wymienionych. * • Z uwagi na to, iż głównym odbiorcą usług „sprzężaju”, „traktorów ”, „w arsztatów ” i „transpo rtu” jest produkcja podstawowa, obciąża się ją w końcu okresu sprawozdawczego niemal wszystkimi kosztami tych dzia­ łów. W związku ^ tym każda naw et minimalna obniżka kosztów produk­ cji pomocniczej w płynie na obniżkę ogólnej sumy kosztów przedsiębior­ stwa, a tym samym na poprawę w yniku finansowego, tj. relacji między 1 ' M. K o s i e r a d z k i : Z n a czen ie i m e to d y m e ch a n iza cji ro ln ictw a [w:] E ko ­ n o m ika ro ln ictw a i p o lity k a rolna, W arszaw a 1962, s. 331, dochodem ze sprzedaży, a kosztem własnym sprzedanej produkcji. Tak więc przez racjonalną gospodarkę posiadanymi środkami, jak też właści­ wą organizację usług produkcja pomocnicza może stać się, niewątpliwie pośrednio, ważnym czynnikiem rozwoju przedsiębiorstwa. Uzyskane bo­ wiem w wyniku podziału zysku fundusze będą między innymi służyły po­ większaniu m ajątku produkcyjnego. Jak dotychczas, działalność usługowa w wielu przedsiębiorstwach rol­ nych traktow ana była marginesowo, nie bacząc na to, że w n ie j'tk w ią wielkie, niewykorzystane rezerwy wzrostu produkcji oraz obniżki kosz­ tów własnych. Rezerwy te może uruchomić prawidłowo przeprowadzany rachunek kosztów produkcji pomocniczej. 2. ISTO TA , ZAD A N IA I ZA K R ES RA C H U N K U K OSZTÓW Rachunek kosztów jest najprostszą z metod rachunku ekonomicznego. Na tem at istoty, zakresu, zadań i przedmiotu rachunku kosztów nie wy­ krystalizowały się dotychczas jednolite poglądy. W ujęciu largo stanowi on ogół czynności, zmierzających do ustalenia kosztów własnych działal­ ności gospodarczej danej jednostki. Staatm iiller definiuje rachunek kosztów „jako zakres prac ewidencyj­ nych i obliczeniowych obejmujących grupowanie kosztów w przekrojach potrzebnych do analizy i kontroli działalności przedsiębiorstwa oraz usta­ lenie kosztów jednostkowych wyrobów i usług”.2 W podobny sposób for­ m ułuje istotę rachunku kosztów E. Terebucha. W jego ujęciu, rachunek kosztów w praktyce „jest częścią rachunkowości jako funkcji gospodar­ czej, zajmująca się pomiarem, ewidencją i rozliczaniem kosztów własnych, iak też sporządzaniem kalkulacji kosztów jednostkowych oraz sprawoz­ dawczości z tego zakresu w ramach przedsiębiorstwa, celem wykorzysta­ nia tych danych do potrzeb zarządzania”.3 Z. Fedak rozumie rachunek kosztów ,.iako ogół działań zmierzających do odzwierciedlenia procesów zaopatrzenia, produkcji i zbytu, zachodzących w przedsiębiorstwie, przez uięcie, zgrupowanie i interpretację — w stosowanych przekrojach — kosztów własnych zaopatrzenia i zbytu wytworzonych produktów pracy działalności przedsiębiorstwa, mierzonych ilościowo i wartościowo za pe­ wien okres czasu, w celu uzyskania możliwie wszechstronnych danych do kierowania przedsiębiorstwem lub zespołem”.4 2 S t a a t m i i l l e r : W yb ra n e zagadnienia z rach u nko w o ści i analizy fin a n so ­ w ej, W ro cław 1968, s. 30. 3 E. T e r e b u c h a : O gólne p ro b lem y teo retyczn e ra c h u n ku ko sztó w pro d ukcji, S zczecińskie T ow arzystw o N aukow e, Szczecin 1964, s. 15. 4 E. T e r e b u c h a : R a ch u n ek ko sztó w przedsięb io rstw p rzem ysło w ych , W a r­ szaw a 1967, s. 213. Konsekwencją niejednolitości poglądów na tem at istoty rachunku kosz­ tów jest trudność w ustaleniu jego zakresu. W tej kwestii najogólniej spo­ tykane są dwa poglądy: — minimalistyczny, zaliczający do rachunku kosztów bieżącą ewiden­ cję, rozliczanie kosztów, kalkulację i sprawozdawczość, — maksym alistyczny, który oprócz wyżej wymienionych problemów dołącza jeszcze analizę kosztów i ew entualne ich planowanie. Najwięcej zwolenników zarówno w kraju, jak też za granicą ma po­ gląd drugi. Z uwagi na to, że zadaniem rachunku kosztów powinno być dostarczanie danych liczbowych, charakteryzujących proces kształtowania się kosztów, dla potrzeb zarządzania przedsiębiorstwem konieczne jest za­ liczenie do jego zakresu również analizy kosztów. Właściwie zorganizowany rachunek kosztów powinien dać odpowiedź na trzy podstawowe pytania: 1. Jak wysokie były koszty w danym czasie? 