Czynniki ograniczające działalność modernizacyjną w przedsiębiorstwie przemysłowym

Annales Universitatis Mariae Curie-Skłodowska. Sectio H, Oeconomia, Apr 2018

Barbara Janczewska, Zbigniew Szeloch

A PDF file should load here. If you do not see its contents the file may be temporarily unavailable at the journal website or you do not have a PDF plug-in installed and enabled in your browser.

Alternatively, you can download the file locally and open with any standalone PDF reader:

http://czashum.hist.pl/media//files/Annales_Universitatis_Mariae_Curie_Sklodowska_Sectio_H_Oeconomia/Annales_Universitatis_Mariae_Curie_Sklodowska_Sectio_H_Oeconomia-r1981_1982-t15_16/Annales_Universitatis_Mariae_Curie_Sklodowska_Sectio_H_Oeconomia-r1981_1982-t15_16-s93-106/Annales_Universitatis_Mariae_Curie_Sklodowska_Sectio_H_Oeconomia-r1981_1982-t15_16-s93-106.pdf

Czynniki ograniczające działalność modernizacyjną w przedsiębiorstwie przemysłowym

Barbara Janczewska, Zbigniew Szeloch Czynniki ograniczające działalność modernizacyjną w przedsiębiorstwie przemysłowym Oeconomia - VOL. X V /X V I, 7 1981/82 L U B L I N — P O L O N I A SECTIO H Zakład Organizacji i Zarządzania Wydziału Ekonomicznego UMCS B a r b a r a J A N C Z E W S K A , Z b i g n i e w S Z E L O C H Czynniki ograniczające działalność modernizacyjną w przedsiębiorstw ie przem ysłow ym Факторы ограничивающие модернизационную деятельность в промышленных предприятиях Factors R estricting M odernization in an Industrial Enterprise Realizacja celów przedsiębiorstw przem ysłow ych i w ynikających z nich zadań uw arunkow ana jest — m iędzy innym i — m odernizacją ro­ zum ianą jako doprow adzenie w ykonyw anych w nich procesów technolo­ gicznych i wyrobów oraz środków pracy i organizacji do współczesnego poziom u w ym agań techniczno-organizacyjnych.1 Istotne znaczenie dla socjalistycznej reprodukcji rozszerzonej m a po­ ziom techniczny a p a ra tu wytwórczego. Ze względu na udział środków p racy w szeregu procesach gospodarczych zużyw ają się one fizycznie i m uszą być sukcesyw nie zastępow ane nowymi. Jednocześnie ze zuży­ ciem fizycznym , w m iarę upływ u czasu, środki pracy podlegają zużyciu ekonom icznem u. Dlatego zastępuje się zużyte m aszyny i urządzenia pro ­ d u k cyjne innym i, w ydajniejszym i i nowocześniejszym i, odpow iadającym i ak tu aln y m osiągnięciom postępu naukowo-technicznego. Od poziom u i sprawTności technicznej a p a ra tu produkcyjnego zależy ilość, jakość i nowoczesność wyrobów w ytw arzanych w przedsiębior­ stw ach przem ysłow ych, a więc i stopień zaspokojenia potrzeb społecz­ nych. W raz z popraw ą jakości, funkcjonalności i nowoczesności wyrobów stają się one bardziej konkurencyjne także za granicą. Ma to ważne zna­ czenie dla naszej gospodarki, gdyż w pływ a na poszerzenie kontaktów zew nętrznych Polski i popraw ę bilansu han d lu zagranicznego. 1 Por. Mała encyklopedia ekonomiczna, PWE, W arszawa 1961, s. 385. Głównym zadaniem procesów m odernizacyjnych jest popraw a efek­ tywności gospodarow ania uzyskiw ana dzięki lepszem u w ykorzystaniu istniejących mocy w ytw órczych. Dlatego m odernizacja procesów gospo­ darczych ma istotny w pływ na ekonomikę przedsiębiorstw przem ysło­ wych. Działalność m odernizacyjna charakteryzuje się relatywrnie wysoką efektyw nością ekonomiczną, ponieważ stosunkowo niew ielkie nakłady przynoszą duże korzyści. W w yniku m odernizacji m ożliw y jest wzrost produkcji lub podwyższenie jakości wyrobów albo też zm niejszenie p ra ­ cochłonności — co prow adzi do obniżki kosztów produkcji. Z tego wzglę­ du m odernizacja procesów gospodarczych m usi być system atycznie prze­ prow