Historyczne losy chłopów jako temat publicystyki czasopiśmienniczej w Polsce w latach 1944-1948

Kwartalnik Historii Prasy Polskiej, Dec 1992

Dariusz Jarosz

A PDF file should load here. If you do not see its contents the file may be temporarily unavailable at the journal website or you do not have a PDF plug-in installed and enabled in your browser.

Alternatively, you can download the file locally and open with any standalone PDF reader:

http://czashum.hist.pl/media//files/Kwartalnik_Historii_Prasy_Polskiej/Kwartalnik_Historii_Prasy_Polskiej-r1992-t31-n2/Kwartalnik_Historii_Prasy_Polskiej-r1992-t31-n2-s47-62/Kwartalnik_Historii_Prasy_Polskiej-r1992-t31-n2-s47-62.pdf

Historyczne losy chłopów jako temat publicystyki czasopiśmienniczej w Polsce w latach 1944-1948

Historyczne losy chłopów jako temat publicystyki czasopiśmienniczej w Polsce w latach 1944-1948 Kwartalnik Historii Prasy Polskiej - Kwartalnik Historii Prasy Polskiej XXXI 2 PL ISSN 0137-2998 DA R IU SZ JAROSZ (Warszawa) H ISTO RYC ZNE LOSY C H Ł O PÓ W JAKO TEM AT PUBLICYSTY K I C ZA SO PIŚM IEN N IC ZEJ W PO LSCE W LATACH 1 9 4 4 -1 9 4 8 Prasowe obrazy roli chłopów w historii zajmowały poczesne miejsce w publicystyce na tematy wiejskie lat 19 44—1948 . Poszczególne grupy poli­ tyczne interpretowały w różny sposób wydarzenia dotyczące chłopskich dziejów, a szczególnie ruchu ludowego, odpowiednio je wybierały i wartoś­ ciowały. H istoria była traktowana instrumentalnie, jako uzasadnienie bieżą­ cych interesów politycznych. W celu bardziej klarownego przedstawienia tej problematyki w szkicu niniejszym podzielono ją chronologicznie na nastę­ pujące podokresy: 1) od początków państwa polskiego do 1795 r.; 2) lata 1 7 9 6 -1 8 6 4 ; 3) 1 8 6 5 -1 9 3 9 ; 4) 1 9 3 9 -1 9 4 4 . I. W publicystyce dotyczącej chłopów w pierwszym z wyróżnionych podokresów spotykamy zarówno uwagi będące próbą syntezy ich historii, jak i opisy poszczególnych wydarzeń i postaci. N ow y kształt granic powojennej Polski, argument o powrocie na ziemie piastowskie na zachodzie stwarzał zapotrzebowanie na opisy dziejów tych obszarów. Już w zamierzchłej przeszło­ ści doszukiwano się czynników konstytuujących charakter narodowy Polaków i Niem ców. W zgodzie z ogólnie przyjętą tendencją, Stanisław Rospond pisał w „Odrze” o Prasłowianach jako ludzie rolniczym, który w przeciwieństwie do zajętych głównie wojaczką Germanów, trudnił się uprawą ziem i1. Również inni autorzy pisali na ten temat podobnie, ilustrując szczegółowo tezę ludowego przysłowia: „Nigdy, jak świat światem, nie będzie Niem iec Polakowi bratem” 2. W przedstawionej na przełomie lat 1946 —1947, w PPS-owskiej „Chłopskiej Prawdzie”, historii chłopów p olskich3 z pozytywną oceną spotkał się okres piastowski w ich dziejach. Akcentowano równość społeczną za panowania M ieszka I, a za najkorzystniejsze dla chłopów w ciągu ich dziejów uznano wieki XIII i XIV (okres kolonizacji na prawie niemieckim). 1 S. R o s p o n d , Piast K ołodziej i wojowniczy Siegfried, „Odra”, 1946, nr 12. 2 A. S t e lm a c h , Nigdy, ja k świat światem, nie będzie Niemiec Polakowi bratem, „Osadnik na Ziemiach Odzyskanych”, 1947, nr 9 —10. 3 H istoria chłopów polskich, „Chłopska Prawda”, 1946, nr 15, 17, 18, 19; 1947, nr 1, 3, 4, 5, 7, 8, 9. N iezbyt przychylny był osąd kleru. Pisano o uświęcaniu przez duchow ień­ stwo systemu latyfundiów. Twierdzono, że pańszczyzna jako nowe prawo chłopskie pow stała w dobrach klasztornych potrzebujących siły roboczej we własnych folwarkach. „Siłą, gwałtem, wydziedziczeniem — pisano — zni­ żano stale i system atycznie równego dawniej rycerzowi chłopa do roli czwar­ tego, ostatniego stanu” 4. W zrastający jego ucisk w XV i XVI w. publicyści „Chłopskiej Prawdy” wiązali z powstaniem jednolitej „klasy szlacheckiej” i jej zainteresowaniem handlem zb o żem 5. Podobny, w głównych zarysach, był opis chłopskich losów w cyklicznej społeczno-gospodarczej historii Polski, drukowanej w początkach 1948 r. w „W iciach”. Tu również akcentowano ucisk szlachecki6. Ten sam m otyw obecny był w publicystyce „Zielonego Sztandaru” 7 (pismo SL) i „Wsi” (pismo Z SC h)8. Jako wielką zasługę, mimo wzrastającego ucisku, uznawano udział chłopów w obronie państwa — w okresie najazdu szwedzkiego, powstania kościuszkow skiego, jak również w wojnach prowadzonych przez Stefana B atorego9. Przypom inano chłopski wkład w zw ycięstwo pod G runw aldem 10, Płowcam i i O bertynem 11. Stosunkow o duże zainteresowanie wzbudzały właśnie sprawy związane z insurekcją kościuszkowską. Najw iększa fala artykułów na ten temat pojawiła się w prasie w 1946 r. w związku z centralnie organizowanym i obchodam i dwusetnej rocznicy urodzin Naczelnika. W ich ramach pojawiło się nie tylko wiele tekstów publicystycznych, ale również podjęto szereg innych działań : m.in. akcję tworzenia tzw. wiosek kościuszkowskich, wystawiania dramatów pośw ięconych jego osob ie itp.12. W ypowiedzi dziennikarskie na temat N aczelnika i jego ruchu były w wie­ lu kwestiach różne w periodykach o orientacji marksistowskiej. W ocenie K. Stępniaka na łamach „Wsi” K ościuszko podejmując w 1794 r. czyn zbrojny stawiał na solidaryzm narodowy przeciwstawiony rewolucji społecznej. U n i­ wersał połaniecki w takim rozumieniu był tylko „apelem dobrze zrozum ia­ nego interesu klasow ego szlachty i w praktyce oznaczał rezygnację z m ożli­ 4 H istoria chłopów polskich, „Chłopska Prawda”, 1947, nr 2. Podobnie — zob. W. M ir u ś , Organizacja i stan gospodarstwa wiejskiego za pierwszych Piastów, „Wici”, 1945, nr 17. 5 H istoria chłopów polskich, „Chłopska Prawda”, 1947, nr 14 —15. 6 Społeczno-gospodarcza historia Polski (okres średniowiecza), „Wici”, 1948, nr 8; Społeczno­ -gospodarcza historia Polski (od X I V stulecia do upadku Polski), „Wici”, 1948, nr 9. 7 S. B a ń c z y k , O jedność ruchu ludowego, „Wieś”, 1945, nr 11. 8 L. S o b i e r a j s k i , Państwo i ziemia (z okazji książki Stanisława Sreniowskiego „Dzieje chłopów w Polsce”), „Wieś”, 1947, nr 20. 9 J. S z c z e p a ń s k i , O nowym bohaterze chłopskim, „Wieś”, 1945, nr 11. 10 J. D ą b r o w s k i, Grunwald, „Tygodnik Powszechny”, 1945, nr 17. 