2. Jaki był cel i miejsce ich powstania? 3. Ile wynosi jednostkowy koszt własny wyrobu lub usługi? Odpowiedzi na wymienione wyżej pytania należy również wymagać od rachunku kosztów produkcji pomocniczej przedsiębiorstwa rolnego. Sprostać może staw ianym przed nim zadaniom tylko wówczas, kiedy bę­ dą prawidłowo zorganizowane prace na wszystkich jego etapach. 3. E T A PY R A C H U N K U K O SZ T Ó W P R O D U K C JI PO M O C N IC ZE J Z uwagi na to, że ewidencja, rozliczanie, kalkulacja i sprawozdaw­ czość odbywają się po zakończeniu roku gospodarczego, do zgromadzenia niezbędnych danych muszą być dokumentowane na bieżąco wszystkie operacje gospodarcze. „Jeśli księgowość jednostki gospodarczej można po­ równać z filmem, przedstawiającym w liczbach historię danej jednostki w okresie sprawozdawczym, pisze w Rachunkowości rolniczej R. Man­ teuffel, to poszczególnymi obrazami tego filmu będą dokumenty ujm ują­ ce w liczbach skomentowanych zw artym tekstem słownym poszczególne zdarzenia gospodarcze”.5 Dokumentacja, oprócz spełnienia podstawowej roli, jaką jest odzwier­ ciedlenie operacji gospodarczych i uzasadnienie zapisów księgowych, uła­ twia również kierowanie przedsiębiorstwem oraz wykonywanie funkcji kontrolnych (znaczenie gospodarcze, kontrolne i analityczne, ochrona mie­ nia społecznego itp.). Każdy dobrze sporządzony dokument oprócz nazwy, kolejnego num e­ ru i daty wystawienia powinien zawierać: nazwę i adres przedsiębiorstwa 5 R. M a n t e u f f e l : R a ch u n ko w o ść rolnicza, PW R iL , W arszaw a 1968, s. 46. R achunek kosztów p ro d u k cji pom ocniczej.., wystawiającego, nazwę i adres zewnętrznego kontrahenta, a w przypad­ ku dokumentów wewnętrznych nazwy komórek organizacyjnych lub na­ zwiska osób biorących udział w danej operacji, dokładny opis dokonanej operacji gospodarczej z podaniem danych wartościowych i ewentualnie ilościowych, podpisy osób biorących udział w danej operacji i osób odpo­ wiedzialnych za jej prawidłowe przeprowadzenie.6 Dokumenty rejestrujące koszty działalności usługowej przedsiębior­ stwa rolnego grupuje się zazwyczaj według merytorycznej klasyfikacji dokumentów dokonanej przez R. M anteuffla.7 Wyróżnia ona podział doku­ mentów na 3 grupy: pierwsza dotyczy środków i zobowiązań przedsiębior­ stwa, druga — siły roboczej, trzecia — zdarzeń gospodarczych różnego charakteru (dziennik gospodarczy). Poważną pozycją w grupie środków gospodarczych są m ateriały, któ­ rych obroty znajdują odbicie w dokumentach przychodowych (magazyn przyjmie) i rozchodowych (magazyn wyda, zbiorcze kw ity wydania, ra ­ port zużycia pasz). Amortyzacja, jako wyraz zużywania się zaangażowanych w procesie świadczenia usług środków trwałych, rejestrowana jest w tabeli am orty­ zacyjnej, która służy do ustalenia: umorzeń, kosztów amortyzacji, rozli­ czenia tych kosztów według odpowiednich przekrojów (np. według miejsc powstawania kosztów). Rozwiązania układu i techniki prowadzenia „tabeli am ortyzacyjnej” mogą być różne w zależności od wielkości przedsiębiorstwa, ilości miejsc powstawania kosztów itp. Mimo dużej swobody tabela powinna być czy­ telna, a minimalny zakres jej treści ma zawierać: 1) okres którego dotyczy, 2) nazwę zespołu