adzana w przedsiębiorstw ach przem ysłow ych. W m iarę opracow y­ w ania nowych technik i technologii produkcji — bardziej opłacalnych niż dotychczasowe — pow inny być one możliwie szybko w drażane do p rak ­ ty k i przem ysłow ej. Nie m niej w ażne znaczenie dla ekonomiki przedsię­ biorstw a m a w prow adzanie postępu organizacyjnego. Chodzi o stosow a­ nie nowoczesnych sposobów organizowania działań ludzi, m etod zarządza­ nia oraz technik organizowania i kierow ania działalnością produkcyjną. Na rolę i zakres m odernizacji realizow anej w praktyce w pływ ają róż­ ne czynniki. Od sytuacji ekonomicznej podm iotu działalności m odernizaeyj nej zależy zakres podejm ow anego i zrealizowanego przedsięwzięcia, unowocześniającego proces gospodarczy. P raktyczna realizacja procesów m odernizacyjnych napotyka na pew ­ ne opory i ham ulce, k tóre mogą być powodem niepodjęcia bądź niezreali­ zowania rozpoczętej m odernizacji. Trudności w ystępujące w przedsię­ biorstw ach przem ysłow ych podczas działalności m odernizacyjnej są róż­ norodne, rów nież siła ich oddziaływ ania jest różna. Celem opracow ania jest przeanalizow anie trudności ham ujących dzia­ łalność m odernizacyjną przedsiębiorstw przem ysłow ych. Badając ten p ro ­ blem zwrócono szczególną uwagę na rodzaje czynników ograniczających m odernizację, dokonano ich typologii i określono siłę oddziaływania. Jednym ze źródeł inform acji o trudnościach, jakie napotykają p rak ­ tycy zajm ujący się organizacją i realizacją m odernizacji w przedsiębior­ stw ach przem ysłow ych, były badania ankietow e. Badania te przeprow a­ dzono w siedm iu dużych przedsiębiorstw ach przem ysłow ych, zlokalizo­ w anych na terenie m akroregionu środkowo-wschodniego. Sześć z nich — to przedsiębiorstw a przem ysłu elektrom aszynow ego, a jedno — chem icz­ nego. Są to najw iększe i najbardziej reprezentatyw ne dla badanego reg io n u je d n o stk i przem ysłow e. Ze względu na odm ienny ch arak ter procesów7 produkcyjnych oraz róż­ ne przeznaczenie w yrobów w ytw arzanych w badanych przedsiębior­ stw ach, podzielono je na cztery grupy: I — przedsiębiorstw a w ytw arza­ jące środki produkcji o skom plikow anym charakterze, II — przedsię­ biorstw a w ytw arzające środki produkcji (masowo i seryjnie), o nieskom ­ plikow anym charakterze, III — przedsiębiorstw a produkujące nieskom pli­ kowane środki konsum pcji (dobra trw ałego użytku domowego), IV — przedsiębiorstw a przem ysłu chemicznego w ytw arzające środki produkcji. Badania ankietow e m iały c h arak ter anonim owy i objęły — w każ­ dym badanym przedsiębiorstw ie — pracow ników na stanow iskach kie­ rowniczych, zatrudnionych w następujących kom órkach organizacyjnych: technologicznej, rozw oju, głównego m echanika, głównego energetyka, po­ stępu technicznego, przygotow ania inw estycji, analizy ekonom icznej, p la ­ now ania ekonomicznego, kosztów i cen oraz księgowości. Dobór respon­ dentów m iał c h arak ter celowy. W yw iady nieskategoryzow ane przeprow adzone zostały z wylosow a­ nym i (po jednej z każdego przedsiębiorstw a) osobami, najbardziej kom ­ p eten tn y m i w zakresie problem ów m odernizacji w danym przedsiębior­ stwie. W opracow aniu wyróżniono cztery rodzaje m odernizacji, k tó rych k ry ­ teriu m klasyfikacyjnym jest przedm iot tej działalności. W ydzielono więc m odernizację środków pracy, wyrobów, procesów technologicznych i m e­ tod organizacji. Unowocześnianie środków pracy polega na dokonyw aniu zm ian w k o n strukcji m aszyn oraz na zastąpieniu p rzestarzałych m aszyn i urządzeń nowym i, o większej spraw ności i efektywności. M odernizacja wyrobów polega na popraw ie własności