Historia dziennikarstwa PRL : (stan-potrzeby-metody badań. Wybrane problemy i tezy)

Kwartalnik Historii Prasy Polskiej, Apr 2018

Alina Słomkowska

A PDF file should load here. If you do not see its contents the file may be temporarily unavailable at the journal website or you do not have a PDF plug-in installed and enabled in your browser.

Alternatively, you can download the file locally and open with any standalone PDF reader:

http://czashum.hist.pl/media//files/Kwartalnik_Historii_Prasy_Polskiej/Kwartalnik_Historii_Prasy_Polskiej-r1985_1986-t24-n1/Kwartalnik_Historii_Prasy_Polskiej-r1985_1986-t24-n1-s7-27/Kwartalnik_Historii_Prasy_Polskiej-r1985_1986-t24-n1-s7-27.pdf

Historia dziennikarstwa PRL : (stan-potrzeby-metody badań. Wybrane problemy i tezy)

Historia dziennikarstwa PRL : (stan-potrzeby-metody badań. Wybrane problemy i tezy) Kwartalnik Historii Prasy Polskiej - HISTORIA DZIENNIKARSTW A PRL (Stan — potrzeby — m etody badań. W ybrane problem y i tezy) I. SPORY WOKÓŁ OKREŚLENIA DYSCYPLINY, JEJ MIEJSCA I ZADAŃ Dopiero w P olsce Ludowej uznano prasę za źródło historyczne, co w płynęło na w zrost zapotrzebowania na badania historycznoprasowe. Zainteresow ania prasą jako podm iotem badań zrodziły się w śród spe­ cjalistów nauk pom ocniczych historii stosunkow o późno. Nauki pom oc­ nicze historii, rozw ijające się od końca XVII w . w e Francji i w ośrod­ kach niem ieckich, oddziałujących najsilniej na naukę polską, nie zajm o­ w ały się początkowo prasą jako źródłem historycznym 1. Również J. Le­ lew el, który położył podw aliny pod nauki pomocnicze historii w nauce polskiej, w yw ierając decydujący w p ływ na ich charakter i dalszy rozwój, nie uw zględniał prasy. Jako źródło historyczne n ie znalazła się prasa w obrębie zainteresow ań historyków w X IX w. W okresie dwudziestolecia m iędzyw ojennego zarówno S. Ptaszycki i W. Sem kow icz zajm ujący się naukam i pom ocniczym i historii, jak i M. H andelsm an zajm ujący się m etodologią i teorią poznania historycznego nie uw zględniali prasy jako źródła historycznego; historycy dostrzegający ten jej walor należeli do rzadkości2. N ie w eszła w ięc prasa w obręb zainteresowań specjalistów z zakresu nauk pom ocniczych i m etodologów , a także nie była w ykorzystyw ana przez historyków i historyków literatury. W historiografii tego okresu była na ogół pomijana i niedoceniana. Tak w ięc brak zainteresowania ze strony specjalistów w dziedzinie k rytyk i źródeł historycznych, jak i h i­ storyków w yw arł, oprócz w ielu innych czynników , n egatyw n y w p ływ na słabe tem po rozwoju badań nad prasą. Zapotrzebowanie na badania historycznoprasowe w yw odzi się z kręgu 1 W. S e m k o w i c z , Rozwój nauk pomocniczych historii w Polsce, Kraków 1948, s. 6; J. S z y m a ń s k i , Nauki pomocnicze historii, Lublin 1968, s. 17. 2 J. D u t k i e w i c z , Szymon Askenazy i jego szkoła, Warszawa 1958, s. 94. A LIN A SŁO M K O W SK A uczniów M. H andelsm ana3. W okresie dw udziestolecia m iędzyw ojennego odezw ały się pierwsze pojedyncze głosy zw racające uwagę na prasę jako cenne i niezw ykle obfite źródło historyczne; tow arzyszyły temu postula­ ty podjęcia badań nad prasą w ramach nauk pomocniczych historii, ba­ dań zw anych wówczas „dziennikoznaw stw em ”. Na łam ach „K wartalnika H istorycznego” z roku 1929 w artykule pt. 0 potrzebie specjalnej m etodologii dla historii n o w o żytn ej i n ow ych nauk pom ocniczych skonstatowano, że nauki pom ocnicze związane z ba­ daniam i m ediew istycznym i są niew ystarczające do analiz i studiów nad historią now ożytną. Domagając się badań „dziennikoznawczych” na po­ trzeby historyków , form ułow ano postulaty skrom ne i w zasadzie ogra­ niczające się do grom adzenia danych bibliograficznych o dziennikach 1 redaktorach. Jednocześnie zalecano stosow anie m etody statystycznej. Podkreślano, że idzie głów nie o to, aby pomóc uczonym w korzystaniu Z prasy jako niezbędnego źródła historycznego4. Postulaty te i rozważa­ nia nie spow odow ały określonych skutków ani dyskusji. Po II w ojnie św iatow ej, gdy — jak wspom niano — w przeciwieństwie do okresu dw udziestolecia m iędzyw ojennego nauki pomocnicze uznały wa­ lory prasy jako pełnow artościow ego źródła historycznego, specjaliści z dzie­ dziny nauk pom ocniczych zaczęli domagać się odrębnych studiów nad prasą jako nieodzow nym źródłem dla historyka, badań w konw encji dyscyp lin y usługow ej. Stopniow o także wśród historyków upowszechnia się zapotrzebowanie na badania nad prasą jako źródłem. N iew ątpliw y w p ływ na środowisko historyków i specjalistów w zakresie nauk po­ m ocniczych w yw arła w tym w zględzie praca H. Jabłońskiego Opinia — P arlam en t — Prasa (wydana w 1947 r.) . Również straty i zniszczenia czasu w ojn y i okupacji, które objęły archiwa i biblioteki, przyczyniły się do w zrostu rangi prasy jako źródła. W 1948 r. A. G ieysztor domaga się badań historycznoprasowych — „dziennikoznaw stw a”, w ramach nauk pom ocniczych historii, dla badań dziejów now ożytnych5. N astępnie w zestaw ie nauk pomocniczych historii pojaw ia się i stosuje term in „prasoznawstw o” (I. Ihnatowicz, J. Szym ań­ ski, W. Sladkowski) w odniesieniu do badań historycznoprasowych, któ­ re w ym ieniane jest jako nauka pomocnicza historii. W sekcji nauk po­ m ocniczych VIII Zjazdu Pow szechnego H istoryków Polskich I. Ihnatow icz w referacie „Zakres i zadania nauk pom ocniczych historii nowo­ żytnej i najnow szej” stw ierdził, że historykow i now ożytnikow i potrzebne są badania historycznoprasowe — „prasoznawstw o”. W skazywał, że pro­ wadzić je i podejm ować pow inny ośrodki naukowe w yspecjalizow ane i po­ * J . S z y m a ń s k i , Nauki pomocnicze historii, Warszawa 1983, s. 20. 4 A. Z a n d, O potrzebie specjalnej metodologii dla historii nowożytnej i no­ wych nauk pomocniczych, „Kwartalnik Historyczny”, 1929, z. 3, s. 206—209. 5 A. G i e y s z t o r , Zarys nauk pomocniczych historii, Warszawa 1948, t. 1, s. 9, t. 2, s. 317—322. H IST O R IA D Z IE N N IK A R S T W A P R L św ięcające się w yłączn ie badaniom historycznoprasow ym 6. I. Ihnatow icz nie zajm ow ał się dlatego analizą i oceną prasy jako źródła, choć sy g n a ­ lizow ał, że stanow ią one spraw y dyskusyjne i sporne wśród historyków 7. J. Szym ański, k tóry w śród nauk pom ocniczych historii także w ym ienia prasoznaw stw o, n ie zajm uje się nim w ostatnim w ydaniu sw ojej książki pt. Nauki pom ocnicze historii (W arszawa 1983). W. Sladkow ski w pod­ ręczniku nauk pom ocniczych, w rozdziale zatytu łow anym „Prasoznaw stw o ”, podkreśla ważność prasy jako źródła dla historyka najnow szych czasów; traktuje prasoznaw stw o jako odrębną d yscyplinę i stw ierdza, że głów n ym jej trzonem jest historia prasy spełniająca funkcję nauki pom ocniczej historii8. Trzeba nadm ienić, że w literaturze dotyczącej nauk pom ocniczych (poza W. Sladkow skim w łaśnie) n ie w y stęp u je ok reślenie „historia prasy”. U gruntow ało się w okresie PRL uznanie i zrozum ienie dla prasy jako źródła oraz pow stało zapotrzebow anie na badania h istorycznoprasow e. Jednocześnie przesądzono, że historycznoprasow e ba­ dania prow adzone będą phzez w yodrębnione ośrodki i specjalistów , a nie w ram ach nauk pom ocniczych, choć jako nauka pom ocnicza historii i n ie­ zbędna historykom . Z apotrzebow anie na badania historycznoprasow e n ie znajduje dosta­ tecznego oddźw ięku w historiografii, a zw łaszcza w dziedzinie tak n ie ­ odzownej historykom , jak analiza i krytyka prasy jako źródła. Nie rozw inęły się badania m etodyczne nad prasą jako źródłem histo­ rycznym . Na tem at prasy jako źródła historycznego w ypow iadali się m .in. M. Tyrowicz,. W. Kula, J. M yśliński, B. K rzyw obłocka, głów n ie jednak w odniesieniu do epok w cześn iejszych, a nie w pow iązaniu z okresem PRL9. Prasa PRL jako źródło do badań nad dziejam i n ajn ow ­ szym i czeka na opracow anie. Z apotrzebow anie w yw odzące się z nauk po­ 6 I. I h n a t o w i c z : 1) Zakres i zadania nauk pomocniczych historii n o w o żyt­ nej i najnowszej, [w:] Pamiętnik VIII Powszechnego Zjazdu Historyków Polskich w Krakowie 14—17 września 1958, t. 1, Warszawa 1958, s. 295 [lub w:l VIII Po­ wszechny Zjazd Historyków Polskich, [w:] Nauki pomocnicze historii, t. IX, War­ szawa 1960 , s. 102; 2) Dorobek nauk pomocniczych historii X IX i X X wieku w świetle nowych potrzeb, „Studia Źródłoznawcze”, t. 7: 1963, s. 12. 