rodzajowego oraz miejsce użytkowania środków trw a­ łych objętych tabelą, 3) wartość początkową obiektów, 4) roczną kwotę odpisów umorzeniowych i amortyzacyjnych, 5) datę wpisania. Tabela am ortyzacyjna może być prowadzona według miejsc użytko­ wania środków trw ałych, bądź według układu rodzajowego tych środków. Dokumentami służącymi do ewidencji pracy i płac są miesięczne karty zarobków oraz listy płac. O prawidłowości rachunku kosztów decyduje nie tylko stan dokumentacji kosztów, ale również stan dokumentacji uzys­ kanej produkcji (dziennik brygadzisty). Wymienione wyżej dokumenty nie wyczerpują oczywiście ogółu dokumentów, które mogą być prow a­ 6 J. S z c z e p a n i a k : K sięgow ość p rzedsiębiorstw p rzem ysło w ych , W arszaw a 1967, s. 213. 7 M a n t e u f f e l : op. cit., s. 55. 8 Annales, sectlo H, vol. X in /X lV dzone w przedsiębiorstwie rolnym, a które dotyczą jego działalności usłu­ gowej. Są to najważniejsze dokum enty prowadzone w większości przed­ siębiorstw rolnych, dotyczące ich działalności usługowej. Na podstawie dokumentów potwierdzających powstanie operacji go­ spodarczych dokonywana jest ich ewidencja, dzięki czemu możliwe jest uogólnienie danych liczbowych, które charakteryzują działalność gospo­ darczą przedsiębiorstwa w formie sprawozdań opracowywanych dla po­ trzeb analizy. Ze względu na zbyt długi okres dzielący powstanie, udokumento­ wanie operacji gospodarczych i ich uogólnienie w formie sprawozdań, konieczne jest takie zorganizowanie ewidencji, aby mogła ona być w y­ starczającym, aktualnym narzędziem kontroli działalności przedsiębior­ stwa. Rozwiązanie tego problem u ułatw ia wybór właściwej techniki księ­ gowości. Stosowana w wielu przedsiębiorstwach rolnych technika rejes­ trowa polega na tym , iż większość operacji gospodarczych księgowana jest w specjalnych urządzeniach, zwanymi rejestram i, przy czym każdy rejestr stanowi odrębny bilans zagadnieniowy. Obejmuje on ściśle okreś­ lony wycinek księgowości, stanowiący zamkniętą całość i bilansujący się w ewnętrznie. Tak na przykład, gdy rejestr kasy obejmuje całość zagad­ nień obrotu gotówkowego, w rejestrze zakupu znajduje odbicie cały pro­ ces zaopatrzenia m ateriałowego itp. Rejestry, jako bilanse zagadnieniowe, nie tylko umożliwiają bieżącą kontrolę zachodzących w przedsiębior­ stwie procesów gospodarczych, ale także elim inują konieczność prow a­ dzenia szeregu urządzeń analitycznych, co znacznie ułatw ia pracę perso­ nelu księgowego. W końcu miesiąca na podstawie podsumowanych i uzgodnionych re­ jestrów sporządza się polecenie księgowania, które stanowi podstawę do dokonania zapisów na kontach syntetycznych. Kontem syntetycznym o najwyższym stopniu uogólnienia, służącym do ewidencji kosztów działalności usługowej przedsiębiorstwa rolnego, jest konto „Produkcja pomocnicza”. W razie nieprowadzenia przez przed­ siębiorstwo tego konta, co wydaje się być niewłaściwe, koszty gromadzi się na kontach: „Sprzężaj”, „Traktory”, „W arsztaty”, „Samochody”.8 Na kontach tych rejestrow ane są koszty podstawowe, tj. takie, które łączą się z samym procesem świadczenia usług i w ynikają z istoty tego proce­ su, np. am ortyzacja środków trw ałych zaangażowanych bezpośrednio w produkcję usług, zużycie surowców, materiałów itp., oraz ta część kosztów 8 K o n ta „ S p rz ę ż a j”, „ T ra k to ry ”, „W a rsz ta ty ”, „S am ochody” w dobrze zo rg a­ n izo w an ej księgow ości p ow in n y stan o w ić pierw szy sto p ień a n a lity k i do k o n ta „ P ro ­ d u k cja pom ocnicza”, co zw iększyłoby p rzy d atn o ść zapisów do celów an alizy ek o ­ n om icznej działalności u słu g ow ej p rze d się b io rstw a rolnego. ogólnych, która