użytkow ych produktów , przedłużeniu żywotności lub zm niejszeniu kosztów ich w y ­ tw orzenia. Często m odernizacja wyrobów sprow adza się do zastosowania w nich typow ych i znorm alizow anych części, co powToduje lepsze w yko­ rzystanie czynników produkcji. . - M odernizacja procesów technologicznych związana jest z w prow adze­ niem zm ian do procesów przetw órczych i obróbczych m ateriałów . W w y ­ niku ty ch działań uzyskuje się skrócenie cyklu produkcyjnego, zm niej­ szenie nakładów pracy żywej i uprzedm iotow ej, popraw ę jakości i trw a ­ łości w yrobu oraz możliwość su b sty tu cji surowców i m ateriałów . M odernizacja m etod organizacji polega na zm niejszeniu nakładów p ra ­ cy ludzkiej, środków i przedm iotów pracy oraz na podnoszeniu jakości pracy. Efektem takiej m odernizacji jest w zrost w ydajności p racy rea li­ zowany przez skrócenie cyklów produkcyjnych i czasu załatw iania spraw adm inistracyjnych, co w pływ a na popraw ę w arunków p racy i podw yż­ szenie kw alifikacji p raco w n ik ó w .2 W prak ty ce term in m odernizacji byw a rozum iany również bardzo sze­ 2 Por. M. C h a r k i e w i c z : Program owanie i projektow anie modernizacji przedsiębiorstw a przem ysłowego, PWE, W arszawa 1970, s. 27—28. r o k o .3 P o tw ierd zen iem tej tezy są w y n ik i przeprow adzonego p o ró w n a­ nia zak resu przedm iotow ego m o d ern izacji w opinii p rak ty k ó w z d ziałal­ nością m o d ern izacy jn ą rzeczyw iście realizo w an ą w b ad an y ch p rzed się­ biorstw ach. Opinie p racow ników p rzed sięb io rstw są zgodne co do trz e ch głów nych p rzedm iotów m o d ern izacji, tj. środków pracy , technologii i w yrobów (po­ n ad 60% odpowiedzi), p rz y czym m o d ern izacja w yrobów w y stęp u je częś3 D la przykładu w yb ran o kilka n ajciek aw szych d efinicji m odernizacji poda­ nych przez an k ietow an ych : a) „zespół działań zm ierzających do u now ocześnienia w szystk ich faz i dziedzin gospodarczej działalności przedsiębiorstw a w kierunku zw iększania efek tyw n ości, p od n iesien ia poziom u jakości i w aru n k ów pracy” ; b) „unow ocześnianie oparte na rachunku ekonom icznym — dostosow yw an e do stale rosnących potrzeb” ; c) „w drażanie in n ow acji, u spraw nień i in n ych przedsięw zięć tech n iczn o-organ izacyjn ych , społecznych i ekonom icznie uzasadnionych w zakresie doskonalenia k onstrukcji w yrobów , tech n ologii produkcji w skali całych p rzed się­ biorstw , w yd ziałów , gniazd i linii produkcyjnych lub poszczególnych m aszyn, urzą­ dzeń i stan ow isk pracy” ; d) „m odernizacja zastępuje proces in w esty cy jn y i jest od n iego tań sza” ; e) „przedsięw zięcia in w esty cy jn e w czynnych zakładach produkcyj­ n ych p odejm ow ane celem p odniesienia technicznego i ekonom icznego poziom u w y ­ tw arzan ia dóbr i u sług oraz popraw y gospodarow ania poprzez u n ow ocześn ian ie w y ­ posażenia tech n iczn o-p rod u k cyjn ego i pom ocniczego w ram ach posiadanych po­ w ierzchni produkcyjnych i w granicach d otychczasow ej lokalizacji przedsiębior­ stw a ”. 4 Ze w zględ u na w ięk szą k om u n ik atyw ność w szy stk ie dane u jęte w p oszcze­ góln ych tabelach, przedstaw iono w liczbach w zględ n ych . P od su m ow an ie kolum n nie daje 100% z u w agi na to, że w ięk szość resp on d en tów — w odpow iedzi na pytania a n k iety — podaw ało jed n ocześn ie kilka w arian tów odpow iedzi. ciej przy w ytw arzaniu środków konsum pcji (100%), niż środków p ro d u k ­ cji (33— 64%). Spowodowane to jest kształtow aniem się ry n k u konsum en­ ta na niektóre dobra trw ałego użytku z jednej strony, a z drugiej sty ­ m ulow aniem popytu na nie