7 I. I h n a t o w i c z : 1) Nauki pomocnicze historii a sprawa warsztatu histo­ ryka czasów najnowszych, „Dzieje Najnowsze”, 1969, z. 4, s. 116—122; 2) W p ły w nowszych źródeł na kształtowanie się metod badawczych historii, [w:] Pamiętnik XII Powszechnego Zjazdu Historyków Polskich 17—20 września 1979, t. 1, K atow i­ ce 1979, s. 84—90. 8 W. S l a d k o w s k i , Prasoznawstwo, [w:] J. S z y m a ń s k i , Nauki pomoc­ nicze historii, Lublin 1968, s. 351—391. 9 J. M y ś l i ń s k i , Uwagi o prasie polskiej przełomu X I X i X X w. jako źród­ le historycznym, „Rocznik Historii Czasopiśmiennictwa Polskiego” (dalej: RHCP), t. 14: 1974, z. 1, s. 5—26; B. K r z y w o b ł o c k a : 1) Prasa jako źródło historyczne, „Kwartalnik Prasoznawczy”, 1957, nr 3, s. 38—51; 2) Prasa jako źródło historyczne, [w:] Metody i techniki badawcze w prasoznawstwie, t. 3, Warszawa 1971, s. 60—80'. W. K u l a , Problemy i metody historii gospodarczej, Warszawa 1963, s. 148 i n. m ocniczych historii n ie w yczerpu je zam ówienia społecznego na badania historycznoprasow e, które szczególnie obecnie daje znać o sobie, m .in. wśród studentów . Na przełom ie lat sześćd ziesiątych i siedem dziesiątych podjęto próby określenia m iejsca badań historycznoprasow ych w obec praso znawstwa. W tej k w estii w yp ow iad ali się m .in. V. K lim eś, M. K afel, I. T etelow ska. W tym czasie także, odw ołując się do I. T etelow skiej i rozwijając jej m yśli, J. Szew czyk zaatakow ał badania historycznoprasow e na łamach „Z eszytów Prasoznaw czych”10. O dpow iedzieli M. Tyrowicz, B. Gołka i A. F. Grabski, podnosząc znaczenie i rolę tych badań11. Z tych kon­ trow ersji w y ło n iły się, obok sp raw zw iązanych z określeniem m iejsca badań historycznoprasow ych w obec prasoznaw stw a, także i k w estie zw ią­ zane z zadaniam i tych badań i problem y m etodologiczne12. W sporach tych jednak na ogół nie brano pod uw agę prasy z okresu PRL. Nie rozstrzygnięty pozostał spór, czy historia prasy jest sam odzielną dyscypliną naukową czy nauką pomocniczą? N iezbędne w yd aje się jednak obecnie nie ty le rozstrzygnięcie tych przedstaw ionych sporów i określe­ n ie m iejsca badań historycznoprasow ych w obec inn ych dyscyplin, lecz raczej dysku sje i reflek sje m etodologiczne w pow iązaniu z prasą okresu PRL. O kreślenie „historia prasy” w odniesieniu do PRL powinno być raczej zastąpione nazwą „historia dziennikarstw a”. Świadom ość genezy, zapotrzebowania, m iejsca badań historycznopra­ sow ych w śród innych dyscyplin powinna pomóc przy form ułow aniu za­ dań w zakresie doboru i stosow ania m etod naukow ych. 3. D Y SK U SJE w o k o ł m e t o d h i s t o r y c z n o p r a s o w y c h W ostatnim dziesięcioleciu k w estie m etodologiczne badań historycznoprasow ych podejm ow ali m.in. M. Tyrowicz, J. Jarow iecki, S. L ew an­ dowska, J. M yśliński, J. R atajew ski, A. Paczkow ski, W. W ładyka13, kon­ centrując się przeważnie na prasie znacznie poprzedzającej okres PRL. A n alizę ilościow ą i statystyczn ą zaw artości prasy PRL zastosow ali w 10 J. S z e w c z y k , Uwagi o historii i historiozofii polskiej prasy, „Zeszyty Prasoznawcze”, 1968, nr 4(38), s. 19—26. 11 B. G o ł k a , A. F. G r a b s k i , M. T y r o w i c z , O historii polskiej prasy, tamże, 1969, nr 4(42), s. 71—76. 12 M. T y r o w i c z , Historia prasy — je j zadania, źródła i m etody badań, [w:] Metody i techniki badawcze w prasoznawstwie, t. 1, Warszawa 1969, s. 166 i n.; T. B u t k i e w i c z , Z problemów badań historycznoprasowych, tamże, t. 3, s. 38—51; V. K l i m e ś , Zagadnienie metodologii badań nad historią prasy, tamże, s. 52—59. 13 J. R a t a j e w s k i : 1) Próba zastosowania metody statystycznej analizy za­ wartości na przykładzie wybranych czasopism śląskich z 1911 r., RHCP, t. 8: 1969, sw oich badaniach m .in. J. Natanson, J. Załubiski, B. Ł ukaszewicz, M. C hrzanowski14. W historiografii pośw ięconej prasie zdecydow anie dom inują tradycyj­ ne m etody opisow e w układach chronologicznych. Przeważa faktografia. Brakuje ujęć sy n tetyzu jących i kom paratystyki. Podejm ow ane próby za­ stosow ania m etod ilościow ej analizy zaw artości w badaniach historycznoprasowych w yw ołu ją zw ykle kontrow ersje, ale jednocześnie zyskują co­ raz więcej zw olenników . II. ROZBUDZENIE ZAINTERESOWAŃ I ZAPOTRZEBOWANIE NA NAJNOWSZĄ HISTORIĘ W ostatnich pięciu latach w idocznie w zrastało zainteresow anie spo­ łeczne najnow szą historią. P rzyczyn iły się do tego obchody rocznic od­ zyskania n iepodległości i w yb u ch w ojny. W latach 1980— 1981 szczególnie rozbudzone zostały zainteresow ania społeczne dziejam i PRL. W rozm aitej form ie i w różnych okolicznościach form ułow ane b y ły w tym czasie postulaty w spraw ie publikacji na tem at najnow szych dzie­ jów Polski. Żądania takie w y su w a li uczniow ie, nauczyciele, studenci, uczeni, p olitycy. P ojaw iały się one na forum sejm ow ym , na posiedze­ niach Akadem ii Nauk, podczas spotkań i w iecó w o charakterze politycz­ nym , na specjalnie organizow anych ulicznych dem onstracjach, a także na łamach prasy zarówno kontrolow anej, jak i w ydaw anej poza cenzurą. Źródła i p rzyczyny dezyderatów w spraw ie historii PRL b y ły różnorod­ ne. Na ogół jednak górow ały em ocje polityczn e nad racjam i naukow ym i. Naprzeciw zapotrzebowaniu czy zam ów ieniu społecznem u w y szły pra­ sa, organizacje i pojedyncze osoby. R ozw inęła się publicystyka rozra­ chunkowa. Nie tylko zaw odow i h istorycy w ery fik ow ali i kom entow ali nasze dzieje. I n ie tylko reinterpretow ano historię. Podnoszone b y ły te­ m aty dotąd przem ilczane lub niedopow iedziane. A nalizow ano także m e­ chanizm y spraw ow ania w ładzy. U pow szechniane b y ły i ujaw niane róż­ ne spraw y personalne z kuluarów polityki, czy n aw et alkow y. Zasięg tego rodzaju w ypow iedzi jeszcze bardziej rozbudził i upow szechnił za­ interesowania najnow szą historią. I n iew ą tp liw ie ten w zrost zaintereso­ z. 2, s. 214—226; 2) O trudnościach badań historycznoprasowych historii prasy pol­ skiej na Śląsku w X IX i na początku X X w., „Kwartalnik Historii Prasy Polskiej” (dalej: KHPP), t. 16, z. 3; A. P a c z k o w s k i , Badania historycznoprasowe w za­ stosowaniu do badań nad dziejami myśli politycznej, [w:] Na warsztatach history­ ków polskiej myśli politycznej, Wrocław 1980, s. 9—21; W. W ł a d y k a , Stan badań nad historią prasy a badania dziejów polskiej m yśli politycznej, tamże, s. 23—36. 