11 S. I n g lo d , Rodowód kosynierów kościuszkowskich, „Wieś i Państw o”, 1946, nr 3. Podobna argumentacja — zob. S. K o r z y c k i, U dział chłopów w obronie kraju, „Zielony Sztandar”, 1947, nr 51 —52. 12 Zob. na ten temat M. M ic iń s k a , W dymsetną rocznicę urodzin Tadeusza Kościuszki. Centralne obchody rocznicowe w 1946 r., „Przegląd Historyczny”, 1988, z. 2, s. 331 —343. wości przerodzenia Insurekcji w powszechne powstanie ludow e” 13. W edług innych opinii, uniwersał był aktem sprawiedliwości społecznej, wiążącym w swej treści los kraju z losem chłopa, w nawet proklamacją haseł rewolucyj­ n y ch 14. Rom an Werfel na łam ach „Chłopskiej D rogi” (PPR) widział w nim pierwszy krok do wyzwolenia mas chłopskich, „walki zakończonej Manifestem Lipcowym P K W N i na jego podstawie przeprowadzoną reformą rolną, osta­ tecznie rozwiązującą w P olsce problem gospodarzenia ziemią polską”, co m iało czynić K ościuszkę bliskim pokoleniu „żołnierzy i budowniczych Polski Ludo­ wej” 15. Stanisław Jagusz w „Chłopskim Sztandarze” (PSL) uważał, że N aczel­ nik postawił sobie dwa cele: „uwolnić ojczyznę od wrogów zewnętrznych, a lud wiejski od wrogów wewnętrznych: szlachty i m agnatów” 16. Prasa katolicka wskazywała na różnice między szczerze demokratycznymi ideami K ościuszki, jego w ysokim i walorami m oralnymi a realną oceną sytuacji kraju i upatrywały w uniwersale kom prom is wynikający z działania obu tych czynn ików 17. K olejny nurt tem atyczny reprezentowały wypowiedzi dotyczące walki chłopskiej z wyzyskiem społecznym. Za pierwszy jej sym ptom uznawano wystąpienia po śmierci M ieszka II. Prasa ludowa traktowała je jako wynik ucisku ze strony duchow ieństw a18. Stosunkow o częściej pisano o powstaniu K ostki-Napierskiego. Zarówno „Kuźnica” jak i „Chłopska D roga” określały je jako rewolucję społeczną, wynikłą z bezgranicznej nędzy ch ło p ó w 19. Jako formę oporu chłopskiego przeciwko wyzyskowi interpretowano rówrnież góralskie zbójnictwo 20. O wiele mniejsze zainteresowanie budziły inne przejawy chłopskich ruchów społecz­ nych (bunty w XVIII w., pow stania kozackie, lokalne zaburzenia w XV w .)21. 13 K. S t ę p n ia k , Tragizm Insurekcji, „Wieś”, 1946, nr 17: podobna ocena K ościuszki — zob. H. J a b ł o ń s k i , Kościuszkowska sukmana, „Chłopska Prawda”, 1946, nr 3; W. W ilb ik - J a g u s z t y n o w a , Tadeusz Kościuszko, „Chłopski Sztandar”, 1946, nr 8. 14 J. W i t t li n , Kościuszko, „Przekrój”, 1946, nr 43; Bohater obu półkul, „Zielony Sztandar”, 1946, nr 9; Uczcijm y 130 rocznicę śmierci Tadeusza Kościuszki, „Rolnik Polski”, 1947, nr 13; K. M a j, Bunty i ruchy rewolucyjne chłopów polskich, „Chłopi i Państw o”, 1948, nr 42. 15 R. W e r fe l, Tadeusz Kościuszko (W 130 rocznicę śmierci), „Chłopska D roga”, 1947, nr 42. 16 S. J a g u s z , Kościuszko a sprawa chłopska, „Chłopski Sztandar”, 1946, nr 19. 17 Num er „Tygodnika Pow szechnego” poświęcony K ościuszce — 1946 nr 12 — ze szczegól­ nie ciekawymi szkicami: S. P ig o n i a , 0 największym zwycięstwie Tadeusza Kościuszki; P. J a ­ s i e n i c y , Naczelnika droga do wielkości; S. K ie n i e w i c z a , Połaniec; K. T y m i e n ie c k i e g o , Kościuszko a lud wiejski. Podobnie: P. J a s i e n i c a , Pod znakiem stulecia Kościuszki, „Tygodnik Warszawski”, 1946, nr 23. 18 A. M a j, op. cit.; S. I n g lo t , Ruchy socjalne i bunty chłopskie w dawnej Polsce, „Wieś i Państwo”, 1946, nr 1. 19 W. R y m k ie w ic z , B. T u h a n , Tło rewolucji społecznej X V I I wieku, „Kuźnica”, 1945, nr 14; S. Ż u r a w ic k i, K o stka Napierski, „Chłopska D roga”, 1945, nr 19; K. M a j, op. cit. 20 J. R e y c h m a n , Zbójnictwo karpackie w nowym oświetleniu, „Kuźnica”, 1948, nr 47; t e n ż e , M it zbójnicki, „Odrodzenie”, 1946, nr 46. 21 S. I n g l o t , Ruchy socjalne...; K. M a j, op. cit.; S. S z c z o t k a , P rzyczynki do dziejów buntów chłopskich w dawnej Polsce, „Wieś i Państw o”, 1946, nr 6; W. A d a m c z y k , Bunty chłopskie na Lubelszczyźnie w I-ej połowie X V I I w., „Chłopi i Państw o”, 1948, nr 32. N a tym tle zdecydowanie odmienne stanowisko w sprawie historycznych losów chłopskich zajmowała publicystyka katolicka. Jan Dąbrowski na łamach „Tygodnika Powszechnego” 22 przeciwstawiał się tendencji pisania o chłopach w tonacji carmen lamentabile nad ich przeszłością. „Zapomniano — pisał — poza rzadkimi wypadkami o zagadnieniu kardynalnym, a mianowicie: czy ten chłop nie był przypadkiem w przeszłości także podm iotem, jeśli już nie kieru­ jącym, to współdziałającym w ukształtowaniu się, rozwoju i przeszłości narodu i państwa, czy nie ma on prawa do powoływania się na swoją twórczą, k on­ struktywną pracę przy formowaniu się i rozwoju społeczeństwa i państwa pols­ kiego”. Przypominał, że zmiana stanu jednolitości społeczeństwa wolnych kmieci za pierwszych Piastów nastąpiła nie tylko przez spadanie części lud­ ności do warstwy niewolnych przypisańców, ale również przez wydobywanie się ku górze własnymi siłami lub w olą księcia. To oni byli w czasach bolesławowskich „nie tylko głównym gospodarzem polskiej ziemi, ale [ ...] także głów ­ nym jej obrońcą”. Za najlepszy dla chłopów okres uznawał wieki XIII i XIV, co wiązał z kolonizacją na prawie niemieckim. W tedy też chłopscy synowie poja­ wili się na katedrach profesorskich w Krakowie, wielu z nich robiło karierę du­ chowną. Z kolei Tadeusza Mendrys w ,/Tygodniku W arszawskim” rozwijał te­ zę o zależności wpływów kościoła w państwie i losów chłopskich. W edług nie­ go XIV w. był najpomyślniejszy dla chłopów ze względu na duże znaczenie ka­ tolicyzmu. Jego spadek w XV w., gdy zaczęły dom inow ać wrogie kościołowi prądy humanizmu, reformacji i głuchej na głos duchownych demokracji szla­ checkiej, doprowadził również do przywiązania chłopa do ziemi i jego niewoli23. II. Publicystyczne opisy problematyki chłopskiej w latach 1796 —1864 zostały zdom inowane przez oceny rozwiązania ich spraw w poszczególnych powstaniach narodowych i konspiracjach dążących do wyzwolenia narodowe­ go i reform społecznych. Pisząc o początkach tego okresu wspom niano rolę epoki napoleońskiej dla sprawy włościańskiej (początek uwłaszczenia w Pru­ sach, konstytucja 1807 r.), jak również reform końca XVIII w. w Galicji. Kry­ tykowano rugi chłopskie po 1807 r.24 W śród sądów o postawach chłopskich w powstaniu 1830 r. dom inowały te, które wskazywały na ich patriotyzm, m otywowany nadziejami na zniesienie pańszczyzny, jak również umiłowaniem wolności i niepodległości narodu25. Innego zdania był Jan Jodła, który we „Wsi” twierdził, iż masy ludowe „pozostały obojętne dla sprawy powstania — albo — niejednokrotnie stawiały opór władzy [ ,..] ” 26. Zgodnie natomiast 22 J. D ą b r o w s k i, U dział chłopów w przeszłości Polski, „Tygodnik Powszechny”, 1945, nr 38. Zob. też S. S z c z o t k a , Chłopi w dziejach Polski, „Tygodnik Powszechny”, 1945, nr 8. 