przez producentów w w yniku podw yższania nowoczesności i funkcjonalności tych wyrobów. Stosunkow o rzadziej określano organizację jako przedm iot m oderni­ zacji (36— 44%), chociaż wiadomo, że zm iany w organizacji p racy są n a j­ tańszym sposobem popraw y efektyw ności gospodarowania. W rzeczyw istej działalności badanych przedsiębiorstw m odernizacja dotyczy zazwyczaj m etod technologicznych (74%), p rzy czym zdecydow a­ nie częściej m a m iejsce przy w ytw arzaniu środków produkcji. Nieco niż­ szy udział w działalności m odernizacyjnej m ają środki pracy (69% — w przedsiębiorstw ach w ytw arzających środki produkcji, 40% — w p rzed ­ siębiorstw ach w ytw arzających środki konsum pcji). M odernizacja wyrobów dokonuje się najczęściej w przedsiębiorstw ach w ytw arzających skom plikow ane środki produkcji i środki konsum pcji. N atom iast unowocześnianie organizacji praw ie nie w y stępuje u producen­ tów środków konsum pcji, a w pozostałych przedsiębiorstw ach m a m n iej­ sze znaczenie (18— 57%). Działalność m odernizacyjną w przedsiębiorstw ie przem ysłow ym ogra­ niczają różnorodne czynniki. Z przeprow adzonych badań w ynika, że do czynników ograniczających najsilniej działalność m odernizacyjną należą I czynniki techniczno-organizacyjne związane z w prow adzaniem m oderniza­ cji oraz czynniki związane z opracow yw aniem , zorganizowaniem i koor­ dynacją prac m odernizacyjnych. Znaczącą rolę w ham ow aniu m odernizacji odgryw ają również tru d ­ ności z uzyskiw aniem inform acji o pracach przeprow adzonych w innych jednostkach gospodarczych. W śród czynników utrudniających m oderniza­ cję pracow nicy w szystkich badanych przedsiębiorstw w ym ieniają niem oż­ ność znalezienia w ykonaw cy tych prac (44—82% odpowiedzi). N iektó­ rzy praktycy sugerow ali, żeby m odernizacją środków pracy zajęli się ich producenci lub przedsiębiorstw a specjalistyczne. Przeprow adzenie m o­ dernizacji m aszyn i urządzeń przez poszczególne przedsiębiorstw a pro­ dukcyjne napotyka liczne przeszkody. Są to głównie brak mocy przero­ bowej własnego zaplecza technicznego i pracow ników o odpowiednich kw alifikacjach. N astępnym , istotnym czynnikiem ograniczającym m oder­ nizację jest zaopatrzenie m ateriałow o-techniczne. Przejaw ia się ono głów­ nie w brak u odpowiednich m ateriałów , półfabrykatów i zespołów nie­ zbędnych do zm odernizow ania procesów technologicznych, części m aszyn i urządzeń oraz wyrobów. K olejne utrudnienie w przebiegu działalności m odernizacyjnej stanow ią przepisy. Chodzi zwłaszcza o przepisy doty­ czące w ykorzystania uzyskanych przez przedsiębiorstw a środków p łatn i­ czych — szczególnie dewizowrych. Z drugiej strony przepisy wyznacza­ ją dość w ysokie k ry te ria opłacalności m odernizacji. Nie m niej ważną grupę czynników ograniczających m odernizację stanow i kadra pracow ni­ ków przedsiębiorstw . W ystępujące w niej braki w ynikają często z niskich kw alifikacji oraz m ałej liczby pracow ników zw iązanych i odpowiedzial­ nych za m odernizację, a także zachowawcza postaw a ludzi. M niejszą siłą oddziaływ ania na ograniczenie działalności m odernizacyjnej charak­ teryzuje się stosunek jednostek nadrzędnych. Często jest on nacecho­ w any w ym aganiam i form alnym i i organizacyjnym i, znacznie rzadziej po­ mocą m erytoryczną i finansow ą. W praktyce przem ysłow ej brak jest system u bodźców ekonom icznych i pozaekonom icznych stym ulujących działalność m odernizacyjną przedsiębiorstw . Jednak ham ujące działanie tego czynnika jest stosunkow o słabe. Niezależnie od czynników ogólnych, ograniczających działalność m o­ dernizacyjną, można w yodrębnić dwie podstaw ow e