14 J. Z a ł u b s k i, Wielkopolska prasa i jej t w órcy w latach 1945 —1955, War­ szawa—Poznań 1972; B. Ł u k a s z e w i c z , Prasa informacyjno-polityczna Warmii i Mazur 1945 —1957, Warszawa 1982; M. C h r z a n o w s k i , Zycie literackie w la­ tach 1951—1980, Kraków 1983. w ania naszą przeszłością jest zjaw iskiem p ozytyw nym . A le na tej „fali” także w y stą p iły ob jaw y niepokojące. Raził nadm iar ep itetów przy n ie­ doborze konkretów. N ie zaw sze jasne lub niezbyt w ym ow n e b yły m o­ ty w acje niektórych w yp ow ied zi na tem a ty historii PRL. D om inow ały em ocje i am bicje polityczne, a m niej liczy ły się fak ty i racje naukow e oraz w zględ y poznawcze. Rozbudzenie zainteresow ań społecznych historią najnow szą ma i bę­ dzie m iało w p ły w na badania historycznoprasow e. W ydaje się, że nadal znajdujem y się w okresie niezaspokojonych oczekiw ań społecznych i za­ potrzebow ania na opracowania pośw ięcone dziejom PRL. W ystępujące w yraźnie zjaw isko niespełnionego zam ów ienia społecznego jest n iezw ykle zróżnicow ane. Z jednej strony oczekiw ane są nadal krytyczno-rozliczeniow e i rozrachunkowe publikacje, z drugiej — istn ieje zapotrzebowanie na zbilansow anie i ocenę dziejów PRL w zw iązku z jubileuszem czterdzie­ stolecia. Sytuacja obecna na ogół sprzyja prowadzeniu badań nad dzie­ jam i PRL. Jednocześnie jednak zdyferencjonow anie oczekiw ań i zapo­ trzebow ania m oże w p ływ ać ham ująco lub ujem nie na podejm ow anie badań czy ich w yniki. Do tego jeszcze n a leży dodać, że brak jest pod­ ręczników dla adeptów dziennikarstw a. III. SPORY O CEZURY I WOKÓŁ PERIODYZACJI Propozycje podziału i dat granicznych w historii PR L w y w o ły w a ły polem iki nie tylko w śród historyków . D yskusje nad problem atyką periodyzacji dziejów najnow szych n a sila ły się z okazji piętnastolecia, dw u­ dziestolecia, dw udziestopięciolecia, trzydziestolecia i trzydziestopięciolecia PRL. Spierano się o cezury na zjazdach, sesjach i sym pozjach nauko­ w ych oraz na łam ach prasy i czasopism specjalistycznych. Na tem at periodyzacji piętnastolecia PRL dyskutow ano na łam ach „ P olityk i” (w ro­ ku 1959). A rtyk u ły polem iczne o daty graniczne i podział dw udziestole­ cia PRL (1964) ukazały się rów nież w „P olityce”, a także na łam ach „K ultury i S p ołeczeń stw a” oraz „Z pola w a lk i”. D ysk u sje te kontynuo­ w ano z okazji ćw ierćw iecza, trzydziesto- i trzydziestopięciolecia15. Sporne 15 W. G ó r a , Periodyzacja piętnastolecia (Artykuł dyskusyjny), „Polityka”, nr 26(121) z 27 VI 1959; M. T u r l e j s k a , O periodyzacji piętnastolecia. Kilka uwag dyskusyjnych, tamże, nr 35(130) z 29 VIII 1959; R. H a 1a b a, N. K o ł o m e j c z y k , O periodyzację piętnastolecia. Dyskusje i polemiki, tamże, nr 43(138) z 24 X 1959; W. G ó r a , 20 lat Polski Ludowej (Problemy periodyzacji), „Kultura i Społeczeństwo”, nr 2 z kwietnia—czerwca 1964, s. 80—97; F. R y s z k a , M. T u r ­ s k i , Cztery daty graniczne, „Polityka”, nr 29(385) z 18 VII 1964; Z. L a n d a u, J. T o m a s z e w s k i , Ćwierćwiecze PRL — etapy rozwoju, tamże, nr 29(646) z 19 VII 1969; M. T u r s k i , Z podziałką dom historii, tamże, nr 30(647) z 26 VII 1969; W. G ó r a , Etapy rozwoju Polski Ludowej (Próba periodyzacji), „Z pola w alki”, 1971, nr 4(56), s. 235—242; M. Ż y c h o w s k i , Etapy rozwoju Polski Ludowej, tam ­ że, s. 242—250; J. W. G o ł ę b i o w s k i , W. G ó r a , Charakter i etapy rewolucji .b y ły głów nie proponowane daty graniczne. P olem iki wokół cezur nie ograniczyły się jednak do oceny w ażności i rangi wybranej daty, lecz zaw ierały także argum entację obejm ującą charakterystykę i w artościo­ w anie poszczególnych etapów historii PRL. Spory o cezury związane b yły i są tylko pozornie z w yborem określonych dat. Najpełniejszą kon­ cepcję periodyzacji przedstaw ił W. Góra w książce Refleksje nad historią Polski L u d o w e j16. N ikt nie kw estionuje celow ości ustalania cezur granicznych w h i­ storii. W ręcz przeciw nie — gromadzi się coraz w ięcej argum entów prze­ m aw iających za koniecznością dokonania podziałów. Periodyzację trak­ tuje się jako zabieg pom ocniczy, ułatw iający jedynie system atyzację. Zjawisk i procesów historycznych nie można przecież precyzyjnie w y ­ odrębnić, gdyż w ystępują w e w zajem nej współzależności i uwarunko­ waniach. Na ogół fetyszyzuje się znaczenie dat, każda propozycja periodyzacyjna jest kw estią umowną. Trudno bowiem w rozwoju organizmu społecznego wskazać na konkretne daty, kiedy zjawiska ilościow e prze­ chodzą w zm iany jakościowe, tak jak u pojedynczego osobnika nie można w yznaczyć daty, kiedy zm ienił poglądy. Nie sposób przesądzić, które przem iany i w ydarzenia odgryw ały rolę decydującą czy to z dziedziny polityki w ew nętrznej, sytuacji m iędzynarodow ej, ekonom iki czy kultu­ ry? Praktycznie bowiem nie da się zhierarchizować tych kryteriów i kon­ sekw entnie potem przestrzegać. Nie można też rów nolegle uwzględniać w szystkich tych kryteriów jednocześnie. Zależnie w szakże od okoliczności w pew nych sytuacjach przełom ow y charakter posiadają zjawiska ze sfery politycznej, kiedy indziej zaś m iędzynarodowej bądź ekonom icznej. A przecież w szelkie zjaw iska i w ydarzenia bywają powiązane i trudno jest któreś z nich preferować. W zależności rów nież od tego, czy periodyzacja dotyczy historii politycznej, gospodarczej, kultury, prawa czy partii, ważniejszą rolę odgrywają zm iany w łaśnie ze sfery tych w ydarzeń i procesów najbliższych. A le choć w szyscy zgadzają się, że daty granicz­ ne traktuje się elastycznie, to jednak spór o cezury trwa nadal. W brew pozorom dobór kryteriów nie jest zabiegiem o charakterze form alnoporządkowym . Zadaniem i celem periodyzacji jest ustalenie pra­ w idłow ości oraz czynników decydujących o rozwoju dziejów, a także w ydobycie z gąszcza w ydarzeń najw ażniejszych ogniw w procesie histo­ rycznym . Jako kryterium podziału niektórzy przyjm ują zm iany personal­ ne i czasokresy sprawowania kierow niczej funkcji w państwie przez po­ szczególnych przywódców. Część historyków dokonuje podziału w edług kryterium ekonom icznego, gdzie kolejne plany gospodarcze odgrywają ludowej w Polsce (Tezy), tamże, 1975, nr 3(71), s. 141—156 i (dyskusja) s. 156—204; H. S ł a b e k , Rewolucja polska — stadia rozwoju i charakter (1944—1970), tamże, s. 81—122. 