23 T. M e n d r y s , Statut wiślicki (w sześćsetną rocznicę 1347—1947) , „Tygodnik Warszawski”, 1947, nr 37. 24 Historia chłopów polskich, „Chłopska Prawda”, 1947, nr 20, 22, 23; 1948, nr 20. 25 S. G ó r a „Gdy naród do boju” (W rocznicę powstania listopadowego), „Chłopska Droga”, 1945, nr 7; J. T y s z k o , Dwa powstania, „Chłopi”,· 1946, nr 3; St. M., Miliony rąk mogło podnieść się do obrony Ojczyzny, „Rolnik Polski”, 1947, nr 28. 26 J. J o d ła , Chłopi a powstanie listopadowe, „Wieś”, 1944, nr 6. potępiano magnaterię i szlachtę za zmarnowanie szansy, jaką dla powodzenia powstania stanowiło przeprowadzenie reform rolnych27. Wśród postaci i wydarzeń związanych ze sprawą chłopską w okresie 1831 —1863 wyraźnie koncentrowano się na kilku z nich: konspiracji ks. Ściegiennego, działalności Edwarda D em bow skiego, rabacji Jakuba Szeli, Gromadach Ludu Polskiego, Szymonie Konarskim. P. Ściegienny był uznawa­ ny za księdza —działacza społecznego, zwolennika radykalnego rozwiązania kwestii chłopskiej28. Dzieje Gromad Ludu Polskiego rozstrząsała głównie „Wieś” z wyraźną tendencją aktualizacyjną. Ich ideologię określano jako chłopski socjalizm utopijny, a główną zasługą miało być prekursorstwo w ogłoszeniu haseł reformy rolnej w postaci, jaka została przeprowadzona po II wojnie światowej29. „Chłopska D roga” analizując piórem Zygmunta Młynarskiego koncepcje i działalność Szymona Konarskiego pozytywnie oceniała jego postulaty rozwiązania kwestii chłopskiej, widząc w nim prekursora idei demokracji ludow ej30. Inny wzór osobow y przywoływało PAX-owskie „Dziś i Jutro”. Był nim Dezydery Chłapowski — reformator spraw rolnych w W ielkopolsce, który sprawił, że tamtejszy chłop „stał się nie tylko obywatelem, ale jednym z najszlachetniejszych okazów europejskiego włościanina” 31. Przedmiotem bardzo interesującej polemiki tych lat stały się problemy rabacji 1846 r. i postać Szeli32. Starły się dwa zasadnicze stanowiska. Pierwsze reprezentował na łamach „Tygodnika Powszechnego” autor skrywający się pod pseudonimem kjw (Antoni Gołubiew?), przeciwstawiający W itosa — Szeli. Pierwszy miał reprezentować tradycje przewodzenia ludowi w dążeniu do pozytywnych zdobyczy, miał być symbolem walki o prawa rozumu i pracy, szczególnie wartym propagowania w powojennych czasach odbudowy życia społecznego. W opozycji do niego Szela miał ręce splamione krwią, był sym­ bolem walki klas: „Głoszenie walki klas — kontynuow ał swe wywody — to stawianie doktryny przed potrzebami życia. [...] D ziś [ ...] gdy upośledzenie wsi wreszcie należy do przeszłości uznawanie widma walki jest odwracaniem uwagi od prawdziwych zadań wsi. W ieś utrzyma się na zdobytych pozycjach 27 St. M., Miliony rąk...; S. G ó ra , „Gdy naród do boju”...; R. W e rfe l, Problemy powstania listopadowego, „Odrodzenie”, 1945, nr 10—12; J. T y s z k o , Dwa powstania... 28 S. Ż u r a w ic k i, K siądz Piotr Ściegienny, „Chłopska Droga”, 1946, nr 10; A. K a m ie ń s k a , Ksiądz Piotr Ściegienny, „Zielony Sztandar”, 1946, nr 48; A. S o w iń s k i, W ikary z Wilkołazu, „Kuźnica”, 1948, nr 7. 29 W. Ł u k a s z e w ic z , Chłopski socjalizm utopijny, „Wieś”, 1948, nr 4 0 —41. 30 Z. M ły n a r s k i, Szymon Konarski, „Chłopska D roga”, 1946, nr 1. 31 S. N ik R o s t w o r o w s k i, O gen. Chłapowskim słów kilka, „Dziś i Jutro”, 1947, nr 2. 32 O wiele mniej polemik budził Dembowski, oceniany jako zwolennik sprawy chłopskiej i przeciwnik szlachty. Zob. A. J. M ik u ls k i, Edward Dembowski w rzeczywistości i legendzie, „Tygodnik Warszawski”, 1946, nr 18; S. Ż u r a w ic k i, Edward Dembowski, „Chłopska Droga”, 1946, nr 11; B. M a jtc z a k , Powstanie krakowskie, „Chłopska Droga”, 1948, nr 10. nie wtedy, gdy będzie ją zaślepiała nienawiść, lecz jeśli świadom ie będzie pra­ cow ała dla dobra swego i całej P olski” 33. Inne stanow isko zajęły czasopism a różnych odcieni ruchu ludow ego oraz periodyki społeczno-kulturalne o orientacji marksistowskiej. Charakteryzując Szelę pisano, iż przedstawianie go jako bandyty i mordercy to dzieło history­ ków wysługujących się obszarnikom , duchow ych spadkobierców szlachty34. Jako sym bol krzywdy chłopskiej był obdarzany pozytywnym i cechami. M iał być oczytany, stateczny, trzeźwy, spokojny — bojownik o społeczne interesy chłopstw a, który wcale nie brał pieniędzy od rządu austriackiego35. Płonące dwory w tym ujęciu to dzieło doprowadzonych do rozpaczy, zaw iedzionych w swych nadziejach włościan. „Czymże zemsta Szeli — zapytywał we »W si« Jan W iktor — w ciągu tego zapustow ego tygodnia [ ...] wobec krzywd i ucie­ miężenia w ciągu w ieków?” 