ich grupy. Są to czyn­ niki zew nętrzne (niezależne od przedsiębiorstw a) oraz w ew nętrzne (za­ leżne od przedsiębiorstw a). Do podstaw ow ych czynników zew nętrznych, zalicza się: braki w zao­ patrzeniu m ateriałow o-technicznym , niedostępność środków finansowych (zwłaszcza dewizowych), rygorystyczne przepisy, stosunek jednostek nad­ rzędnych, trudności w realizacji um ów kooperacyjnych, brak koordyna­ cji prac m odernizacyjnych w przedsiębiorstw ie oraz niedostateczny prze­ pływ inform acji o m ożliwościach i efektach unow ocześniania procesów gospodarczych. Na podstaw ie przeprow adzonych studiów i badań stw ier­ dza się, że w ym ienione czynniki zew nętrzne oddziałują na procesy m o­ dernizacji z różną siłą w poszczególnych grupach przedsiębiorstw . We w szystkich jednostkach gospodarczych, z w y jątk iem przedsię­ biorstw p rodukujących nieskom plikow ane środki konsum pcji, przepływ inform acji nie u tru d n ia działalności m odernizacyjnej. N atom iast b rak środków finansow ych wrpływ a ograniczająco na unowocześnienie procesu w ytwórczego — zwłaszcza w przedsiębiorstw ach w ytw arzających środ­ ki produkcji (grupa I i II). Również zaopatrzenie m ateriałow o-technicz­ ne silnie ham uje działalność m odernizacyjną, szczególnie w przedsiębior­ stw ach w ytw arzających środki produkcji (grupa IV). W śród czynników zew nętrznych na uwagę zasługuje h am ująca rola jednostek nadrzędnych przy realizacji prac m odernizacyjnych w pod­ ległych przedsiębiorstw ach. Zjednoczenia zbyt długo p odejm ują decyzję o m odernizacji oraz żądają od przedsiębiorstw w ielu dokum entów uza­ sadniających jej celowość i opłacalność. Powodem takiej postaw y jed ­ nostki nadrzędnej jest najczęściej p rio ry te t planow ej produkcji, co p rze­ jaw ia się w trudnościach z wyłączeniem urządzeń w ytw órczych z ruchu. W ystępujący w przem yśle szeroki zakres w spółpracy m iędzy p rzed­ siębiorstw am i w ytw órczym i również u tru d n ia m odernizację. Jedynie w Barbara Janczew ska, Zbigniew Szeloch grupie przedsiębiorstw w y tw arzających nieskom plikow ane środki kon­ sum pcji nie odczuwa się trudności w kooperacji przem ysłow ej. P raw d o ­ podobnie jest to w ynikiem niew ielkiego zakresu kooperacji przem ysło­ w ej przy produkcji arty k u łó w konsum pcyjnych. Przyczyną trudności w spraw nym przebiegu w spółpracy produkcyjnej jest z jednej strony nie­ chęć kooperantów czynnych do zm ian w półfabrykatach i częściach w y ­ robów, a z drugiej niepew ność kooperantów biernych co do term inow oś­ ci dostaw zm odernizow anych półw yrobów . Do czynników w ew nętrznych ograniczających działalność m oderniza­ cyjną w przedsiębiorstw ach przem ysłow ych zalicza się: organizację prac m odernizacyjnych, postaw y pracow ników , niedostateczne zaplecze tec h ­ niczne, b rak i kadrow e, napięte zadania planow e, b rak bodźców i niedo­ stateczną, inform ację dotyczącą m odernizacji. Siła oddziaływ ania poszcze­ gólnych czynników jest różna, a najsilniejszy w pływ m ają czynniki te c h ­ niczne i kadrow e, zwłaszcza trudności z w prow adzaniem m odernizacji w przedsiębiorstw ie z pow odu zbyt m ałego zaplecza technicznego. W sze­ regu przedsiębiorstw b ra k jest kad ry , urządzeń i środków finansow ych przeznaczonych w yłącznie do prac m odernizacyjnych. Dzięki zorganizo­ w aniu w łasnego zaplecza technicznego, m odernizacja przebiegałaby znacz­ nie spraw niej i m ożliw e byłoby przeprow adzenie kom pleksow ych zm ian w procesach produkcyjnych. W pływ obow iązujących przepisów na działalność m odernizacyjną przedsiębiorstw przem ysłow ych w odczuciu pracow ników przedsiębiorstw jest różny. Przepisy ograniczają