16 W. G ó r a , Problemy periodyzacji dziejów Polski Ludowej, [w:] Refleksje nad historią Polski Ludowej, Lublin 1979, s. 69—129. znaczną rolę przy w yznaczaniu podokresów. W iększość preferuje w szak­ że polityczne kryteria podziału. Na ogół jednak stosow anie jednego kry­ terium , prowadzące do uproszczeń, okazało się niew ystarczające. Pod presją przem yśleń i polem ik n astęp ow ały przesunięcia cezur oraz zm iany i uściślenia periodyzacyjne. W dyskusjach starano się w ytyczyć w iększe czasokresy jako głów n e etap y rozwoju, które dzielono na m niejsze od­ cinki czasowe, zw ane fazam i. Jednakże te pom ocnicze podziały na podokresy nie tylk o nie zn iw elow ały sporów, ale je jeszcze zaostrzyły. Problem atyka periodyzacji dotycząca historii PRL — analizow ana w kategoriach ogólnych, zw iązanych z analizą całokształtu dziejów i pro­ cesów — prowadzi do form ułow ania k ryteriów w yn ik ających z podsta­ w ow ych zadań i praw idłow ości oraz teorii rozw oju społecznego. Zało­ żenia doboru k ryteriów na ogół nie w yw ołu ją dyskusji. A nalizując jed­ nak np. cezury i etapy rozwoju literatury w PRL okazuje się, że nie w ystarczą tylk o kryteria ogólne, stosow ane z punktu w idzenia historii i ew olucji całego społeczeństw a. N ie w ystarczą także kryteria ogólne w badaniu etapów rozw oju szkolnictw a w PRL. Cezury w rozw oju ruchu robotniczego nie będą identyczn e jak w dziejach ruchu ludow ego. W y­ łania się konieczność uw zględnienia sp ecyfik i badanej dziedziny. Gdy jednak dochodzi do propozycji cezur i w ytyczan ia etapów rozw oju w y ­ odrębnionej dziedziny, powstają kontrow ersje, bow iem niezbędne jest uzupełnienie i posiłkow anie się dodatkow ym i kryteriam i w yn ikającym i z analizy przem ian w tej dziedzinie zachodzących. A jeśli w w yn ik u sto­ sow ania dodatkow ych k ryteriów dla w yodrębnionej dziedziny w yłaniają się cezury nie zaw sze zgodne z cezuram i akceptow anym i przy analizie i periodyzacji ogólniejszych procesów historycznych PRL, pow stają w ów ­ czas rozbieżności w yw ołu jące spory. W zasadzie etapy rozw oju dziennikarstw a zgodne są z cezuram i przy­ jętym i w najnow szej historii politycznej, społecznej, gospodarczej, lite­ ratury i kultury, z którym i to środki m asow ego przekazu są jak naj­ ściślej zw iązane17. A le zgodność ta jest raczej w zględna, zbieżne są bo­ w iem tylk o ogólne założenia periodyzacji, natom iast daty graniczne pod­ okresów są zróżnicowane. Rozbieżności są m niejsze, jeśli cezury trakto­ wać będziem y elastycznie, jako w yznaczniki um ow ne. Jeśli jednak sta­ 17 A. J e z i e r s k i , Historia gospodarcza Polski L udowej 1944—1968, Warsza­ wa 1971, s. 8—10; A. K a r p i ń s k i , Zarys rozwoju gospodarczego Polski Ludowej. Fazy rozwoju, Warszawa 1968, s. 7—23 i n.; H. J ę d r u s z c z a k , Zatrudnienie a przemiany społeczne w Polsce w latach 1944— 1960, Wrocław 1972, s. 6—9; W. G ó r a, Polska Rzeczpospolita Ludowa 1944—1974 , Warszawa 1974, s. 8—9; C. K o z ­ ł o w s k i , Historia ruchu robotniczego, Warszawa 1972, s. 171, 207, 239 i n.; Polski ruch robotniczy. Zarys historii, pod red. A. Czubińskiego, Warszawa 1972, s. 294, 364, 418, 481 i n.; Międzynarodowy ruch robotniczy, pod red. I. Koberdowej, t. 2: Lata 1945— 1975, Warszawa 1976; W. M a c i ą g , Literatura Polski Ludowej 1944— 1964, Warszawa 1973. H IST O R IA D Z IEN N IK A R STW A PR L w ia się w spraw ie cezur pytanie kategoryczne i żąda jednoznacznej od­ pow iedzi, w ystępują niezgodności. W historii ruchu robotniczego i przemian społeczno-politycznych w PRL eksponowane są lata 1948 i 1956, jako cezury o decydującym zna­ czeniu. W sprawozdaniu z prac kom isji KC PZPR powołanej dla w yjaś­ nienia przyczyn i przebiegu konfliktów społecznych w dziejach PRL czy­ tam y, że „w połow ie 1948 r. została gw ałtow nie i w sposób zaskakujący partię przeprowadzona daleko idąca zmiana w linii politycznej PPR. Istotą tej zm iany — którą poprzedził kryzys w kierow nictw ie partii — b ył zw rot o charakterze dogmatyczno^sekciarskim. W yrażał się on w odejściu od dotychczasow ych koncepcji i form socjalistycznej przebudów w y struktur politycznych i społeczno-gospodarczych oraz w dużym, w oluntarystycznie założonym przyspieszeniu tem pa tej przebudowy, przy znacznym udziale środków przym usu pozaekonom icznego. G łównie wokół w ym ienionych spraw w kierow nictw ie PPR pow stały i rozw inęły się poważne rozbieżności”18. W ydarzenia, jakie m iały m iejsce w 1948 i 1956 r., n iew ątp liw ie w p ły ­ n ęły decydująco na zm ianę i rozwój dziennikarstwa, jakkolw iek — moim zdaniem — zm ieniało się ono zasadniczo nie w tych konkretnych latach. I nie um niejszając ani nie podważając znaczenia tych cezur w dziejach PRL, chciałam tylko zwrócić uwagę, że w historii dziennikarstwa od­ gryw ają one m niej ważną rolę niż np. w losach ruchu robotniczego. W historii dziennikarstw a PRL rok 1948 był jednym z ogniw procesu, który rozpoczął się w 1947 i rozw ijał przez kilka lat. Moim zdaniem, w 1947 r. dokonała się reorganizacja o przełom ow ym znaczeniu dla pol­ skiego m odelu środków m asowego przekazu. Na początku roku zlikw i­ dowano M inisterstw o Inform acji i Propagandy, zam knięto w iele pism, dra­ styczn ie zm niejszając ilość ukazujących się tytułów , wprowadzono ob­ ostrzenia przy w ydaw aniu zezw oleń na now e pisma, ograniczono obję­ tość gazet. Rozpoczął się proces kom asacji prasy, w w yniku czego na m iejsce sam odzielnych dzienników terenow ych tworzono m utacje, co dla pojedynczych m iast stanow iło regres w stosunku do okresu przedw ojen­ nego. Na m ocy uchw ały Sekretariatu KC PPR utworzono spółdzielnię w ydaw niczą RSW „Prasa”, która scaliła kilka redakcji, a następnie stop­ niow o przejm owała i wchłaniała dalsze instytucje prasowe. Można także w skazać na dokonane w tym roku zasadnicze zm iany w zakresie podej­ m owanej problem atyki i polem ik dziennikarskich. Trzeba przypom nieć o zakazach form i tem atyki określanej jako sensacyjna. W nurcie tego procesu, zapoczątkowanego wcześniej, scalenie prasy m łodzieżowej oraz połączenie w yd aw n ictw PPR i P P S w 1948 r. b yły kolejnym ogniwem , 18 Sprawozdanie z prac komisji KC PZPR powołanej dla wyjaśnienia przyczyn przebiegu konfliktów społecznych w dziejach Polski Ludowej, „Nowe Drogi”, 1983 [b.nr.] s. 21. po którym w następnym roku nastąpiła kom asacja pism ruchu ludow e­ go, finałem zaś była reorganizacja prasy SP i „C zytelnika”. Z wielu tak­ że innych pow odów roku 1948 jako przełom ow ego dla polskiego dzien­ nikarstw a uznać nie mogę. Moim zdaniem , w historii dziennikarstw a PRL rok 1956 także nie jest cezurą. W yrażenie zgody na tę cezurę w rozw oju dziennikarstwa byłoby rów noznaczne z niedocenianiem lub pom niejszaniem roli prasy. W pełni doceniam w p ły w w szystkiego, co oddziaływ ało w tym roku na prasę, nie m ogę jednak zgodzić się na niew idzenie i przem ilczanie udziału prasy jako w spółuczestniczącej siły spraw czej w tzw. przełom ie październiko­ w ym . Zm iany w prasie rozpoczęły się w końcu 1953 r. i narastały w la­ tach następnych. Już w połow ie 1953 r. dziennikarstw o polskie zaczęło stopniowo w y ­ w a l a ć się z krępującego gorsetu. M echanizm y funkcjonowania prasy skrytykow ano po raz p ierw szy na posiedzeniu Biura Politycznego KC PZPR już w czerw cu 1953 r. O gólnokrajowa konferencja na tem at prasy i pracy ideologicznej zorganizow ana 25— 30 czerwca 1953 r. w KC PZPR, z udziałem kierow ników redakcji i partyjnego aparatu propagandowego szczebla w ojew ódzkiego, zapoczątkowała narady poświęcone krytycznej ocenie dziennikarstw a19. P o tej konferencji w całym kraju odbyły się w ojew ódzkie narady pracow ników prasy i radia, z udziałem korespon­ dentów oraz pracow ników w yd ziałów propagandy szczebla w ojew ódzkie­ go i pow iatow ego. W lipcu na łam ach „N ow ych D róg” ukazał się artykuł pt. O n ie k tó rych brakach w pra cy naszej p r a s y 20. Na w alnym zebraniu Oddziału W arszaw skiego SD P w listopadzie 1953 r. m etody działania prasy sp otk ały się ż druzgocącą krytyką, co znalazło także swój w yraz na łam ach „Prasy P o lsk iej”21. Po IX P lenum KC PZPR (29—30 X 1953) fala k rytyk i prasy narastała. P ojedyncze redakcje zrzucały ujednolicone dla całej prasy uniform y. Topniała w arstw a lukru na gazetach. Z nikały tabelki z pnącymi się w górę w ykresam i oraz w skaźniki i w yn iki osiągnięć produkcyjnych. Od­ stępow ano od fasadow ości i pokazyw ania aw ersów bez rewersów . Roz­ szerzył się w achlarz podejm ow anych tem atów . Na łam y prasy wkraczała publicystyka rozrachunkowa. Zarysowała się tendencja do uatrakcyjnia­ nia prasy oraz rozszerzenia źródeł i serw isu inform acyjnego. M iejsce sprawozdań produkcyjnych zajm ow ała problem atyka społeczno-politycz­ na i m oralno-obyczajow a. W reportażach i w yw iadach m iejsce zadowo­ lonych, uśm iechniętych interlokutorów zajm ow ali sterani życiem i pracą 19 Sprawozdania z pracy Sektora Prasy w czerwcu 1953, CA KC PZPR, Zespół KC PZPR 237/XIX-10, k. 51—54. 