jest związana z organizacją i kierowaniem pracą działów. Debetowa strona tych kont może być także obciążona częścią kosztów ogólnogospodarczych, tj. takich, które są związane z organizacją i zarzą­ dzaniem przedsiębiorstwem rolnym jako całością, w przypadku, gdy część produkcji pomocniczej zbywana jest na zewnątrz. Ewidencją analityczną do kont kosztów produkcji pomocniczej może być rejestr kosztów, w którym przewidziane są oddzielne kolumny dla poszczególnych kont kosztów w układzie rodzajowym (płace, składki ZUS, przedm ioty nietrwałe, pasze, usługi, amortyzacja). Zgromadzone na kon­ tach syntetycznych koszty produkcji pomocniczej podlegają w dalszej ko­ lejności podziałowi na poszczególne nośniki kosztów, celem obciążenia nimi odbiorców usług. Procedura rozliczeń przyjęta przez przedsiębiorstwa rolne jest bardzo prosta. Sumę kosztów zgromadzonych na kontach kosztów poszczególnych działów produkcji pomocniczej dzieli się przez wielkość wykonanej pro­ dukcji, otrzym ując w ten sposób koszt jednostki produkcji. Mnożąc zaś koszt jednostkowy przez ilość jednostek zużytych przez każdego odbior­ cę, uzyskuje się wielkość kosztów, którym i należy uznać konta wydziału pomocniczego i obciążyć konta odbiorców usług. Przykładowo, proces rozliczeń traktorów w Rolniczym Rejonowym Za­ kładzie Doświadczalnym w Końskowoli w roku 1967/68 przebiegał na­ stępująco: koszt 1 trak to ro g o d z in y koszty ek sp lo atacji tra k to ró w liczba w y k o rzy stan y ch trak to ro g o d z in 1 071 327 37 167 koszt p rzy p ad ający na: — p ro d u k cję ro ślin n ą ogółem — ziem ię pracow niczą — szkółki — in w e n ta rz żyw y zakładow y — bydło praco w n ik ó w — sprzężaj — w a rsz ta ty — koszty p rzero b u — działalność n au k o w o -b ad aw czą — rem o n ty bieżące b u d y n k ó w i budow li — rem o n ty in w e n ta rz a m artw eg o — koszty ogólnogospodarcze — koszty sprzedaży — rem o n ty k a p ita ln e system em gospodarczym — usługi n a zew n ątrz 1 071 327,— 37 167 =s 28,82,— 20169 godz.X 28,82= 581 471,— 2473 godz.X 28,82= 71 272,— 1897 godz.X 28,82= 54 585,— 3299 godz.X 28,82= 95 477,— 47 godz.X 28,82= 1 355,— 6 godz.X 28,82= 173,— 625 godz.X 28,82= 18 013,— 883 godz.X 28,82= 25 448,— 1288 godz.X 28,82= 37 154,— 80 godz.X 28,82= 2 305,— 429 godz.X 28,82= 12 364,— 4738 godz.X 28,82= 136 549,— 295 godz.X 28,82= 8 502,— 254 godz.X 28,82= 7 320,— 685 godz.X 28,82= 19 742,— Na podstawie polecenia księgowania wystawianego dla każdego od­ biorcy usług dokonywane są zapisy księgowe w syntetyce z uznaniem kon­ ta „T raktory”, a obciążeniem kont: „Produkcja roślinna”, „Ziemia p ra­ cownicza”, „Szkółki” itd. Zasygnalizowany sposób rozliczania działów produkcji pomocniczej może być przeprowadzony jeden raz w roku, po zakończeniu okresu go­ spodarczego, co pozwala na wyeliminowanie występującego szczególnie ostro w produkcji rolnej czynnika sezonowości. Dokonywanie natom iast miesięcznych rozliczeń kosztów doprowadziłoby do zniekształcenia wyni­ ków, nie dając prawidłowego obrazu dobrej lub złej pracy poszczegól­ nych działów. I tak np. dział traktorow y pracuje przede wszystkim w okresie wiosennym, letnim i jesiennym, natom iast największe nasilenie remontów przypada na okres zimowy, gdy ilość wykonywanych przez niego robót jest niewielka. Porównanie wówczas kosztu jednostkowe­ go (jednej godziny traktorow ej) z okresu nasilenia prac z kosztem okre­ su zimowego dawałoby nieprawidłowy obraz rzeczywistości. Z punktu widzenia charakteru produkcji pomocniczej oraz kierunków przekazywania wytworów jej pracy, decydujących o sposobie rozliczania kosztów, wyróżnia się: 1) produkcję zużywaną na wew nętrzne potrzeby wytwarzającego