36. „Ciemny nie ze swej winy — i wynędzniały — pisał w PSL-ow skim »P iaście« Karol Buczek — nad miarę poniewierany i krzywdzony chłop pańszczyźniany w polskim panie, a nie urzędniku czy ofi­ cerze i nie w cesarzu austriackim lub rosyjskim widział swego śmiertelnego wroga” 37. Jednocześnie podkreślano z wyraźną tendencją aktualizacyjną, że część uśw iadom ionych chłopów walczyła w espół z robotnikam i po stronie pow stańców przeciwko A ustriakom 38. D la Zygm unta K ałużyńskiego ze „Wsi” w ywoływanie Szeli jako symbolu to „zjawisko charakterystyczne dla tworzącej się świeżej kultury now o-podnoszącej się klasy — poszukiwanie przodków ” 39. W o wiele mniejszym stopniu tematem publicystyki stały się inne zrywy narodow e tego okresu i udział w nich chłopów . Podkreślano ich patriotyzm w okresie W iosny Ludów (głównie w Poznańskiem )40, opisyw ano związki przyw ódców chłopskich z ideami lewicy społecznej na Śląsku w tym okresie41. Publicystyczna wersja wydarzeń związanych z genezą i przebiegiem p o­ wstania styczniowego w kontekście chłopskim akcentowała dwa momenty. Po pierwsze, dużą wagę przywiązywano do m asowego opuszczania pańszczyzny w 1861 r., widząc w nim prawdziwe powstanie narodowe, w przeciwieństwie do szlachecko-inteligenckiego ruchu 1863 r.42 Po drugie, polem izowano z przeko­ naniem, jakoby chłopi odnosili się wrogo do powstańców. Twierdzono, że udział ludu po stronie powstania był dużo bardziej m asowy niż należące do wyjątków wrogie nastawienie mające uzasadnienie w tłumieniu chłopskich strajków przez Aleksandra W ielopolskiego w 1862 r. i niechęci do wyzys­ kującego dw oru43. III. W porównaniu z podokresami wcześniejszymi, wypowiedzi dzienni­ karskie dotyczące lat 1865 —1939 wyróżniały się kilkoma znamiennymi ce­ chami. Przede wszystkim lawinow o wzrosła ich liczba, zwłaszcza jeśli chodzi 0 historię ruchu ludowego. Jak się wydaje, główną tego przyczyną był fakt, iż rozbicie powojennego ruchu ludowego i walka polityczna w kraju zmuszały do poszukiwania różnych tradycji ideowych, mających uzasadnić współczesne stanowiska i postawy. Dom inacja polityczna partii robotniczych i ofensywa ideologiczna marksizmu jako nowe zjawisko na gruncie polskim zmuszały do dokonywania często pionierskich ocen i interpretacji dokonań ruchu ludo­ wego. Poza tym warto zaznaczyć, iż w działalność polityczną po 1944 r. angażowała się część działaczy znanych już wcześniej jako aktywni ludowcy. D la nich jako autorów poszczególnych tekstów pisanie o przeszłości prze­ stawało mieć charakter kompilacji, wysnutej mniej lub bardziej ze źródeł czy opracowań historycznych, ale stawało się pośrednio pisaniem fragmentów własnych życiorysów, próbą usprawiedliwiania czy wyjaśniania przyjętych dawniej postaw, interpretacją wydarzeń pisaną często przez ich uczestników 1 animatorów. Kolejna cecha tych publikacji to różne naświetlenie tych samych faktów. O ile dotychczas wskazane kontrowersje dzieliły prasę katoli­ cką i niekatolicką, o tyle obecnie oprótz takiego podziału (już mniej istot­ nego chociażby z powodu niewielkiego zainteresowania prasy katolickiej dziejami ruchu ludowego) mamy do czynienia z ostrymi polemikami pom ię­ dzy periodykami reprezentującymi szeroki wachlarz partii politycznych, i to nie tylko ludowych. G łów na linia podziału przebiegała między pismami PSL-u i tzw. bloku demokratycznego. Szczególnie krytycznie oceniano okres pouwłaszczeniowy, kiedy to „chłop polski tkwił w [ ...] nędzy, ciemnocie, upośledzeniu, czując się jak pasierb we własnej ojczyźnie i nie raz pasierbowymi kategoriami regulując swój stosunek do spraw tej ojczyzny”. Krytycyzm ten dotyczył również okresu dwudziesto­ 42 J. F a le n c ia k , W przededniu powstania styczniowego, „Wieś”, 1948, nr 4; P. C h m u ra , Dwa stycznie, „Wieś”, 1948, nr 4. 43 J. Ś w ir sk i, Sprawy chłopskie w okresie Powstania Styczniowego, „Piast”, 1948, nr 5; J. A. K u b sk i, Sprawa chłopska w powstaniu styczniowym, „Zielony Sztandar”, 1948, nr 4. lecia m iędzyw ojennego44. Autorzy z marksistowskiej strony ideowej „bary­ kady” twierdzili, że brak porozum ienia robotników i chłopów był główną przyczyną wielu klęsk w najnowszej historii P o lsk i45, wskazywali na wyzysk chłopa m ałorolnego i bezrolnego przez ziem iaństw o46. Kładli nacisk na podziały wewnątrz klasy chłopskiej47, co z czasem spow odow ało, że ,jed en polityczny ruch chłopski reprezentujący wszystkich chłopów stał się niem oż­ liwy, nieżyciowy”48. T ypow y dla P P R punkt widzenia na początki ruchu ludow ego wyraziła w „Nowych D rogach”, w styczniu 1947 r., Zofia R ybacka49. Twierdziła, że warstwa najbogatszych na wsi, „wzrastająca w burżuazję”, była w końcu XIX w. bardzo nikła ilościow o, ale jej znaczenie polityczne — niewspółmiernie duże. To ona stawała się niejednokrotnie przyczyną wielu walk w ruchu ludowym . Rybacka zwracała uwagę, że ruch chłopski w Królestwie Polskim zrodził się pod wpływem rewolucji 1905 r., we wspólnej walce z klasą robot­ niczą. D la burżuazji oderwanie chłopów od robotników było „kwestią życia lub śmierci”, stąd więc wynikało jej dążenie do pozyskania górnej warstwy wsi w celu stępienia chłopskiego radykalizmu. G enezy ruchu ludow ego doszuki­ wała się autorka we wzrastającej nędzy wsi oraz wspólnej z klasą robotniczą walce o powszechne prawo głosowania. Podobnie Jerzy Tepicht utrzymywał, że PSL w Galicji „bez pom ocy marksistowskiej partii robotniczej [ ...] nie m ógł się ostać nawałnicy intryg i prowokacji” 50. W 1948 r. publicysta „Wsi” twierdził, iż program PSL, oparty na koncepcjach Edwarda Abram owskiego, m iał być reformą systemu liberalnego, „swego rodzaju szczepionką, którą kapitalizm zaszczepiał ludowi, by znieczulić go na socjalistyczne idee, dom a­ gające się bezwzględnej walki dołow ych mas społecznych — chłopów i robot­ ników o nowy, niekapitalistyczny porządek społeczny” 51. „Zielony Sztandar” (w mniejszym stopniu „Chłopska D roga” i „Wieś”) eksponow ał rolę „Zarania” dla początków ruchu ludow ego w Królestwie Polskim . SL uznawało się za spadkobiercę ideow ego pisma oraz grupy ludzi z nim związanych. Akcentowano jego antyklerykalizm, propagandę walki z caratem i współpracy z robotnikam i52. PSL-owski „Chłopski Sztandar” podkreślał rolę tego pisma w wypracowaniu podstaw programu spółdziel­ czeg o 53. Prasa bloku, uznająca powojenny PSL za spadkobiercę przedwojennego „Piasta”, stosunkowo dużo miejsca poświęcała jego ocenie. M iał on być wówczas kierowany przez „ziemiańsko-obszarniczą czołów kę” 54, uczestniczyć w krwawych rządach 1923 r.55, prowadzić politykę zamożnych ch łop ów 56. Odmienne stanowisko reprezentowali publicyści powojennego PSL. O d­ rzucali zarzuty, jakoby przedwojenny „Piast” reprezentował interesy bogatych chłopów dowodząc, że nie m ógł tego czynić wykazując największą aktywność i wpływy w rozdrobnionej rolniczo M ałop olsce57. Przypom inano niepodleg­ łościowe tradycje tej partii, spektakularnie ujawnione w latach 1917 —191858. Czasopisma blokowe stosunkowo