20 S. S t a s z e w s k i , O niektórych brakach naszej pracy, „Nowe Drogi”, nr 7(49) z lipca 1953. 21 H. K o r o t y ń s k i , O niektórych żywotnych zagadnieniach naszej prasy, „Prasa Polska”, nr 11(66) z listopada 1953. zw y k li ob yw atele, m ów iący o bolączkach dnia codziennego. R ozw inęły się dyskusje prasowe. Zm ieniła się zasada kolportażu prasy — rozpadł się system prenu­ m eraty zbiorow ej, tzw . zakładow ej, zaczęła natom iast rozwijać się sieć sprzedaży kioskow ej, tzw . kom isow ej. Jedne gazety zalegały w kioskach, inne b y ły rozchw ytyw ane. P ow staw ały now e pisma. Niektóre pism a zm ie­ n iały sw ój charakter, pozostawiając jedyn ie tytu ł. Studencki tygodnik „Po prostu” podjął dyskusję św iatopoglądow ą, w ypow iadając się także na tem at m oralności, szczęścia, ZMP, AK, na tem at inteligencji, w re­ portażach u kazyw ał w ad liw ie funkcjonujący system zarządzania, kliki, m arnotraw stw o. Na fa li tych przem ian od nr. 27 (336) z 4 września 1955 r. „Po prostu” przekształciło się w pism o społeczno-polityczne m ło­ dej inteligencji. W tym w łaśnie num erze w artykule w stępnym czytam y: „W łączam y się do dyskusji, które już się toczą, i sam i w zorem ubiegłego roku akadem ickiego będziem y inicjow ać dyskusje i spory na tem aty, które nas żyw o obchodzą”. A przecież pisano to na rok przed paździer­ nikiem 1956. Przed październikiem też na łam ach „Trybuny Ludu” czy­ tam y o „w ypaczeniach i propagandzie przejaw iających się w niedocenia­ niu inform acji” (4 lipca 1956). W rozwoju k ultu ry i polityki kulturalnej w PRL w ytycza się jako punkty graniczne lata 1949 i 1956. Za taką periodyzacją opowiadają się J. Kossak, S. K rzem ień-O jak, J. Szczepań­ ski, S. Ż ółkiew ski, B. Fijałkow ska22. W skazując na cezury w rozwoju dziennikarstw a PRL n ie można pom inąć i takich dat, jak lata 1947 i 1953. IV. STAN BADAŃ NAD DZIENNIKARSTWEM PRL O znacznym dorobku historiografii PRL w czterdziestoleciu ukazało się w iele publikacji23. P odejm ow ane nad dziennikarstw em badania mogą odw oływ ać się do opracowań z historii gospodarczej, ruchu robotnicze­ go i ludow ego, kultury, szkolnictw a, literatury, dyplom acji, dziejów re­ gionu itd. 22 B. F i j a ł k o w s k a , Działalność PZPR w środowiskach twórczych w latach 1948—1959, Warszawa 1979, s. III—IV. 23 S. A r n o l d , Stan, warunki i perspektyw y badań naukowych nad dziejami PRL, „Zeszyty Problemo we Nauki Polskiej”, t. XXIV: 1961 , s. 12—14; C. M a d a j c z y k, H. Z i e l i ń s k i , Stan i potrzeby w zakresie historią Polski Ludowej, [w:] IX Powszechny Zjazd Historyków Polskich w Warszawie 13—15 września 1963. Polska Ludowa, Warszawa 1964, s. 7—41; A. C z u b i ń s k i , Stan badań nad dzie­ jami PRL, [w:] Społeczeństwo Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej, pod red. A. Czubińskiego, Warszawa 1977; N. K o ł o m e j c z y k , Badania nad dziejami Polski Lu­ dowej, „Wiadomości Historyczne”, nr 5(126) z września—października 1979, s. 203— 213; M. J a w o r s k i , Problemy historiografii Polski Ludowej, „Zeszyty Naukowe WAP”, nr 105. Z metodologii historii i nauk politycznych, Warszawa 1980, s. 80— 104; W. G ó r a , Stan i perspektyw y badań nad dziejami Polski Ludowej, [w:] Re­ fleksje nad historią Polski Ludowej, Lublin 1979, s. 9—65. Badania h istorii dziennikarstw a PRL, które ro zw in ęły się w zasadzie w latach sied em d ziesiątych (częściow o om ów iła je B. P etrozolin -S kow rońska24), zainicjow ane zostały w latach sześćd ziesiątych w ram ach Pracow ­ n i H istorii C zasopiśm iennictw a P olskiego X IX i X X w iek u Instytu tu Badań Literackich P A N cy k lem interesujących p rzyczyn ków przez J e ­ rzego M yślińskiego, k tóry jednak zan iech ał ich k ontynu ow an ia25. W latach 1970— 1975 w y s z ły m .in. k siążki J. Z ałubskiego, A. L. G zelli, S. M iszczaka, J. M arkiew icza, A. Ś w idziń sk iej, B. T uszyńskiego, A. K. W aśkiew icza. W ty ch sam ych latach u k azały się w spom nienia d zien ni­ karzy p ośw ięcon e prasie PRL (H. K orotyń sk iego, M. Ż yw ien ia, M. A n ­ druszkiew icza, J. K raw czyń sk iej, J. R enike, R. H ajduka, S. W iecheckiego, K . A . Jaw orskiego, A . Srogi, S. Z iem by, E. L ipiń skiego, W. Mro­ zow skiego). Badania nad historią dziennikarstw a PRL, jak k olw iek m niej zaaw an­ sow an e niż innych dziedzin historii z tego okresu, znacznie w yprzedzają kraje w sp ó ln o ty socjalistyczn ej, gdzie znajdują się w stan ie zalążkow ym . Badania te na ogół n ie zam ykają się w obrębie p ierw szego pięciolecia PRL, jak w iele w artościow ych m onografii h istoryczn ych w y d an ych w latach sied em d ziesiątych 26. W śród badaczy d ziejów dziennikarstw a nie ma dyskusji na tem at periodyzacji, m etod ologii w arsztatu naukow ego, źródeł oraz k ryteriów ocen y i hierarchii prasy, jak to ma m iejsce w śród h istoryk ów inn ych specjalności. Cele, techniki badaw cze i charakter pu ­ blikacji dotyczących h istorii dziennikarstw a PRL są n ie zw y k le zróżni­ cow ane. Badania regionalne historii dziennikarstw a rozw ijają się rów n olegle z badaniam i prasy centralnej P olsk i L udow ej. U kazała się w druku, opracow ana przez Jana Z ałubskiego, prasa w ielk opolsk a pierw szej dekady P olski L udow ej, A lojzego Z. G zelli trzyd ziestolecie prasy lubelskiej 24 B. P e t r o z o l i n - S k o w r o ń s k a , Bibliografia—analiza—synteza—warsztat (Badania nad dziejami czasopiśmiennictwa polskiego), cz. I, „Przegląd Humanistycz­ ny”, 1976, nr 7(130), s. 65—81; cz. II, tamże, nr 8(131), s. 103—119. 25 J. M y ś l i ń s k i : 1) Prasa Polskiej Partii Robotniczej (1944—1948). Przegląd informacyjno-bibliograficzny, [w:] Materiały i studia z najnowszej historii Polski, t. 2, Warszawa 1965, s. 119—126; 2) Prasa polska okresu Polskiego Kom itetu W y ­ zwolenia Narodowego 23 VII—31 XII 1944 r., RHCP, t. 3: 1963, z. 1, s. 285—297; 3) Z działalności Resortu Informacji i Propagandy P K W N w zakresie prasy i in­ formacji prasowej, tamże, t. 6: 1967, z. 1, s. 155—162. 