ją działu, 2) produkcję przekazywaną na rzecz innych działów pomocniczych w ram ach wzajemnych świadczeń, 3) produkcję świadczoną na rzecz działalności podstawowej oraz dzia­ łalności ogólnogospodarczej, 4) produkcję świadczoną na rzecz odbiorców z zewnątrz, 5) produkcję przekazaną na skład m ateriałów (obornik, narzędzia i inne). P rzy produkcji przeznaczonej na potrzeby w ew nętrzne w ytw arzają­ cych ją działów możliwe jest: 1) całkowite pomijanie tej części produkcji przy rozliczaniu kosztów, przez co oczywiście odpowiednio w zrasta koszt świadczeń przekazywa­ nych przez działy, 2) uproszczenie rozliczenia, np. przez kalkulowanie robót wykonywa­ nych na własne potrzeby tylko w wysokości kosztów bezpośrednich. W przedsiębiorstwach rolnych ma miejsce wyłącznie w ariant pierw ­ szy, ponieważ stosuje się uproszczony sposób ewidencji i rozliczeń kosz­ tów. Rozliczanie kosztów u tru dn ia w dużym stopniu występujące w pro­ dukcji pomocniczej obok czynnika sezonowości zjawisko wzajemnych świadczeń między poszczególnymi działami. Nasuwa się przy tym pro­ blem uwzględniania lub też nieuwzględniania wzajemnych świadczeń przy R ach u n ek kosztów p ro d u k cji pom ocniczej... rozliczaniu poszczególnych działów i ich wyceny. Praktyczne zastosowa­ nie m ają w zasadzie trzy w arianty rozliczeń. Pierwszy w ariant polega na rozliczaniu usług według rzeczywistego kosztu wytworzenia bez uwzględnienia tzw. usług powrotnych (wzajem­ nych), wykonywanych na rzecz działów rozliczanych w pierwszej kolej­ ności. Ważne jest tu ustalenie właściwej kolejności rozliczania działów produkcji pomocniczej, by ograniczyć do minimum świadczenia po­ w rotne.9 Przy drugim wariancie rozliczeń uwzględnia się świadczenia pow rot­ ne, wyceniając je według stawek umownych (koszty okresów ubiegłych, rzadziej koszty planowane). W pierwszej kolejności rozlicza się działy, w których w ystępują wzajemne usługi (inaczej niż w pierwszym wa­ riancie). Trzeci w ariant rozliczeń polega na tym, że wszystkie usługi świadczo­ ne przez dany dział (nie tylko powrotne) wycenia się według cen ewiden­ cyjnych, zaś w końcu roku dokonuje się ich korekty do kosztu rzeczy­ wistego. Natomiast w dwu pierwszych w ariantach usługi ewidencjono­ wane są na bieżąco w jednostkach fizycznych (dziennik brygadzisty, mie­ sięczne zestawienia prac sprzężaju itp.). Obciążenie zaś odbiorców odby­ wa się według kosztu rzeczywistego po jego obliczeniu, a więc po zakoń­ czeniu okresu gospodarczego. W praktyce najczęściej stosuje się drugi w ariant rozliczeń, przy czym za ceny ewidencyjne usług powrotnych przyjm uje się koszty z ubiegłego roku. Rozliczeń kosztów dokonuje się w wielu przedsiębiorstwach rolnych na opracowanych przez 1ER rachunkach rozdzielczych, przy czym spo­ rządza się je dla każdego działu produkcji pomocniczej z osobna. Budo­ wa ich jest dwuczęściowa. W pierwszej części następuje zgrupowanie po­ niesionych w ciągu roku kosztów (strona Dt odpowiednich kont synte­ tycznych), w drugiej natomiast ich podział bezpośrednio na usługi kalku­ lowane lub na inne rachunki rozdzielcze. Sporządzenie pierwszej części rachunku nie nastręcza trudności. Żeby jednak przeprowadzić drugą część rachunku, niezbędne jest dokonanie czynności związanych z obli­ czeniem kosztu jednostkowego odpowiednio dobranych jednostek kalku­ lacyjnych 10, zwanych przez W. Gorczyckiego kluczami podziału.11 Według niego, kluczem podziału jest określona wielkość, w stosunku do której proporcjonalnie kształtuje się dany koszt, a więc: dla sprzężaju — konio9 W p ierw szej kolejności p ow inny być rozliczane działy, k tó re św iadczą dużo usług n a rzecz in n y ch działów p ro d u k cji pom ocniczej, w n astęp n ej działy, k tó re św iadczą w m ały m sto p n iu u słu g i na rzecz działów rozliczanych w p ierw szej k o ­ lejności lu b ich w cale nie św iadczą. 