działalność m odernizacyjną, szczegółnie w przedsiębiorstw ach w ytw arzających nieskom plikow ane środki p ro ­ dukcji. Siła oddziaływ ania tego czynnika jest zróżnicowana, gdyż m ieś­ ci się w skali ocen „ ta k ” , „raczej ta k ” i „raczej nie”. N atom iast w p rzed ­ siębiorstw ach w ytw arzających nieskom plikowane środki konsum pcji p rze­ pisy zdecydow anie słabiej w pływ ają na ograniczanie działalności m oder­ nizacyjnej, poniew aż ankietow ani w ybrali oceny „raczej ta k ”, „raczej nie” i „nie”. Na działalność m odernizacyjną istotny w pływ m ają postaw y ludzi, którzy — w opinii niektórych prak ty k ó w pow odują jej ograniczenie. W przew ażającej większości jednak ludzkie postaw y nie h a m u ją m oder­ nizacji (5-krotnie więcej takich odpowiedzi). Należy, zauważyć, że z tej pokaźnej liczby odpowiedzi, trzeba byłoby wyłączyć osoby, któ ry m dzia­ łalność m odernizacyjna jest obojętna, tj. ani jej nie h am ują, ani nie podejm ują działań uspraw niających i przyśpieszających realizację tych prac. Praw dopodobnie zdecydow anej większości pracow ników działalność m odernizacyjna przedsiębiorstw a jest zupełnie obojętna. W grupie p rzed ­ siębiorstw p rodukujących nieskom plikow ane środki produkcji ankieto­ wani stw ierdzili, że postaw y ludzkie nie ograniczają działalności m oder­ nizacyjnej (89% odpowiedzi „raczej n ie” i 11% odpowiedzi „nie”). W przedsiębiorstw ach w ytw arzających nieskom plikow ane środki kon­ sum pcji ocena „ ta k ”, stw ierdzająca negatyw ny w pływ ludzi na działal­ ność m odernizacyjną, nie uzyskała żadnego potw ierdzenia w ankiecie. Św iadczy to o pozytyw nym stanow isku pracow ników do unow ocześniania swroich przedsiębiorstw . Taki stosunek ludzi do m odernizacji w ynika z ko­ nieczności stałego udoskonalania wyrobów trw ałego użytku, na któ re popyt jest w zasadzie zaspokojony. Stąd m odernizacja w yrobów stanow ić m usi także zachętę rynkow ą dla konsum entów . Postaw y ludzi byw ają — jak to stw ierdzono — czynnikiem ograni­ czającym działalność m odernizacyjną. P ostaw y te determ inow ane są róż­ norodnym i czynnikam i, takim i jak: b rak bodźców, niedostateczne rozez­ nanie w efektach m odernizacji, niechęć do ryzyka, wygodnictw o, złe w a­ ru nki pracy, p rio ry te t planow ej produkcji, trudności obiektyw ne i nie­ odpowiednie kw alifikacje. W śród czynników d eterm inujących postaw y pracow ników przedsiębiorstw przem ysłow ych na uw agę zasługuje b rak rozeznania w efektach m odernizacji, a więc za m ała popularyzacja m ożli­ wości i opłacalności prac m odernizacyjnych. Czynnik ten wiąże się z b ra ­ kiem pracow ników odpowiedzialnych za organizowanie i koordynację dzia­ łalności m odernizacyjnej w przedsiębiorstw ach. N astępnym i w yznaczni­ kam i postaw ludzi są złe w arunki p racy i trudności obiektyw ne. Ten ostatni czynnik dotyczyć może zarówno p rio ry te tu planow ej produkcji, jak i b rak u bodźców dla pracow ników prow adzących działalność m oder­ nizacyjną w przedsiębiorstw ach przem ysłow ych. P raw ie w jednakow ym stopniu działanie czynników ograniczających m odernizację w przedsiębiorstw ach przem ysłow ych dotyczy fazy p rz y ­ gotowawczej i realizacy jn ej. P rio ry te t jednej z faz zależy od stopnia zło­ żoności techniczno-organizacyjnego przygotow ania produkcji. Im tr u d ­ niejsze i bardziej pracochłonne staje się ono, ty m przygotow anie zm ian m odernizacyjnych będzie w ym agało większego w ysiłku w porów naniu do p rac w ykonaw czych. Czynniki ograniczające m odernizację działają na w szystkie elem enty procesu w ytw órczego. P rz y ty m działanie ty ch czynników jest najczęś­ ciej średnie i duże. N ajw iększe