lepiej oceniały PSL-W yzwolenie, głównie ze względu na małorolną bazę społeczną, opór wobec metod zastosowanych przez rząd w 1923 r.59 Pozytywna ocena przedwojennego Stronnictwa Chłop­ skiego Jana Dąbskiego wynikała z radykalizmu jego programu: dążenia do współpracy z robotnikami, wywłaszczenia bez odszkodowania itp.60. Zróżnicowane były również oceny chłopskiego radykalizmu. Dla SL czy później ZSL był on postępową tendencją w dokonywanej reinterpretacji ruchu ludowego. Podobnie osądzali go PPR-owcy, PPS-ow cy czy działacze ZSCh. Reprezentował on preferowane przez nich wartości, takie jak: współpraca z robotnikami, partiami komunistycznymi i lewicą socjalistyczną, krytyka i odcinanie się od bogatej części wsi i jej politycznej reprezentacji. Stąd niezwykle ciepło pisano o lewicowych, ideowych tradycjach „Zarania”, „W y­ zwolenia”, „stapińczyków”, SCh, N PC h, Republiki Tarnobrzeskiej61. Zupełnie odmienne stanowisko reprezentował Jan D ec w „Chłopskim Sztandarze”. Radykalizm Jana Stapińskiego, Józefa Sanojcy, ks. Eugeniusza Okonia, Sylwestra W ojewódzkiego określał jako „radykalizm krzykactwa i de­ m agogii”. W zorem chłopskiego radykalizmu miał być natomiast W. W itos, który w chwilach próby „wykazywał najwięcej hartu woli, nieugiętości i wier­ ności idei demokratycznej”, „wzywał do rewolucyjnych metod walki wyraża­ jących się w strajkach i potyczkach zbrojnych z granatowymi janczarami dyktatorskich rządów” 62. W ocenach „Wici” wskazywano na ich konstruktywną rolę w zjednoczeniu ruchu ludowego w 1931 r., niedopuszczeniu do jego rozbicia w 1935 r., na udział w strajku chłopskim 1937 r., przy zaznaczeniu ich wielonurtowości i złudności mistycznej frazeologii ideow ej63. W skazywana przy innych okazjach dwoistość ocen dotyczyła również przedwojennego SL. Periodyki bloku stronnictw z aprobatą pisały o jego stopniow ym radykalizowaniu się, wypominając M ikołajczykowi tendencje wprost przeciwne64. „Chłopska D roga” w strajku 1937 r. widziała akt wy­ m uszony na kierownictwie SL pod ciśnieniem determinacji mas chłopskich, podkreślała poparcie chłopów przez kom unistów przy ostrożnej postawie przywódców P P S 65. Dla publicystów PSL był to zryw w olnościowy „zorganizowanych w zjed­ noczonym Stronnictwie Ludowym chłopów polskich, a kapitał polityczny zd o­ byty przez chłopów, stawiał Naród Polski w rzędzie narodów antyfaszystow­ skich, co nie było bez znaczenia w okresie drugiej wojny światowej” 66. Integralną częścią publicystyki na temat politycznego ruchu chłopskiego były pojawiające się różne (częściowo polemiczne) oceny przywódców tego ruchu. Najbardziej namiętny spór nastąpił po publikacjach W ładysława K owalskiego w „Zielonym Sztandarze”, w maju i czerwcu 1947 r., gdzie dokonał on bardzo kontrowersyjnego opisu wizerunku politycznego Macieja Rataja i Stanisława Thugutta. Pierwszemu zarzucał chęć sprzedania ruchu ludowego sanacji na polach N ow osielec (1936 r.), biurokratyzm, brak pasji działania i odwagi, tony antysemickie. Podobne oskarżenie o antysemityzm wysunął wobec Stanisława Thugutta, choć miało to być w tym wypadku zjawisko krótkotrwałe67. Stanisławowi M iłkowskiem u zarzucał Kowalski agenturalność wobec sanacji, a agraryzm uznawał za ideologię dążącą do rozbicia wszelkiego porozum ienia robotników i chłopów , wym yśloną przez M iłkow skiego dla zabezpieczenia w Polsce władzy czynników o zon ow ych 68. Artykuły K ow alskiego wzbudziły polem ikę w pismach PSL, jego grupach rozłam owych i w „Wiciach”. W ykazywano w nich demokratyzm Rataja, jego troskę o losy chłopów , walory moralne, inteligencję, niezłom ność w walce z sanacją69. U dow adniano również bezsens zarzutów o antysemityzmie Thugutta czy też o sanacyjnym rodow odzie agraryzm u70. Inni przywódcy chłopscy wzbudzali mniejsze namiętności, choć też różnice zdań na ich temat były znaczące. O ile wypowiedzi na temat W itosa na łamach pism bloku — obok niewątpliwych zasług — akcentowały jego prawicowość, kunktatorstwo, opieranie się na bogatym ch łopstw ie71, o tyle publicyści PSL-ow scy byli mniej krytyczni, szczególnie obszernie opisując jego uczciw ość w życiu politycznym, związanie z chłgpam i, poszanow anie prawa, patriotyzm, niezłom ność w walce z sanacją72. „Tygodnik Pow szechny” wskazywał na religijność W itosa i rolę katolicyzm u w jego myśli program ow ej73. D la PPR , SL i zbliżonych do nich organizacji wzorami osobow ym i w prze­ szłości byli rzecz jasna raczej działacze związani z tradycjami radykalnego ruchu chłopskiego. D o sztandarowych postaci należeli tu: Tom asz Nocznicki, M aksym ilian M alinowski i Jan Stapiński, cenieni za swą niechęć do prawicy ludowej, pozytyw ny stosunek do haseł sojuszu z robotnikam i i ich partiami, duch protestu przeciwko Jezuickiej obłudzie kleru i panów dziedziców” 74. Z grona kobiet działających w ruchu ludowym najczęściej wspom inano dwie. Pierwsza to Irena K osm ow ska, której przypisywano zasługi w tworzeniu pierwszych na ziemiach polskich szkół rolniczych, walkę z sanacją, umiejętno­ ści pedagogiczne75. D ruga to Jadwiga Dziubińska, zwykle przedstawiana również jako współorganizatorka szkolnictwa roln iczego76. IV. W publicystyce dotyczącej postaw chłopskich w okresie wojny dom ino­ wały oceny wskazujące na ich ofiarność w walce z okupantem hitlerowskim i wielkość krzywd odniesionych w wyniku jego eksterminacyjnej polityki. Szczególnie liczne są opisy akcji pacyfikacyjnych w poszczególnych wsiach, często w odwecie za pom oc p artyzantom 77. Przedstawiano złą sytuację ek on o­ m iczną chłopów , uciążliwości okupacyjnej przebudowy ustroju rolnego itp.78 W większości wypowiedzi dziennikarskich upow szechniano obraz chło­ pa —patrioty, jednolitego w oporze przeciwko Niem com . „Chłopi, rodzice i dzieci — pisał Józef Zastawny we »W si i Państw ie« — poszli gremialnie do konspiracji i partyzantki na walkę jakże wielce nierówną i ryzykując na każdym kroku życie nie tylko swoje osobiste, ale i życie rodzin”. W edług niego, chłopi w ogóle nie kolaborow ali, a do B atalionów Chłopskich poszła prawie cała m łodzież w iejska79. Niezw ykle rzadko m ożna natrafić na wypowiedzi podważające tak jedn o­ lity obraz