10 S. S k r z y w a n: T eo retyczn e p o d sta w y rachunkow ości, W arszaw a 1968, s. 139. * 11 E. T e r e b u c h a : O gólne zasady rachunkow ości, W arszaw a 1961, s. 68. dni lub koniogodziny wykonanej pracy, dla parku traktorowego — hekta­ ry orki średniej (hektary przeliczeniowe).12 Przez podzielenie ogólnej sumy kosztów (pierwsza część rachunku) przez liczbę jednostek kalkulacyjnych (kluczy podziału) oblicza się koszt jednostki kalkulacyjnej. W drugiej części rachunku dokonuje się wyceny usług, mnożąc koszt jednostkowy przez liczbę jednostek składających się na daną usługę. Ostateczne więc rozliczenie kosztów produkcji pomocniczej musi być poprzedzone przeprowadzeniem kalkulacji. Zadaniem kalkulacji jest usta­ lenie kosztu jednostkowego wykonanej usługi. Prawidłowe przeprow a­ dzenie kalkulacji służy nie tylko kontroli jakości pracy poszczególnych działów produkcji pomocniczej, ale również ustaleniu cen zbytu usług, stworzeniu podstaw do planowania kosztów i ich obniżania na okresy na­ stępne. Żeby jednak kalkulacja mogła spełniać stawiane przed nią zadania, nie wystarczy dobór właściwej metody jej przeprowadzenia. O dokład­ ności i praktycznej przydatności kalkulacji decydują również w dużym stopniu dane liczbowe dostarczone przez dokumentację, ewidencję, roz­ liczanie kosztów. Sekwencja tego jest prosta — rachunek kosztów jest logicznie zwartą całością, składającą się z systematycznie następujących po sobie etapów, przy czym są one od siebie zależne i określają się wzajemnie. Wystarczy małe tylko niedopatrzenie przy sporządzaniu dokum entacji źródłowej, żeby wszystkie następujące po niej etapy rachunku kosztów obciążone były błędem i nie stanowiły żadnej wartości poznawczej. K alkulacja w wielu przedsiębiorstwach rolnych jest końcowym etapem rachunku kosz­ tów produkcji pomocniczej, zaś sprawozdawczość i analiza kosztów po­ traktow ane są marginesowo. Celem sprawozdawczości powinno być prze­ cież dostarczenie danych, które byłyby pomocne przy podejmowaniu kon­ kretnych decyzji przez kierownictwo przedsiębiorstwa. Umieszczenie jed­ nak w sprawozdaniu z wykonania planu kosztów łącznej sumy kosztów wszystkich działów produkcji pomocniczej w jednej pozycji, nie ma żad­ nego znaczenia poznawczego, nie daje podstaw do analizy tych kosztów.13 Dopiero uwzględnienie w sprawozdaniu z wykonania planu kosztów da­ 12 U stalen ie ta k ie g o klu cza po d ziału w y n ik a stąd , że ilość w y k o n an y ch przez te n d ział ro b ó t m ierzy się ilością h e k ta ró w . P o n iew aż je d n a k w ielkość p ra c y w y ­ k o n an ej n a je d n y m h e k ta rz e poszczególnego ro d z a ju ro b ó t je st różna, nie m ożna sum ow ać h e k ta ró w bez ich u p rzed n ieg o p rzeliczenia. S to su je się w ięc odpow iednie w sp ó łczy n n ik i przeliczeniow e, o k re śla ją c e sto su n e k praco ch ło n n o ści poszczególnych ro b ó t do o rk i śred n iej, np. w sp ó łczy n n ik p rzeliczeniow y d la o rk i u gorów w ynosi 2, gdyż praco ch ło n n o ść o rk i u gorów je s t dw a razy w iększa od orki śred n iej. 13 T ak ie u jęcie kosztów p ro d u k c ji pom ocniczej je s t n ajczęściej sp o ty k an e w p ra k ty c e p rz e d się b io rstw ro ln y ch . R a ch u n ek kosztów pi‘od u k cji pom ocriiczej.i. nych dotyczących kształtowania się kosztów w układzie rodzajowym w po­ szczególnych działach produkcji pomocniczej dawałoby szersze podstawy do analizy kosztów i pozwoliłoby na podjęcie właściwych decyzji gospo­ darczych. W sprawozdaniach z