ograniczenie działalności m odernizacyj­ nej w y stępuje w odniesieniu do środków p racy i procesów technologicz­ nych. Przyczyną tego sta n u rzeczy jest wyższa stabilność środków pracy i procesów technologicznych, gdyż producenci nie są zainteresow ani zm ia­ nam i w procesach w ytw órczych. N atom iast na przeprow adzenie zm ian w w yrobie często zależy odbiorcom , k tó rzy niejako zm uszają w y tw ó r­ ców do zm ian w procesie i czynnikach produkcji. Poza ty m dokonanie zm ian w w yrobie może czasam i odbyć się bez zm ian w technice i techno­ logii, a więc niższym kosztem . U now ocześnianie m etod organizacji jest najtań szy m sposobem p o p ra ­ w y efektyw ności gospodarow ania w przedsiębiorstw ie. Stąd powinno ono m ieć powszechne zastosow anie w p rak ty ce. W ysoka efektyw ność m o d er­ nizacji organizacji w y n ik a z fak tu , że jednym z najtań szy ch i dających najw yższe efek ty czynników postępu naukow o-technicznego jest organi­ zacja. Mimo w ielu uw ag k ry ty czn y ch na tem at m odernizacji większość res­ pondentów oceniła tę działalność w swoich przedsiębiorstw ach jako „do­ b rą ” i „raczej d o b rą”. W każdej z analizow anych grup przedsiębiorstw nota „raczej d obra” uzyskała najw ięcej odpowiedzi (od 80 do 45%), przy czym większość pracow ników przedsiębiorstw produkujących nieskom ­ plikow ane środki konsum pcji oceniła działalność m odernizacyjną jako „raczej dobrą” (80%), a pozostali nie zajęli stanow iska w tej kwestii. D rugą w edług liczebności oceną działalności m odernizacyjnej jest nota „raczej zła” (25%). N ależy dodać, że najbardziej krytycznie ocenili działalność m oderni­ zacyjną pracow nicy przedsiębiorstw a w ytw arzającego środki produkcji pochodzenia chemicznego. Odpowiedzi tej grupy ankietow anych m iesz­ czą się w skali ocen „raczej dobra” (45%)— „zła” (10%). Tylko w p rzy ­ padku przedsiębiorstw w ytw arzających środki produkcji o skom pliko­ w anym charakterze respondenci w ykorzystali do oceny prac m oderniza­ cyjnych całą skalę ocen. Duży w pływ na proces m odernizacyjny ma zagadnienie popraw y je ­ go przebiegu. N ajw ięcej upraw nień związanych jest z popraw ą strony organizacyjnej zam ierzonych i realizow anych prac m odernizacyjnych w przedsiębiorstw ach przem ysłow ych. W m niejszym stopniu chodzi o po­ praw ę strony technicznej i m aterialnej m odernizacji. Istotne znaczenie dla niezakłóconego przebiegu działalności m oderni­ zacyjnej m ają przepisy. Ciągle aktualna jest spraw a zbyt rygorystycz­ nych przepisów dotyczących m odernizacji. Chodzi przede w szystkim o urealnienie rachunku ekonomicznego jej opłacalności. W zw iązku z tym w arto uzupełnić wyliczanie efektów w drożeniow ych m odernizacji o osz­ czędność w kosztach am ortyzacji, pow stałą dzięki rezygnacji z zakupu nowych urządzeń w ytw órczych. Z obowiązującym i przepisam i wiążą się kom petencje decyzyjne, dotyczące realizacji działalności m odernizacyj­ nej. W ydaje się, że o m odernizacji w ąskich odcinków produkcji pow inny decydować same przedsiębiorstw a. Niezbędna jest także większa swo­ boda dysponow ania posiadanym i przez jednostki gospodarcze funduszam i w zakresie podejm ow ania niew ielkich przedsięw zięć m odernizacyjnych. Nie bez znaczenia dla uspraw nienia działalności m odernizacyjnej jest zw iększenia sam odzielności p rzedsiębiorstw w dysponow aniu w ygospodarow anym i dew izam i, zwłaszcza środkam i p łatniczym i u zyska­ nym i przez p rzedsiębiorstw o ze sprzedaży w łasnych w yrobów , a p rz e ­ znaczonym i na przedsięw zięcia m odernizacyjne. 