chłopskiego bohaterstwa i postaw patriotycznych. Jako jeden z nielicznych, M arian Sołtysiak wspominając partyzantkę pisał we „Wsi”, iż pojawienie się oddziału partyzanckiego we wsi wyw oływ ało „obok chwilowego radosnego podniecenia dłużej trwającą obawę przed represjami ze strony N iem ców , którzy bezwzględnie spalą wieś, przerzedzą ludność, gdy dowiedzą się, że w pobliżu są partyzanci” 80. Największy jednak wyłom w tak jedn o­ znacznie pozytywnej ocenie postaw chłopskich poczynił Kazimierz W yka za­ mieszczając w „Twórczości” swój szkic Gospodarka w yłączona81. Twierdził, posiłkując się własnym doświadczeniem, iż w Generalnym Gubernatorstwie „chłopu wiodło się gospodarczo tak dobrze, jak nigdy w ciągu dwudziestole­ cia międzywojennego”. W iązał to z nagłym, korzystnym dla wsi „przeskokiem” cen na artykuły rolne. W efekcie chłopi poczęli, jak nigdy, inwestować w swoje gospodarstwa: „System kontyngentów — konkludował — chociaż przepro­ wadzony bezwzględnie, nie był — z wyjątkiem pogłow ia bydlęcego — zwłasz­ cza w ostatnich latach wyniszczający. Chłopu po oddaniu kontyngentu starczyło i na zasiew, i na dostateczniejsze jedzenie niż przed wojną, i na han­ del — jednym słowem, z pozoru wszystko w tej sytuacji winno chłopa nastawić przychylnie wobec okupanta”. Tymczasem wieś uświadomiła się politycznie, „skonsolidowała narodow o” nie ufając okupantowi, stając się oparciem dla partyzantki. W myśleniu chłopskim zadowolenie z klęski znienawidzonego systemu sanacyjnego spoiło się z zadośćuczynieniem gospodarczym. Była to jedyna koniunktura dla Niem iec hitlerowskich nie wykorzystana przez oku­ panta: „Kowal miast kuć żelazo [ ...] kuł mordę przy każdej okazji. Chłop przekonał się rychło, że pięść niemiecka jest gorsza od kolby policjanta grana­ towego sprzed 1939 roku”. Chłop poczuł się oszukany w zachwalanych wyjaz­ dach do Niem iec. W masie piętnował współpracę z Niem cami. Przy okazji tych uwag W yka pisał o nieczułości i twardości polskiego chłopa, na co się złożyły wieki niewoli. Cechy te wojna miała spotęgować. Z poglądami Wyki polem izował Jan Aleksander Król. Uważał, że to głów ­ nie bogaci chłopi spekulowali artykułami rolniczymi, windując paskarskie ceny. Oni mieli opanow ać politykę gmin, w rozdziale kontyngentów broniąc siebie kosztem biednych. „Tragedią jest właśnie to — konkludował — że ci, co byli biedni niczego i na niczym sobie nie odbili. Ci zaś co mieli, powiększali, owszem, ale z uszczerbkiem dla honoru warstwy chłopskiej i narodu. Taka jest prawda o wsi polskiej czasu okupacji” 82. Podobne opinie głosili liczni korespondenci chłopscy na łamach „Wsi” 83. O sobny nurt stanowiły liczne głosy na temat kolaboracji części górali, pojawiające się w związku z powojennym procesem przywódców tzw. Goralenvolku. W e wszystkich opiniach podkreślano marginalność tego zjawiska, a część winy za nie zrzucano na sanację, która przez pielęgnowanie regionaliz­ mu góralskiego na pokaz miała spow odow ać deprawację części mieszkańców, głównie miejscowości uzdrowiskow ych84. Problem ów politycznych wsi dotyczyły liczne artykuły poświęcone oku­ pacyjnym dziejom ruchu ludowego, ze szczególnym uwzględnieniem jego for­ 81 K. W y k a , Gospodarka wyłączona, „Twórczość”, 1945, nr 1. 82 J. A. K r ó l, Chłopi pod okupacją, „Wieś” 1945, nr 9. 83 Listy ze wsi 1 9 3 9 -1 9 4 5 , „Wieś”, 1948, nr 1 3 -1 4 . 84 W. W n u k , Sprawa góralska, „Tygodnik Powszechny”, 1947, nr 12; J. A. S z c z e p a ń s k i, 0 góralach i „Goralach", „Odrodzenie”, 1945, nr 29; M. W io n c z e k , „Dulary" i szubienice, „Odrodzenie”, 1945, nr 24; E. S z e lb u r g -Z a r e m b in a , Dom pod gwiazdami, „Odrodzenie”, 1945, nr 17. macji zbrojnych. O ile ocena BCh nie budziła zasadniczych kontrowersji, o tyle w sprawie polityki ruchu ludowego i postaw poszczególnych działaczy opinie były często przeciwstawne, zwłaszcza w periodykach SL i PSL. W ocenach „Zielonego Sztandaru” „góra” przedwojennego SL (a jako jej kontynuację traktowano „kapitulanctwo” m ikołajczykowskiego PSL), w postaci reprezen­ tacji ludowców w rządzie londyńskim i kierowanych przez nich części działającego w kraju „Rocha”, zdradziła chłopskie interesy. Zarzucano im kompromisy z sanacją i endencją, postawy antyradzieckie, przyjęcie za podstawę swoich działań „ozonowej konstytucji”, konserwatyzm w rozwiązy­ waniu problemów reform rolnych85. Zrodzona na tej podstawie autentyczna chłopska opozycja miała tkwić u genezy grupy „Woli Ludu”, która weszła w skład K R N 86. Lektura periodyków mniej lub bardziej odległych ideowo od SL daje zupełnie inny obraz tej problematyki. I tak Jan Gójski w „Chłopskim Życiu G ospodarczym ” udowadniał, iż Mikołajczyk i inni przedstawiciele SL na emigracji walczyli z wpływami sanacyjnymi i endeckimi w rządzie londyńskim, czynnie wspierali politykę gen. W. Sikorskiego, opowiadali się za poprawą stosunków polsko-radzieckich87. Z kolei Józef N iecko, koncentrujący się na sprawach krajowych, opisywał początki działalności konspiracyjnej „Rocha”, jego formacji zbrojnych, konsekwentne poparcie mas chłopskich dla swego przedstawicielstwa politycznego88. PSL-owski „Piast” już w swym pierwszym numerze z 14 X 1945 r. zdecydowanie dyskredytował „Wolę Ludu” umiesz­ czając ją w dłuższym ciągu organizacji radykalnych i sanacyjnych, obliczonych „na chłopów , co się pańszczyźnianej nie pozbyli duszy”, i które „zapadły bezpowrotnie w bagno nicości i złej pamięci” 89. O wiele większa, jak już wcześniej wskazano, panowała zgodność opinii co do oceny czynu zbrojnego BCh. W chłopskim wojsku, opartym na wiciowcach, widziano wyraz prężności bojowej chłopów, wysoko ceniono jego walory moralne — kształtowanie wzajemnego zaufania i dyscypliny, troski o bez­ pieczeństwo, czystość id eow ą90. Zaskakująco zbieżna w generalnej konkluzji była opinia periodyków partii bloku i PSL na temat stosunków między BCh i AK. W edług „Zielonego Sztandaru”,prowadzona przez AK akcja scaleniowa nie wzbudziła zapału w masach chłopskich żołnierzy91. Pisma PSL-owskie krytykowały AK za „pańskość”, opieranie się na dworach i plebaniach, dominację sanacyjnego elementu w dow ództw ie92. Charakterystyczna dla tego