26 H. S ł a b e k, Dzieje polskiej reform y rolnej 1944—1948, Warszawa 1972; J. J a k u b o w s k i , P olityka oświatowa Polskiej Partii Robotniczej 1944— 1948, Warszawa 1975; S. K u ś m i e r s k i , Propaganda polityczna Polskiej Partii Robot­ niczej w latach 1944— 1948, Warszawa 1976; B. S y z d e k , Polska Partia Socjali­ styczna w latach 1944—1948, Warszawa 1974; J. W. G o ł ę b i o w s k i , Pierwsze lata 1945 — 1947, Katowice 1974; E. O l s z e w s k i , Początki w ład zy lu dowej na Rzeszów szczytnie 1944—1947, Lublin 1974; K. Ć w i k , P roblemy współdziałania PPR i PPS w w o je w ó d z tw ie krakowskim, 1945 —1948, Warszawa 1974. i Bohdana Ł ukaszew icza prasa W arm ii i M azur27. W sposób bardziej po­ p u larn y opracow ane zostały m onografie n iektórych pism regionalnych; z okazji dw u dziestolecia „G azety B iałostock iej” przez A g n ieszk ę Ś w id ziń ską, z ok azji d w udziestopięciolecia „Ilustrow anego K uriera P o lsk ieg o ” przez Janusza M arkiew icza oraz opracow anie zbiorow e z okazji trzy ­ d ziestop ięciolecia „T rybuny R obotniczej”28. O m ów ione zostały: przez S ta ­ n isła w a M iszczaka historia radiofonii i telew izji, przez Bogdana T uszyń­ sk iego prasa sportow a, przez Jerzego C entkow skiego prasa Stronnictw a D em okratycznego oraz zbiorow ym w y siłk iem pod redakcją A ndrzeja K. W ąsk ow skiego prasa stu d en ck a29. N iektóre in sty tu cje prasow e czy re­ dakcje z okazji sw oich rocznic w yd ają n iek ied y popularne inform atory zaw ierające n iejed n okrotn ie cen n y m ateriał źródłow y (PA P, RSW „Pra­ sa — K siążka— R uch”)30. Z okazji ju b ileuszu „Słow a P o lsk ieg o ” zorgani­ zow ana została w e W rocław iu (26 w rześnia 1970) sesja popularnonauko­ w a pośw ięcona d ziejom prasy ziem północnych i zachodnich w dw udziesto p ięcio leciu P o lsk i L ud ow ej31. P rzygotow an e z tej okazji refera ty b y ły w yd an e i rozpow szechnione znacznie poza kręgi u czestn ik ów sesji. C zęściow o zo sta ły także opracow ane czasopism a literack ie32. W ostatnim d ziesięcioleciu na łam ach „K w artalnika H istorii P rasy P o lsk ie j” ukazało się w ie le now atorsk ich opracow ań z historii dziennikarstw a P olsk i L u­ d ow ej, natom iast w y d a w a n e w K rakow ie „Z eszyty P rasoznaw cze” pu­ b lik o w a ły opracow ania h istoryczne. W drugiej p ołow ie 1970 r. p ow ołany został Zespół N au k ow o-B adaw ­ czy H istorii D ziennikarstw a P olski L udow ej na U n iw ersy tecie W arszaw ­ skim (w ram ach In stytu tu D ziennikarstw a na W ydziale Dziennikarstwa i Nauk Politycznych), przem ianow any następnie na Pracownię H istorii Dziennikarstw a PRL. Skupili się tu m .in. zainteresow ani badaniami h i­ storii dziennikarstw a P olski Ludowej dziennikarze — współpracow nicy prasy pow ojennej i doktoranci przygotow ujący dysertacje zw iązane z najnow szym i dziejam i prasy. Mimo że zespół nie otrzym ał nigdy żad­ n ych subw encji na prow adzenie prac naukow ych ani też pom ocy m ate­ rialnej czy technicznej, zainicjow ał badania, a także zbieranie relacji i biografii dziennikarzy oraz m ateriałów archiw alnych i statystyczn ych dotyczących dziennikarstw a PRL. W yniki tych prac opublikowane zosta­ ły przez Ośrodek D ziennikarstw a przy Stow arzyszeniu Dziennikarzy P ol­ skich w serii zeszytów pod zbiorczym ty tu łem „Prasa Polski Ludow ej”33. U n iw ersytet W arszawski w yd aje „M ateriały Pom ocnicze do Historii Dziennikarstw a Polski L ud ow ej”, zaw ierające m.in. — oprócz opracowań — relacje i biografie dziennikarzy. Z aaw ansow ane są lub finalizow ane w ięk sze opracowania pośw ięcone dziennikarstw u w Lublinie, Radomiu, Płocku, Łodzi, K ielcach, a także prasie sportow ej i m łodzieżow ej w PRL. W iększość publikacji pośw ięconych dziennikarstw u PRL ma charak­ ter popularnonaukowy. U k azyw ały się one przeważnie z okazji rocznic ogólnonarodow ych lub jubileuszy gazet. N iejednokrotnie cenne i pionier­ skie in icja ty w y zainspirow ane rocznicam i lub jubileuszam i pozostaw iały w praw dzie trw ałe ślady w najnow szej historiografii, jednak n ie przyczy­ n iły się do kontynuow ania i rozw oju badań naukow ych nad historią dziennikarstw a PRL. W ielu autorów w artościow ych przyczynków czy m onografii — takich w łaśn ie okazjonalnych — poprzestało na jednora­ zowej publikacji; niejednokrotnie przygotow ane zbiorow ym w ysiłkiem publikacje n ie znalazły się w obiegu księgarskim . D otychczasow e opracowania cechują: różnorodność m etodologiczna i warsztatow a, niejednolitość term inologiczna, rozproszenie i brak koor­ d ynacji problem ow ej, odm ienność celów i założeń badawczych. V. STAN ŹRÓDEŁ P roblem y badaw cze w zakresie historii dziennikarstw a PRL należy rozpatryw ać przede w szystkim w kontekście stanu źródeł. W prawdzie w badaniach historycznoprasow ych prasa jest jednym z podstaw ow ych źródeł, jednak nie m ożna ograniczyć się do korzystania jedynie z niej 33 W serii „Prasa Polski Ludowej” ukazały się: T. G ł o w a c k i , Prasa Polskiej Partii Socjalistycznej w latach 1944—1948, Warszawa 1971, z. 2; A. S ł o m k o w s k a, Prasa Polskiej Partii Robotniczej w latach 1944—1946, Warszawa 1971, z. 1; S. L a t o, Prasa Stronnictwa Ludowego, Warszawa 1971, z. 3; J. W a g n e r , Czasopiś­ miennictwo literackie lat 1944— 1948, Warszawa 1971, z. 4; J. C e n t k o w s k i, Prasa Spółdzielni W ydawniczo-Oświatowej „Czytelnik” (1944—1951), Warszawa 1971, z. 5; B. T u s z y ń s k i , Prasa sportowa, Warszawa 1973. w przypadku, gdy stanow i ona przedm iot badań. M amy obecnie do dys­ pozycji w ięcej rodzajów źródeł niż przy badaniach prasy XVIII czy X IX w. Niedostatki odczuwa się w następujących kategoriach: — W ydaw ane dotychczas drukiem dokum enty źródłowe zw iązane z najnow szym i dziejam i PRL w znikom ym stopniu dotyczą bezpośred­ nio dziennikarstw a. Liczne w ażne dla dziejów dziennikarstw a w PRL dokum enty znajdują się jeszcze rozproszone w zbiorach archiw alnych, redakcyjnych, pryw atnych i bądź w ym agają zabezpieczenia, bądź zasłu­ gują na opublikowanie. — E lem entarnym wprost m ateriałem źródłowym w in n y być roczni­ ki statystyczn e oraz dane inform acyjne BN i GUS. N iestety — oficjal­ nie publikow ane przez GUS dane w ym agają odrębnych badań i oddziel­ nej dyskusji, dane zaś publikowane przez Instytut B ibliograficzny Bi­ blioteki Narodowej różnią się od danych podawanych przez GUS oraz przez G łów ny Urząd K ontroli Prasy, Publikacji i W idowisk. — Zanikającym rodzajem źródeł jest epistolografia, podupadła bo­ w iem sztuka pisania listów . Przy badaniach nad prasą X IX w. dysponu­ jem y jeszcze ogromną ilością różnego rodzaju korespondencji, obecnie zaś nie istnieją już potrzeby, które przyczyniały się dawniej do jej pro­ wadzenia i rozwoju. — N iezw ykle zróżnicowane są zasoby archiwalne w yd aw n ictw i re­ dakcji. W zasadzie poszczególne z nich gromadzą przez dłuższy czas dokum enty, ale raczej nie pod kątem analiz i badań naukow ych, co w y ­ maga jakiegoś unorm owania. Cenne, dotychczas nie w yzyskane zbiory posiadają m.in. redakcje „Przyjaciółki”, „Chłopskiej D rogi”, „Gromady — Rolnika P olskiego”. — A rchiw a pryw atne nie w szystkie są dostępne. P ew ne z nich oto­ czone są tajem nicą lub mitami; niektóre są udostępniane, jak np. Paw ła i Laryssy M itznerów, inne niszczeją z różnych powodów i nie zaw sze z braku pieniędzy na zakupienie z rąk spadkobierców po lum inarzach dziennikarstwa. Niedostatki w skazanych w yżej, jak i nie w ym ienionych źródeł są n ie­ w ątpliw e, nie m ożna jednak m ówić o ich nieistnieniu. W brew tem u, co słyszy się niekiedy na tem at braku czy ubóstwa naszych zasobów archiw alnych zw iązanych z najnow szym i dziejam i PRL, trzeba stw ierdzić z całą stanowczością, iż istnieje raczej nadm iar gro­ madzonych dokum entów. Często tylk o dziwią nas kryteria doboru gro­ m adzonych akt: na ogół nie narzekam y na brak teczek, lecz na ich za­ wartość. Na IX Pow szechnym Zjeździe H istoryków Polskich (w 1963 r.) w referacie o stanie badań i potrzebach w zakresie historii PRL zwró­ cono uwagę, że „m asowość w ytw arzanych bieżąco akt rośnie w zastra­ szający sposób, grożąc wprost fizyczną niem ożliw ością zbadania ogromu źródeł historycznych, co gorzej — eo ipso elim inuje m ożliw ość przepro­ 84 C. M a d a j c z y k , M. Z i e l i ń s k i , Stan badań i potrzeby w zakresie Polski Ludowej. IX Powszechny Zjazd Historyków Polskich w Warszawie 13—15 w rześ­ nia 1963. Polska Ludowa, Warszawa 1964, s. 10 i 13. 