5 R easum ując m ożna stw ierdzić w ystarczające rozeznanie pracow ników w działalności m odern izacy jn ej p rzed sięb io rstw przem ysłow ych, m im o 5 W jednej z ank iet podano n aw et w ysok ość rocznej puli dew izow ej, jaką pow inno m ieć przedsiębiorstw o do dyspozycji (600 tys. zł dew izow ych). iż niektórzy respondenci chętnie dopatrują się przeszkód w działalności m odernizacyjnej w czynnikach zew nętrznych, a naw et obiektyw nych. Dosyć częstym przykładem niepraw idłow ości w przebiegu m odernizacji są zbyt m ałe możliwości wykonawcze zaplecza technicznego przedsię­ biorstw przem ysłow ych i brak środków finansowych, co powodować może zaniechanie rozpoczętej czy projektow anej m odernizacji. B rak decyzji lub jej znaczna powolność również ujem nie w pływ a na działalność m oder­ nizacyjną przedsiębiorstw przem ysłow ych. Postaw y pracow ników m ają istotny w pływ na prace m odernizacyjne realizow ane w przedsiębiorstw ie przem ysłow ym . Dlatego konieczne jest zwiększenie inform acji o efektach i możliwościach prac unow ocześniają­ cych. Może to odbywać się w form ie pow iadam iania przedsiębiorstw d a­ nej gałęzi czy branży przem ysłu o dokonyw anych pracach m oderniza­ cyjnych środków pracy, procesów technologicznych, w yrobów i m etod organizacji. W celu popraw y działalności m odernizacyjnej przedsiębiorstw prze­ m ysłow ych niezbędne jest jednak dopracow anie przepisów o m oderni­ zacji. Nie m niejsze znaczenie m a stw orzenie bodźców zachęcających p ra ­ cowników przedsiębiorstw przem ysłow ych do w łączenia się do prac p rzy ­ gotowawczych i w ykonaw czych w tej dziedzinie. Р Е З Ю М Е В начале работы авторы произвели уточнение понятия, задания и роли модернизации в народном хозяйстве, а затем перешли к характеристике всех родов модернизации, хотя некоторые из них нередко не считаются модернизационными процессами! например, организация). Была проведена классификация факторов, в хозяйственной практике ограничивающих модернизационные про­ цессы, выделяя при этом как внешние, связанные с материально-техническим снабжением, ходом промышленной кооперации, действующими постановлениями, получением финансовых средств, отношением вышестоящих органов, организа­ цией и координацией модернизационных работ, потоком информации по модернизационной деятельности, так и внутренние: отсутствие технической базы, ор­ ганизация модернизационных работ на предприятии, отношение к модернизации рабочих и служ ащ их, отсутствие соответствующих кадров, приоритет планового производства, отсутствие стимулов для модернизации. Анкетные исследования, проведенные на крупных промышленных пред­ приятиях центрально-восточного макрорегиона, дали возможность провести упо­ рядочение тех факторов, которые ограничивают модернизационную деятель­ ность (табл. 1, 2, 3 и 4). В заключение авторы утверждают, что для улучш ения модернизационных работ необходимо расширить и улучшить информацию о эф ф ектах и возм ож ­ ностях этих работ (она долж на быстро доходить до каж дой хозяйственной еди­ ницы), кроме того, следовало бы провести новеллизацию постановлений, регули­ рующ их модернизационную деятельность.


This is a preview of a remote PDF: http://czashum.hist.pl/media//files/Annales_Universitatis_Mariae_Curie_Sklodowska_Sectio_H_Oeconomia/Annales_Universitatis_Mariae_Curie_Sklodowska_Sectio_H_Oeconomia-r1981_1982-t15_16/Annales_Universitatis_Mariae_Curie_Sklodowska_Sectio_H_Oeconomia-r1981_1982-t15_16-s93-106/Annales_Universitatis_Mariae_Curie_Sklodowska_Sectio_H_Oeconomia-r1981_1982-t15_16-s93-106.pdf

Barbara Janczewska, Zbigniew Szeloch. Czynniki ograniczające działalność modernizacyjną w przedsiębiorstwie przemysłowym, Annales Universitatis Mariae Curie-Skłodowska. Sectio H, Oeconomia, 93-106,