stanowiska może być następująca wypowiedź Józefa Niecki, opublikowana w 1945 r. w „Chłopskim Sztandarze” : „Najczęstszymi towarzyszami broni były oddziały Armii Czer­ wonej, a później AL. Z oddziałami AK rozmaicie się układało: gdzie był dowódca rozsądny — tam panowała współpraca bojowa” 93. W mniejszym stopniu poruszano inne problemy związane z wiejską kon­ spiracją. Przedmiotem analiz była tajna oświata wiejska, tworzenie kon­ spiracyjnych gimnazjów itp.94 W kilku publikacjach pisano o bohaterstwie wiejskich kobiet zorganizowanych w „Rochu” 95. Przedstawiona analiza upoważnia do wniosku, iż w latach 19 44 —1948 wyraźnie zarysowała się różnica w interpretacji chłopskich dziejów w trzech głównych grupach czasopism : katolickiej, PSL-owskiej i tzw. bloku stron­ nictw demokratycznych. Każda z nich nie tylko inaczej oceniała poszczególne wydarzenia historyczne, ale również na ich podstawie wyciągała często przeciwstane wnioski dotyczące problemów współczesności. Instrumentalizm ten prowadził do poważnych przeinaczeń. N ie wydawało się jednak zadaniem sensownym wykazywanie oczywistych niezgodności między publicystyczną wersją historii a tzw. prawdą historyczną. O wiele ciekawsze i ważniejsze moim zdaniem — było wskazanie na tendencje dominujące w wypowie­ dziach zawartych w poszczególnych periodykach. Publicystyka bowiem ma to do siebie, że funkcja informacyjna jest w niej zdom inowana przez funk­ cję perswazyjną, nakłanianie — przy odwołaniu się do odpowiednio „spre­ parowanych” argumentów racjonalnych — do przyjęcia określonej posta­ wy wobec rzeczywistości społecznej. W tym aspekcie okres 19 44—1948 w historii Polski Ludowej jest o tyle specyficzny, iż był bodaj jedynym, w którym istniejąca różnorodność polityczna społeczeństwa mogła — mimo oporów stwarzanych przez cenzurę — przynajmniej częściowo znaleźć od­ bicie w legalnie wydawanej prasie w sposób na tyle wyraźny, aby było m oż­ liwe i naukowo zasadne rozgraniczenie głoszonych poglądów ze względu na opcje ideowo-polityczne poszczególnych zespołów redakcyjnych. Przed­ stawione poglądy publicystyczne na historyczne losy chłopów w sposób dość spektakularny ujawniły szerszy system wartości autorów odpowiednich teks­ tów i tym samym m ogą stanowić przyczynek do badań ówczesnej świado­ mości społecznej. 33 kjw., Fałszywa legenda, „Tygodnik Powszechny”, 1946 , nr 17. 34 R. K r z e m iń s k i, W sto jeden lat od chłopskiej rabacji, „Kłosy” (dodatek kulturalno-oświatowy do „Chłopskiej D rogi” ), 1947 , nr 1; M. R ę k a s , Stulecie 1846 -1946, „Chłopskie Życie G ospodarcze”, 1946 , nr 5 -6 . 35 M. C z u ła , Szela - Dembowski, „Wieś”, 1946 , nr 12; D . G a ła j, Szela i jeg o historyczna prawda , „W ieś”, 1946 , nr 9; R. K r z e m iń s k i, op . cit.; К. M ir s k i, 9 dni zapomnianej rewolucji , „Chłopi”, 1946 , nr 8; M. R ę k a s , op . cit. 36 J. W ik to r, Rozm owa o Szeli (fragment z „Ożywczych krynic" ), „Wieś”, 1946 , nr 9. 37 K. B u c z e k , op . cit. Podobnie - zob. A. D z ie ń i si u k, Z a głosem O jczyzny i ludu. Od śmierci Edwarda Dembowskiego mija sto la t ..., „Arkona”, 1946 , nr 58; R. W e r fe l, Dembowski i Szela. Rok 1946 , „Twórczość”, 1946 , nr 2. 38 W. W. B a n a ś [Zygm unt M łynarski] , W stulecie Powstania Krakowskiego, „Chłopska D roga”, 1 - 946 , nr 8; J. L u t o s ła w s k i, W rocznicę powstania chochołowskiego , „Tygodnik Warszawski”, 1946 , nr 10. 39 Z. K a łu ż y ń s k i, Znowu „widmo Szeli” („Tygodnikowi Powszechnemu" w odpowiedzi), „Wieś”, 1946 , nr 14. 40 J. D łu ż e w s k i , Wypadki poznańskie 1848 r., „Now iny Literackie” , 1948 , nr 16; K. R a ­ k o w s k i , Wiosna Ludów, „Tygodnik W arszawski”, 1948 , nr 10; K osynierzy spod M iłosławia i K siąża, „Rolnik Polski”, 1948 , nr 45; L. O r lik , „ W iosna Ludów" , „Chłopska Prawda”, 1948 , nr 9. 41 K. O p io łe k , N a Śląsku przed 100 laty , „Odra”, 1948 , nr 16. 44 B. D u d z iń s k i, Przełom i start. N owe perspektyw y gospodarki rolnej , „Kuźnica”, 1946 , nr 46; J. S z c z e p a ń s k i, Społeczny sens reformy rolnej , „Wieś”, 1944 , nr 4; te n ż e , Warstwa chłopska i ruch m łodzieży wiejskiej (Rozwój ruchu m łodzieży wiejskiej w świetle badań naukowych - referat wygłoszony na Konferencji Ideologicznej w Dębowej Górze , dn. 26 II 1948 ), „ M łoda M yśl Ludowa ”, 1948 , nr 3 -4; J. A. K r ó l , K apitalizm na wsi, „Wieś”, 1947 , nr 37; t e n ż e , M it parceli . List otw arty do wojewody kieleckiego Wiślicza , „Wieś”, 1947 , nr 17; te n ż e , „Byle polska wieś spokojna” , „Wieś”, 1947 , nr 19; Cz. M a r c h a j , Stan gospodarczy wsi przed rokiem 1939 , „Wieś”, 1944 , nr 4. 45 W. K o w a ls k i, Z asady fundamentalne , „Zielony Sztandar”, 1945 , nr 13. 46 S. Ś r e n io w s k i , Najnowsze dzieje chłopów w Polsce 1918 -1945, „Kuźnica”, 1946 , nr 47. 47 T. P a p ie r , Gmina Kamień - monografia środowiska wiejskiego , „Wieś”, 1945 , nr 4. 48 Historia chłopów polskich, „Chłopska Prawda”, 1947 , nr 19; P. Z ia r n ik , J. A. K r ó l , H istoria ruchu ludowego do r . 1939 , „Wieś”, 1948 , nr 48; J. S z c z e p a ń s k i, Warstwa chłopska ... 49 Z. R y b a c k a , N a marginesie pięćdziesięciolecia PSL , „Now e D rogi”, 1947 , nr 1. 50 J. T e p ic h t, P ostęp i wstecznictwo w ideologicznej walce o wieś, „Now e D rogi” , 1948 , nr 9. 51 Ł. K u m o r , P oczątki ruchu ludowego w Królestwie, „Wieś”, 1948 , nr 2 0 - 21 . 52 Prawdziwi przyjaciele chłopa, „Zielony Sztandar”, 1947 , nr 47; T. R ek, Walka z „Zaraniem”, „Zielony Sztandar”, 1947 , nr 49; M. M a lin o w s k i, Jak powstało „Zaranie”, „Zielony Sztandar”, 1947 , nr 48; Cz . S k o n ie c k i, W 40 rocznicę wyjścia w świat 1 numeru , „Chłopska Droga”, 1947 , nr 47; H. S y sk a , Krucjata, „Wieś”, 1948 , nr 27. 53 M. G ó r n ic z , Ruch ludowy w Kongresówce, „Chłopski Sztandar”, 1947 , nr 43. 54 Z. R y b a c k a , op . cit. 55 Tamże. , 56 A. W a lero n , Klasowa polityka chłopska , „Zielony Sztandar”, 1947 , nr 15. 57 (n.), Prawdy bijące w oczy, „Piast”, 1947 , nr 31. 58 Z. L a s o c k i, Jedna z najchlubniejszych kart z dziejów Polskiego Stronnictwa Ludowego , „Piast”, 1947 , nr 21; Drogi PSL , „Piast”, 1947 , nr 37. 