85 K. K e r s t e n, T. S z a r o t a , Materiały pamiętnikarskie z dwudziestolecia Polski L udowej (Uwagi krytyczne i próba systematyzacji), „Kwartalnik Historycz­ ny”, 1964, nr 2, s. 505—517; K. D u n i n-W ą s o w i c z, Wspomnienia z pierwszych lat Polski Ludowej, „Dzieje Najnowsze”, R. I: 1969, nr 3, s. 251—256. 86 H. K o r o t y ń s k i , Różnie bywało, Warszawa 1972; S. Z i e m b a , Czasy przełomu. Wspomnienia dziennikarza z lat 1944—1946, Kraków 1975; J. K,j»awc z y ń s k a , Zapiski dziennikarki warszawskiej 1939—1947, Warszawa 1971; J. R e n i k , Od kaszty do pióra. Wspomnienia starego dziennikarza, Katowice 1967; R. H a j d u k , Od „Nowin” do „Trybuny”, Katowice 1970; S. W i e c h e c k i [ Wi e c h ] , Piąte przez dziesiąte. Wspomnienia warszawskie, Warszawa 1970; K. A. J a w o r s k i : 1) W kręgu „Kam eny”, Lublin 1965; 2) Koniec seansu, Lublin 1970; A. S r o g a , Studenckie lata, Lublin 1966; E. L i p i ń s k i , Erl-69 donosi, Warszawa 1972; W. M r o z o w s k i , Dolnośląskie wspominki, Katowice 1966; L. M a r s c h a k , tw em są tr zy zbiory w sp om n ień dziennikarzy, dotyczących okresu d w u ­ d ziestolecia m ięd zy w ojen n ego oraz w rześnia 1939 r. i okupacji h itle r o w ­ sk iej, w yd an e z in ic ja ty w y P racow ni H istorii C zasopiśm iennictw a P o l­ sk iego X IX i X X w iek u In stytu tu Badań L iterackich oraz Z espołu S tar­ szych D zienn ikarzy przy S tow arzyszen iu D ziennikarzy P olsk ich 37. W iele w sp om n ień d zien nik arzy ukazuje się w prasie codziennej z okazji rocz­ n ic poszczególnych pism lub ju b ileu szy w yd aw n ictw . Cenne m ateria ły zaw ierają w sp om n ien ia okolicznościow e J. D ąbrow skiego i G. Jaszu ń sk iego. Nie sposób w y m ien ić m n óstw a w sp om n ień i relacji, k tóre uka­ za ły się z okazji ju b ileu szy, w yd an ia p ięćsetnego lub ty sięczn eg o n u m e­ ru jakiegoś dziennika lub po przekroczeniu stu tysięczn ego cz y m ilio n o ­ w ego nakładu38. W zw iązku z p ięcioleciem „C zytelnika” rozproszone jest w dziennikach p raw d ziw e bogactw o m ateriałów źródłow ych w e w sp o m n ie­ niach m .in. Jerzego B orejszy, Jerzego P utram enta, M irosław a Ż u ław ­ skiego, H enryka K orotyńskiego39. Podobnie z okazji p ięciolecia i d ziesię­ ciolecia „Życia W arszaw y” opublikow ano w ie le in teresu jący ch w sp o ­ m nień, m .in. M irosław y Parzyńskiej i B olesław a W ójcickiego. G azeta ta zresztą w ielok rotn ie i w p óźniejszych latach drukow ała w a rtościo w e w sp o ­ m nienia, m .in. w y żej w ym ien ion ych czy Bogdana Skąp sk iego40. Sporo Byłem, przy ty m , II wyd., Warszawa 1976; J. H u s z c z a : 1) Wspom inki nie za w sze frasobliwe, Łódź 1960 ; 2) Zdarzenia i zwierzenia, Łódź 1964; J. S z w a j c e r [ J o t e s ], Ze wspomnień karykaturzysty, W rocław 1960 ; J. Z a r u b a, Z pam iętnikó w b y ­ walca, W arszawa 1960 ; M. W a l i c k a , Próba wspomnień. Gdańsk 1945 —1946, Gdynia 1968; M. Ż y w i e ń , Ze „Słowem Polskim” przez ćwierćwiecze Dolnego Śląska, W rocław 1971; A. W ł o d e k , Nasz łup wojenny, Kraków 1970; M. A n d r u ­ s z k i e w i c z , Z notatnikiem w plecaku, Warszawa 1972. 87 Wspomnienia dziennikarzy o wrześniu 1939 roku, oprać. E. Rudziński, War­ szawa 1965; Wspomnienia dziennikarzy z okresu okupacji hitlerowskiej, oprać. E. Rudziński, Warszawa 1970; Moja droga do dziennikarstwa. Wspomnienia dzienni­ k arzy polskich z okresu m iędzywojennego (1918—1939), oprać. J. Łojek, W arszawa 1974. 38 J. D ą b r o w s k i : 1) Dwa lata „Robotnika", „Robotnik”, nr 311(711) z 11 XI 1946; 2) Lublin 1944, tamże, nr 197(986) z 22 VII 1947; J. W a s o w s k i , P odziękow a­ nie, „Kurier Codzienny”, nr 186(361) z 8 VII 1946; B. W i t Ś w i ę c i c k i , Nasza rocznica, „Dziennik Bałtycki”, nr 137(354) z 20 V 1946; W. K r a ś k o, Wspólna rocz­ nica, tamże; J. I ż y c k i , Pierwsze słowo drukowane na W ybrzeżu, tamże, nr 125 z 8 V 1949; E. U z d a ń s k i , 1000 1000 1000 1000, „Głos Robotniczy”, nr 72(1000) z 13 III 1948; A. M i k u ł k o , 1000, „Dziennik Łódzki”, nr 94(1000) z 6 IV 1948; G. J as z u ń s k i, „Gazeta Lubelska”, „Robotnik”, „Polityka”, nr 47(925) z 23 XI 1974. 89 J. B o r e j s z a , Rozmyślania na postrzyżyny. W pięciolecie „Rzeczpospolitej”, „Rzeczpospolita”, nr 292(1858) z 23 X 1949; J. P u t r a m e n t , Trzy pierwsze kroki, tamże; M. Ż u ł a w s k i , Pudełko wspomnień, tamże; H. K o r o t y ń s k i , Kraju nasz nieśmiertelny, tamże. 40 M. P a r z y ń s k a , 5X15 października, „Życie W arszawy”, nr 384 z 15 XII 1949; Mir-Par. [M. P a r z y ń s k a ] , Na Łochowskiej, tamże, nr 248 z 18 X 1954; B. W ó j c i c k i , Trochę wspomnień osobistych i ogólnych rozważań w 10-lecie „ Ż y­ cia”, tamże; B. S k ą p s k i, Dlaczego „Zycie W a rsza w y”, tamże, nr 246 z 15 X 1969. zw łaszcza literatów , stan ow i niepow tarzalne dokum enty, w sp aniale od­ dające atm osferę ostatnich m iesięcy w o jn y i pierw szych lat po w y zw o ­ leniu. Do takich należą m.in. w spom nienia Jerzego Putram enta, Janiny B roniew skiej, Janusza Przym anow skiego, Jana H uszczy, Jacka F ruhlinga, W itolda Zachentera, Tadeusza Brezy, H elen y B oguszew skiej45. W w y ­ dawanych drukiem w spom nieniach edytorów i drukarzy, a także działa­ czy znajdują się w zm ianki o początkach prasy i jej tw órcach46. Podobne w zm ianki znaleźć m ożem y w dziennikach, m.in. Zofii N ałkow skiej czy W acława K ubackiego47. Osobnego om ów ienia w ym agają publikacje dziennikarzy takich, jak K. K oźniew ski, M. Radgowski, M. Rakowski, R. W ojna, A. Paw łow ska, przedstaw iające znaczną w artość jako źródła, dokum enty, choć na ogół bez konotacji stosow anej w pracach naukow ych48. Publikacje te przyno­ szą jednocześnie pionierskie próby analiz i ocen m echanizm ów funkcjono­ w ania dziennikarstw a w PRL. Bogactw o i szeroki w achlarz źródeł pam iętnikarskich dostarczają po­ nad m iarę m ateriałów , aby polem izow ać z tym i, którzy uporczyw ie jesz­ cze, w brew oczyw istym faktom tw ierdzą, że brak jest źródeł do prowa­ dzenia badań zw iązanych z okresem PRL. W badaniach pośw ięconych PRL konieczne jest grom adzenie rela­ cji jako niezbędnych źródeł, toteż badacz staje w obec konieczności ich „w yw oływ an ia” i tw orzenia. Technika grom adzenia relacji jest n iezw yk le zróżnicowana i na ogół uzależniona od osobow ości interlokutora, ale spra­ w y te w ym agają już odrębnych dyskusji, pośw ięconych w arsztatow i ba­ dacza dziejów najnow szych. 45 J. P u t r a m e n t , Pół wieku, t. 2: Wojna, Warszawa 1969; J. B r o n i e w ­ s k a , Z notatnika korespondenta wojennego, t. 1—2, Warszawa 1953; J. P r z y m a n o w s k i , Ze 101 frontowych nocy, Warszawa 1962; J. H u s z c z a , Wspominki nie za wsze frasobliwe, Łódź 1960 ; J. F r i i h l i n g , W moim kalejdoskopie, Warszawa 1964; W. Z e c h e n t e r , Upływa szybko życie. Książka wspomnień, wyd. II, Kraków 1975; T. B r e z a , Nelly. O kolegach i o sobie, Warszawa 1970; H. B o g u s z e w ­ s k a , Poprzez ulice, Warszawa 1961 . 46 J. Z a r e m b a , Było i tak. Wspomnienia, Wrocław 1976; Wspomnienia dru­ karzy, pod red. Komitetu Obchodu Dziesięciolecia Przemysłu Poligraficznego, War­ szawa 1955; Drukarskim szlakiem. W setną rocznicę narodzin związku zawodowego drukarzy polskich, pod red. S. Poznańskiego, Warszawa 1970; Minęło ćwierć w ie­ ku..., pod red. F. Fajęckiego, Warszawa—Wrocław 1970. 