wykonania planu produkcji zamieszczane są dane dotyczące jedynie produkcji, która stanowi cel i przeznaczenie przedsiębiorstwa, a więc produkcji podstawowej (roślinna i zwierzęca). Fakt ten jeszcze raz potwierdza brak zainteresowania przedsiębiorstwa jego działalnością usługową. Analiza jako ostatni etap rachunku kosztów powinna zająć się z jed­ nej strony wynikami produkcyjnym i, z drugiej natomiast kształtowaniem się kosztów i w konsekwencji dać właściwą ocenę organizacji procesu go­ spodarczego w przedsiębiorstwie. Z właściwie przeprowadzonej analizy muszą wypływać odpowiedzi na następujące pytania: czy plan usług został wykonany, czy wielkość usług w porównaniu z latam i ubiegłymi wzrasta, czy asortym ent usług jest zgodny z zamówieniami, jaka jest jakość wykonanych usług. Z drugiej strony analiza ma umożliwić ocenę gospodarki posiadanymi zasobami oraz dać charakterystykę aktywności zatrudnionego personelu. Analiza zmierza do ustalenia, czy w ystępują odchylenia między pla­ nowanymi a osiągniętymi wynikami oraz czy w trakcie osiągania tych rezultatów w pełni wykorzystano posiadane zasoby i zatrudniony perso­ nel, tj. czy w trakcie działania przedsiębiorstwa w ystępują jakieś rezerwy lub straty. Analiza kosztów wykazuje przede wszystkim, gdzie należy szukać po­ czątku nieprawidłowości i od czego zacząć ich usuwanie. Zeby jednak analiza ekonomiczna mogła dać właściwe odpowiedzi na stawiane jej py­ tania, musi opierać się ona na dokładnych danych, charakteryzujących w sposób adekw atny przebieg konkretnych procesów gospodarczych w przedsię biorstwie. Problem atyka rachunku kosztów produkcji pomocniczej przedsiębior­ stwa rolnego nie została jeszcze dokładnie opracowana. Przedsiębiorstwa — jak do tej pory — nie doceniają doniosłej roli produkcji pomocniczej. Wprawdzie nie ma ona bezpośredniego wpływu na wynik przedsiębior­ stw a rolnego, jednak w sposób pośredni określa jego wielkość (wpływ na ogólny poziom kosztów). Istnieje wiele przyczyn zaniedbywania produkcji pomocniczej w przed­ siębiorstwie. Najważniejszą z nich wydaje się być to, iż w szeregu gałę­ zi gospodarki narodowej, jak też w rolnictwie nie przywiązuje się jesz­ cze dostatecznej wagi do planowania i właściwej ewidencji działów pro­ dukcji pomocniczej. Brak jakiejkolwiek sprawozdawczości i statystyki produkcji pomocniczej nie mobilizuje przedsiębiorstwa do racjonalnego gospodarowania posiadanym majątkiem (marnotrawstwo materiałów, ni­ szczenie przez w arunki atmosferyczne maszyn, narzędzi, ciągników) oraz uniemożliwia podanie ogólnych danych, które mogłyby wykazać wagę tego zagadnienia w ekonomice przedsiębiorstwa rolnego. Rachunek kosztów produkcji pomocniczej jest niepełny, gdyż nie u j­ m uje w sobie sprawozdawczości i analizy ekonomicznej, a występująca w przedsiębiorstwie rolnym ewidencja, rozliczanie i kalkulacja wymaga­ ją dopracowania. Więcej uwagi należy przywiązywać do dokładności zapisów na kon­ tach syntetycznych. Chodzi tu taj o szczegółowe wyodrębnienie w poszcze­ gólnych okresach gospodarczych jednakowych pozycji kosztów, co pozwo­ liłoby na uchwycenie dynam iki kosztów w czasie. Jeżeli przykładowo w jednym roku uwzględnia się w ewidencji kosztów szczegółowe pozycje analityczne, w innym natom iast wykazuje się je łącznie, uniemożliwia to analizę porównawczą. Innym niedociągnięciem rachunku kosztów produkcji pomocniczej jest uproszczenie jednostek kalkulacyjnych (kluczy podziału) do roboczodni lub roboczogodzin, co nie pozwala na właściwe obciążenie kosztami odbiorców usług. Szczególnie ujaw nia się to przy traktorach, gdzie dla rozliczania kosztów tego działu przyjęta jest w wielu przedsiębiorstwach 1 traktorogodzina. Jest