59 A. W a le r o n , op . cit.; Z. R y b a c k a , op . cit. 60 A. W a le r o n , Jan Dąbski (Wspomnienie ), „Myśl Chłopska”, 1947 , nr 1; te n ż e , Klasowa polityka chłopska ... 61 S. S. G a j o w n ic z e k , Radykalizm w programie ludowym , „Zielony Sztandar”, 1947 , nr 34; Z. R y b a c k a , U Ź ródeł „Piasta” . Jeszcze o starej zasłonie, „Wieś” , 1948 , nr 8 -9; W. K o w a ls k i, PSL, przeszłość i ludzie , „Zielony Szandar”, 1947 , nr 25. 62 J. D ec , Radykalizm chłopski, „Chłopski Sztandar”, 1946 , nr 29. 63 J. K o w a l, Z M W R P „W ici ” - dawniej i dziś , „Wieś i Państwo” , 1946 , nr 2; T. R ek, Idą wiciarze, „Wiciowa W olna Gromada”, 1947 , nr 13; Z. R y b a c k a , N a marginesie ...; Z. Z a łę s k i, Związek nie może być przedszkolem żadnej partii politycznej, „M łoda Myśl Ludowa” , 1946 , nr 6 -7 . 64 W. K o w a ls k i, U żródel zacofania , „Zielony Sztandar”, 1945 , nr 10; A. S z y ć k o , Dlaczego sojusz chłopsko-robotniczyl , „Myśl Chłopska”, 1947 , nr 1; Z. R y b a c k a , N a marginesie ... 65 L. B r o n a , Strajki chłopskie , „Chłopska Droga”, 1948 , nr 32; Gdy lud walczy o władzę i ziemię , „Chłopska Droga”, 1947 , nr 20. 66 E. B ie le n in , W rocznicę politycznego strajku chłopów polskich , „Piast”, 1946 , nr 33; S. S a ­ d o w s k i, Chłopskie strajki , „Chłopski Sztandar”, 1946 , nr 33; S. B a ń c z y k , Wolny chłop w wolnej Polsce , „Chłopski Sztandar”, 1947 , nr 1. 67 W. K o w a ls k i, Od Nowosielec do PSL, „Zielony Sztandar”, 1947 , nr 21; te n ż e , PSL, przyszłość i ludzie ... 68 W. K o w a ls k i, Od Nowosielec ... Podobne tezy - zob. te n ż e , M łodzież poprowadzić musi dalej dzieło ojców , „Zielony Sztandar”, 1945 , nr 47; te n ż e , M oje wspomnienie o Stanisławie Thugutcie , „Zielony Sztandar”, 1946 , nr 24. 69 Żegnam y M acieja Rataja, „Chłopi”, 1946 , nr 25 -26; M arszalek Rataj, „ M łoda M yśl Ludowa”, 1946, nr 2; Ż ycie i pogrzeb M acieja Rataja , „Nowe W yzwolenie”, 1946 , nr 4; M aciej Rataj, „Now e W yzwolenie”, 1946 , nr 2; S. O s ie c k i, M arszałek M aciej Rataj , „Chłopski Świat”, 1946 , nr 2 -3; Z. A u g u s ty ń s k i, M arszałek R ataj , „Chłopski Sztandar”, 1945 , nr 4; Dokumenty czasu , „Chłopski Sztandar”, 1947 , nr 23; J. D u s z a , N ie tędy droga , „Wici”, 1947 , nr 2 6 - 27 ; (n.), „Od Nowosielec do PSL, odpowiedź „Zielonemu Sztandarowi”, „Piast”, 1947 , nr 20 ; „Naga Prawda” - czy urojenia, „Chłopi i Państw o” , 1947 , nr 22 , 24 , 26; J. G ó js k i, M arszałek Rataj , Wychowawca, Przywódca, M ąż Stanu, „Chłopi i Państw o” , 1947 , nr 17. 70 J. N ie c k o , op . cit.; J. D u s z a , op. cit.; krytyczna analiza agraryzmu - zob . J. A. K r ó l , M iłkowszczyzna, „Wieś”, 1947 , nr 1. Król jednak nie zarzucał M iłkowskiemu agenturalności . 71 Wincenty W itos zmarł, „Chłopska D roga”, 1945 , nr 4; A. K o r z y c k i, op . cit.; Referat polityczno-programowy Sekretarza Generalnego SL wicepremiera ob . Antoniego K orzyckiego, „Myśl Chłopska”, 1948 , nr 1; J. A. K r ó l , Z Wincentym W itosem odchodzi cała epoka dziejów wsi polskiej , „Wieś”, 1945 , nr 16. 72 J. D e c , Wincenty W itos najwierniejszy przedstawiciel chłopów polskich, „Chłopski Sztandar”, 1945 , nr 5; W. B a z y le w s k i, Ż yw y symbol , „Wici” 1945 , nr 29; Z. L a s o c k i, Z lat niedoli Wincentego W itosa , „Wieś i Państw o” , 1946 , nr 10; 1947 , nr 1 -2 . 73 R ed., Wincenty W itos, „Tygodnik Powszechny”, 1945 , nr 34; M. N. , W incenty W itos - symbol chłopskiego ludu, „Tygodnik W arszawski”, 1945 , nr 1. 74 W. K o w a ls k i, O Tomaszu Nocznickim , „Zielony Sztandar”, 1947 , nr 41; N K W S L , Tomasz Nocznicki , „Zielony Sztandar”, 1947 , nr 40; Cz . S k o n ie c k i, Tomasz Nocznicki radykalny działacz i myśliciel chłopski , „Chłopska D roga”, 1947 , nr 41; H. S y s k a , Tomasz Nocznicki, „Wici”, 1947 , nr 41; M. C z u ła , Jan Stapiński ( 1867 -1946), „Wieś”, 1946 , nr 46; A. L a n g e r , N auczyciel 85 A. K o r z y c k i , „Wola Ludu”, „Zielony Sztandar'-', 1948 , nr 7; N a drogach walki o Polskę Ludową , „Zielony Sztandar”, 1946 , nr 4 -5 ; M. C h m u ra , Jak to było w Londynie, „Zielony Sztandar”, 1946 , nr 23; N asza postawa , „Zielony Sztandar”, 1945 , nr 8. 86 N asza postaw a ... Podobnie - zob. Ruch ludowy na właściwej drodze , „Zielony Sztandar”, 1945 , nr 8. 87 J. G ó js k i, Ruch ludowy na emigracji (na Zachodzie Europy ), „Chłopskie Życie G ospodarcze”, 1946 , nr 11, s. 19 - 20 . 88 J. N ie c k o , Ruch ludowy w Polsce Podziemnej, „Chłopski Świat”, 1946 , nr 9; 1947, nr 1; te n ż e , Ruch ludowy w Polsce Podziemnej, „Chłopi i Państwo” , 1947 , nr 2. 89 K ilka uwag o rozłamie, „Piast”, 1945 , nr 1. 90 K. B a n a c h , Dorobek moralny BCh w budowie Polski Ludowej , „Piast”, 1948 , nr 1; F. P a jd a k , „Głos ziemi pobudkę nam gra” ... „Chłopski Świat”, 1946 , nr 1; K. B a n a c h , Chłopska postawa w walce , „Chłopski Świat”, 1946 , nr 2 -3; F. K a m iń s k i, Postawa Batalionów Chłopskich (Przemówienie na uroczystości w Miechowie) , „Chłopski Sztandar”, 1945 , nr 8. 91 A. W ie js k i, Historia sprzed kilku laty . Sprawa Batalionów Chłopskich, „Zielony Sztandar”, 1948 , nr 5. 92 J. N ie c k o , ZW Z i Bataliony Chłopskie , „Piast”, 1948 , nr 1; te n ż e , Z W Z a Bataliony Chłopskie , „Chłopi i Państwo” , 1947 , nr 14. 93 J. N ie c k o , Bataliony Chłopskie, „Chłopski Sztandar”, 1945 , nr 1. 94 W. G a łe c k i, Gimnazja chłopskie , „Piast”, 1946 , nr 16; O. A. , Gimnazjum wiejskie walczy o swój byt , „Chłopi”, 1946 , nr 55. 95 M. S z c z a w iń s k a , Związek Ludowy Kobiet , „Chłopski Sztandar”, 1945 , nr 1; te jż e : Ludowy Związek Kobiet, „Chłopi i Państwo” , 1947 , nr 44; M. G r a jk o w s k i, Zielony K rzyż , „Chłopski Sztandar”, 1945 ,. nr 2. .


This is a preview of a remote PDF: http://czashum.hist.pl/media//files/Kwartalnik_Historii_Prasy_Polskiej/Kwartalnik_Historii_Prasy_Polskiej-r1992-t31-n2/Kwartalnik_Historii_Prasy_Polskiej-r1992-t31-n2-s47-62/Kwartalnik_Historii_Prasy_Polskiej-r1992-t31-n2-s47-62.pdf

Dariusz Jarosz. Historyczne losy chłopów jako temat publicystyki czasopiśmienniczej w Polsce w latach 1944-1948, Kwartalnik Historii Prasy Polskiej, 1992, 47-62,