47 Z. N a ł k o w s k a , Dzienniki czasu wojny, Warszawa 1970; W. K u b a c k i , Dziennik 1944—1958, Warszawa 1971. 48 K. K o ź n i e w s k i , Historia co tydzień. Szkice o tygodnikach społeczno-kulturalnych 1944—1950, Warszawa 1977; M. R a k o w s k i : 1) Przesilenie grudniowe. Przyczynek do dziejów najnowszych, Warszawa 1981; 2) Rzeczpospolita na progu lat osiemdziesiątych, Warszawa 1981; R. W o j n a , Dojrzewanie..., Warszawa 1980; M. R a d g o w s k i , „Polityka” i jej czasy. Kronika lat 1957—1980, Warszawa 1981; A. P a w ł o w s k a , Niech się odezwie „Walka Młodych”, Warszawa 1983. VII. WNIOSKI A naliza aktu aln ego stan u badań i dorobku p iśm ienn iczego pozwala na stw ierd zen ie, że m im o liczn ych publikacji badania n aukow e w za­ k resie historii dziennikarstw a PRL znajdują się w stad ium niezadow ala­ jącym . W nioski w y n ik ające z tej an alizy m ożna rozpatrzyć w w ielu płasz­ czyznach: — w kategoriach instytu cjon alno-organ izacyjn ych , gdzie nasuw a się p ostulat koordynacji badań; — z punktu w idzenia zabezpieczenia czy realizacji niezbędnych w a ­ runków w stęp n ych do prow adzenia i rozw oju badań. Na pierw szym m iejscu u m ieściłab ym potrzebę opracow ania bibliografii prasy PRL, choć w tej dziedzinie coś już zostało zrobione49. Brak jest w y d a w n ictw źródło­ w y ch , biografii dziennikarzy, kroniki dziennikarstw a PRL, jakkolw iek i tu istn ieją p ierw sze próby50; — konieczności określenia potrzeb badaw czych na u ży te k szkolnict­ w a w yższego i dla edukacji adeptów dziennikarstw a. Do p roblem ów spornych lub w y m agających przedyskutow ania za­ liczam : — ok reślen ie n a zw y i m iejsca d yscyp lin y , — zagadnienia zw iązane z cezuram i i periodyzacją dziennikarstw a PRL, • — k w estie term inologiczne, — sp raw y w arsztatow e i m etod ologię badań (w ty m przydatność sto­ sow ania m etod y an alizy ilościow ej), — hierarchię i p referencję tem atów badaw czych, 49 Bibliografia prasy polskiej 1944— 1948, oprać. J. M yśliński, Warszawa 1966; Materiały do bibliografii dziennikarstwa i prasy w Polsce w latach 1944—1954. "Wy­ bór, Warszawa 1957; Bibliografia czasopism pomorskich. W ojew ództw o bydgoskie, pod red. H. Barano wskiego, Toruń 1960 ; Prasa Rzeszowa X I X i X X wieku, oprać. S. Darłakowa, Rzeszów 1966; Bibliografia prasy łódzkiej 1944—1963, oprać. W. Kaszubina, Warszawa 1967; Centralny katalog czasopism wojskow ych, oprać. R. Hancko i Z. Rutkowski, Warszawa 1967; Polska bibliografia adnotowana w iedzy o środ­ kach masowego komunikowania, pod red. S. Dzikiego, Kraków 1966—1983 [za lata 1965—1981]; J. Kowalik: 1) Materiały do historii prasy polskiej na obczyźnie 1939—1962, Paryż 1963; 2) Polskie czasopiśmiennictwo emigracyjne po roku 1939. Zarys historyczno-bibliograficzny (Polish emigre press since 1939 a historical-biblio­ graphical survey), Londyn 1965; J. W e p s i e c, Polish american serial publications 1842— 1966 an annotated bibliography, Chicago 1968; Katalog czasopism polskich i dotyczących Polski oraz innych krajów słowiańskich, w ydaw an ych poza Polską po dniu 1 IX 1939, oprać. M. D anilewicz i B. Jabłońska, Londyn 1971; J. G l e n s k , Bibliografia opracowań prasy śląskiej, t. 2: 1945— 1975, Opole 1976. 50 J. G l e n s k , Kronika polskiej prasy miasta Katowic, „Rocznik Katowicki”, t. VI: 1979, s. 97—147. — określenie potrzeb i nadrzędnych celów , którym przedsięw zięcia badawcze w in ny służyć. Przede w szystkim jednak na zakończenie chciałam stw ierdzić, że opowiadam się za badaniami z najnowszej historii dziennikarstw a, prow a­ dzonymi zespołowo i przy w spółpracy z dziennikarzami. 27 J. Z a ł u b s k i, Wielkopolska prasa i je j tw ó rcy w latach 1945- 1955 , Warszawa 1972; A. L. G z e 11 a, Prasa lubelska 1944-1974; Ł u k a s z e w i c z , op . cit. 28 A. S w i d z i ń s k a , 20 lat „Gazety Białostockiej” 1951 - 1971 , Białystok 1972 ; J. M a r k i e w i c z , Dzień po dniu , Warszawa 1970 ; „Trybuna Robotnicza”, pod red. T. Lubiejewskiego , Katowice 1980 . 29 S. M i s z c z a k , Historia radiofonii i telew izji w Polsce , W arszawa 1972; B. T u s z y ń s k i , S printem przez prasę sportową , Warszawa 1975; J. C e n t k o w - s k i, Prasa SD w Polsce L udow ej 1945-1973 , Warszawa 1976; Czasopisma studenckie w Polsce ( 1945 -1970), pod red . A. K. Waśkiewicza , Warszawa 1975; Czasopisma studenckie w Polsce ( 1971 - 1976), pod red . A. K. W aśkiewicza, W arszawa 1977 . 30 J. G e r h a r d , Dwadzieścia lat Polskiej Agencji Prasowej P A P 1944-1964 , Warszawa 1965; [B.a.], Dwadzieścia pięć lat Polskiej Agencji Prasowej PAP , Warszawa 1970; Prasa lubuska, pod red . J. Sicińskiego, Zielona Góra 1972 ; Dwadzieścia pięć lat „Głosu Szczecińskiego”, 1947 - 1972 , pod red. T. Karwackiego , Szczecin 1972 ; Informator RSW „Prasa”, Warszawa 1967; Informator RSW „Prasa”, Warszawa 1972 . 81 Prasa ziem zachodnich i północnych w XX V -leciu Polski Ludowej . Materiały na sesję z okazji jubileuszu „Słowa Polskiego”, pierwszego dziennika na Ziemiach Zachodnich , W rocław 1970 . 32 Z. Ż a b i c k i, „Kuźnica” i je j program literacki, Kraków 1966; S. B ę b e n e k , Myślenie o przeszłości , W arszawa 1981 ; W. P. S z y m a ń s k i , „Odrodzenie” i „Twórczość” w Krakow ie ( 1945 - 1950), W rocław 1981; M. C h r z a n o w s k i , „Zycie Literackie” w latach 1951-1980, Kraków 1983 . 41 Z. W 6 j t o w i c z, Pierwociny prasowe na przyczółku sandomierskim w r. 1944 , „Prasa Polska”, nr 4 ( 22 ) - 5 ( 23 ) z kwietnia-maja 1949; S. Z i e m a k , Niezapomniane dni, tamże, nr 7(25) z grudnia 1949; H. D z e n d z e l , Geneza powstania „Dziennika Ludowego”, pierwszego pisma codziennego dla wsi i o wsi , RHCP , t. 4 : 1965, z, 1. s. 188 - 219 ; F. F i k u s , Ze wspomnień , tamże, t. 12 : 1973 , z. 1, s. 109 - 129 ; B. W it Ś w i ę c i c k i , „Wiadomości W ejherowskie” z 1945 r., tamże, z. 3, s. 409 - - 411 ; A. C z e r m i ń s k i , Lata chmurne, lata górne , tamże, t. 14 : 1974 , z. 1, s. 117 - 137 . 42 Z. M i k u l s k i , Początek. Praca wyróżniona w konkursie na wspomnienia dziennikarzy z okazji 30-lecia PRL, ogłoszonym przez „Prasę Polską” i Zarząd Główny SDP , „Prasa Polska”, nr 7-8 ( 312 - 313 ) z lipca-sierpnia 1974 . 48 A. M i k u ł k o, Pierwsza polska gazeta , [w:] W stołecznym Lublinie, Lublin 1955 , s. 81 - 83 ; J. H u s z c z a , Dom przy ul . Radziwiłłówskiej, tamże, s. 89 - 90 ; B. W i n n i c k i , „Polpress-Naprzód Dolnośląski" , [w:] Trudne dni . Wrocław 1945 w e v wspomnieniach pionierów, t. 1 , Wrocław 1960 , s. 236 -245; T. T u ł a s i e w i c . z , Zc wspomnień dziennikarza, tamże , s. 259 - 265 ; J. K o w a l s k i , Narodziny pierwszej gazety , tamże, t. 2 , Wrocław 1961 , s. 152 - 156 . 44 M. K r z e p k o w s k i , Jak nie w ydałem „Kuriera" . Zbiory archiwalne przy Bibliotece Zarządu Głównego SDP (mpis).


This is a preview of a remote PDF: http://czashum.hist.pl/media//files/Kwartalnik_Historii_Prasy_Polskiej/Kwartalnik_Historii_Prasy_Polskiej-r1985_1986-t24-n1/Kwartalnik_Historii_Prasy_Polskiej-r1985_1986-t24-n1-s7-27/Kwartalnik_Historii_Prasy_Polskiej-r1985_1986-t24-n1-s7-27.pdf

Alina Słomkowska. Historia dziennikarstwa PRL : (stan-potrzeby-metody badań. Wybrane problemy i tezy), Kwartalnik Historii Prasy Polskiej, 7-27,