to duża niedokładność i uproszczenie. T raktory bowiem w przeważającej mierze służą do wykonywania robót polowych, które winno się mierzyć ilością hektarów z uwzględnieniem różnej pracochłonności po­ szczególnych robót. Reasumując należy stwierdzić, że rachunek kosztów produkcji pomoc­ niczej tylko wówczas spełni stawiane przed nim zadania, gdy będzie peł­ ny, a więc wzbogacony o sprawozdawczość i analizę.14 Р Е З Ю М Е О сновны м содерж ан ием статьи я в л я е тс я ан ал и з уч ета и расч ета вспомо­ гательн ого п роизводства в сел ьскохозяй ствен н ом п редп риятии , проводим ы х в р ам к ах и зд ер ж ек п роизводства. О на состоит из трех частей. П ервая, вводная часть, у к а зы в а е т на ту важ н у ю роль, которую и грает вспом огательное п рои з­ водство в сел ьскохозяй ствен н ом п редп риятии , в св язи с чем необходим а ее п остоян ная и п р ав и л ь н ая к а л ь к у л я ц и я . В торая часть посвящ ен а сущ ности, за ­ дан и ям и сф ер е расч ета и зд ер ж ек к а к и нструм ента рационального ф у н к ц и о ­ н ировани я хозяй ства. Э тапы расч ета и зд ер ж ек вспом огательного производства разраб отан ы в третьей части статьи, здесь ж е сод ерж атся зам еч ан и я по их н е­ п рави льн ом у проведению . 14 W p rzeciw n y m w y p ad k u p rzed sięb io rstw a nie b ęd ą n ad al zain tereso w an e u sp ra w n ia n ie m d o k u m en tacji, ew id en cji, ro zliczan ia i k a lk u la c ji kosztów . П рави л ьн о п р оведенн ы й р асч ет и зд е р ж ек д ол ж ен о твеч ать на 3 о сн овн ы х вопроса: 1) к а к о й вели ч и н ы достигли и зд е р ж к и п роизводства в интересую щ ее нас в р ем я; 2) с к а к о й целью они бы ли п ро и зведен ы и место и х о б разован и я; 3) к а к о в а в ел и ч и н а удел ьн о й себестоимости и здел и я и ли услуги. T h e a rtic le p re s e n ts a n a n a ly sis of th e reco rd s an d acco u n tin g of a u x ilia ry p ro d u c tio n in a n a g ric u ltu ra l e n te rp rise ; it is in clu d ed w ith in th e fra m e w o rk of cost calc u lu s. T h e an aly sis co nsists of th r e e p a rts. T he firs t one, in tro d u c in g th e p ro b lem s of th e cost calcu lus, in d icates th e im p o rta n t ro le p lay ed by a u x ilia ry p ro d u c tio n in a n a g ric u ltu ra l e n te rp ris e an d th u s also th e need of its contin u o u s an d c o rre c t c alc u latio n . T h e second p a rt of th e a rtic le d eals w ith th e essence, ta sk s a n d ra n g e of th e cost calc u lu s as a n in s tru m e n t of ra tio n a l m a n a g e m e n t of th e e n te rp rise . S tag es of th e a u x ilia ry p ro d u c tio n cost c a lc u la tio n a re w o rk ed o u t in th e th ird p a rt of th e a rtic le w h ich also in clu d es re m a rk s concern in g som e i r ­ re g u la ritie s in its p erfo rm an ce. A p ro p e rly e x ecu ted cost calcu lus sh o u ld yield a n sw e rs to th e th re e basic q u estio n s: 1) w h a t th e lev el of costs w as in a g iv en p erio d of tim e ; 2) w h a t th e ir aim w as an d w h e re th e y o ccu rred ; an d 3) w h a t th e u n it self-co st of a p ro d u c t or a serv ice w as.


This is a preview of a remote PDF: http://czashum.hist.pl/media//files/Annales_Universitatis_Mariae_Curie_Sklodowska_Sectio_H_Oeconomia/Annales_Universitatis_Mariae_Curie_Sklodowska_Sectio_H_Oeconomia-r1979_1980-t13_14/Annales_Universitatis_Mariae_Curie_Sklodowska_Sectio_H_Oeconomia-r1979_1980-t13_14-s109-121/Annales_Universitatis_Mariae_Curie_Sklodowska_Sectio_H_Oeconomia-r1979_1980-t13_14-s109-121.pdf

Alicja Kukla. Rachunek kosztów produkcji pomocniczej w przedsiębiorstwie rolnym, Annales Universitatis Mariae Curie-Skłodowska. Sectio H, Oeconomia, 109-121,