"Gdynia w prasie niemieckiej Wolnego Miasta Gdańska 1920-1939", Maria Odyniec ; wstęp Bolesław Hajduk, Gdańsk 1983 : [recenzja]

Kwartalnik Historii Prasy Polskiej, Apr 2018

Andrzej Romanow, Bolesław Hajduk (aut. dzieła rec.), Maria Odyniec (aut. dzieła rec.)

A PDF file should load here. If you do not see its contents the file may be temporarily unavailable at the journal website or you do not have a PDF plug-in installed and enabled in your browser.

Alternatively, you can download the file locally and open with any standalone PDF reader:

http://czashum.hist.pl/media//files/Kwartalnik_Historii_Prasy_Polskiej/Kwartalnik_Historii_Prasy_Polskiej-r1985_1986-t24-n2/Kwartalnik_Historii_Prasy_Polskiej-r1985_1986-t24-n2-s100-106/Kwartalnik_Historii_Prasy_Polskiej-r1985_1986-t24-n2-s100-106.pdf

"Gdynia w prasie niemieckiej Wolnego Miasta Gdańska 1920-1939", Maria Odyniec ; wstęp Bolesław Hajduk, Gdańsk 1983 : [recenzja]

Romanow, Andrzej "Gdynia w prasie niemieckiej Wolnego Miasta Gdańska 1920-1939", Maria Odyniec ; wstęp Bolesław Hajduk, Gdańsk 1983 : [recenzja] Kwartalnik Historii Prasy Polskiej - wstały. Ale czy świadczy to źle o reporterach? Chyba jednak po prostu niemożli­ wy do spełnienia okazał się zamysł książki, by była ową kroniką dwudziestolecia. Reportaż, jak przekonuje antologia, nie stanowił wszechstronnego świadectwa rze­ czywistości, choć tak blisko i nierozerwalnie z nią się związał. Pamiętając o tych ograniczeniach, w znacznej mierze związanych z charakte­ rem tworzywa, którym E. Sabelance i K. Koźniewskiemu przyszło się zajmować, nie sposób też nie zwrócić uwagi, że wybrali oni 35 tekstów w większości znako­ mitych autorów, by wymienić Juliusza Kadena-Bandrowskiego, Wincentego Rzy­ mowskiego, Marię Dąbrowską, Stanisława Strumpha-Wojtkiewicza, Pawła Hulkę-Laskowskiego, Wandę Melcer, Konrada Wrzosa, Ewę Szelburg-Zarembinę, Irenę Krzywicką, Aleksandra Jantę-Połczyńskiego, Franciszka Gila, Zbigniewa Uniłow­ skiego, Ksawerego Pruszyńskiego, Melchiora Wańkowicza, Marię Kuncewiczową, Jana Wiktora. Są te reportaże utworami o znacznych walorach literackich. A też trudno byłoby nie docenić ich walorów poznawczych. Pokazują wycinki życia Dru­ giej Rzeczypospolitej „na gorąco”. I za takie dobre gatunkowo przybliżenie historii chwała redaktorom. Na koniec dwie uwagi szczegółowe i względem całości marginesowe. W zamiesz­ czonych tekstach redaktorzy powielokroć dokonywali skrótów, jak twierdzili — „wyłącznie formalnych”. Jednakże opuszczenia w reportażu Kadena-Bandrowskie­ go mają bez wątpienia inny niż formalny charakter, a tego nie zaznaczono, co jest nadużyciem zaufania czytelnika. Inna sprawa dotyczy dwukrotnego przyto­ czenia informacji o tekstach i ich autorach, raz we Wstępie, drugi raz w znacznie okrojonej formie w notach w Zakończeniu. Może w zamian za to powtórzenie zmieściłby się jeszcze jeden reportaż. D a ria N a łęcz Maria O d y n i e c , G dynia w prasie n iem ieck iej W oln eg o M iasta Gdańska 1920— 1939, Gdańsk 1983, ss. 178. (Wstęp, rozdziały I i II oraz zakończenie napisał dr Bolesław Hajduk.) Kwestie przedstawiane na stronicach recenzowanej książki już niejednokrotnie były omawiane bądź znajdowały odbicie w pracach naukowych poświęconych dzie­ jom najnowszym Polski, a w szczególności w pracach dotyczących dziejów polity­ ki morskiej Drugiej Rzeczypospolitej1. Wspomniane problemy obejmują, w szerokim tego słowa znaczeniu, całokształt spraw związanych z dążeniem władz polskich do zapewnienia Rzeczypospolitej swobodnego dostępu do morza. Jednakże jeśli dotychczas zagadnienia owe analizo­ wano przede wszystkim w oparciu o zachowane w archiwach dokumenty prowe­ niencji dyplomatycznej, urzędowej itp., przy których prasa była jedynie źródłem drugorzędnym, uzupełniającym, lecz nie zawsze poszerzającym ich wartości po­ znawcze, to w ocenianej pracy artykuły, informacje i komentarze prasowe stano­ wią podstawę rozważań. Można więc postawić pytanie: czy książka ta wnosząc 1 Obszerną bibliografię tego zagadnienia zawierają m.in. prace: Z. M a c h a · l i ń s k i e g o , G ospodarcza m yśl m orska II R zeczyp osp olitej 1919— 1939, Wrocław 1975; B. D o p i e r a ł y , W o k ół polityki m o rsk iej D ru giej R zeczyp osp olitej, Poznań 1978; H. S t ę p n i a k a , Rada P ortu i D róg W od n ych w W oln ym M ieście Gdańsku, Gdańsk 1971. R EC E N ZJE nowe spojrzenie na wspomniane wyżej kwestie rozszerza dotychczasowy o nich stan wiedzy, czy też zaledwie potwierdza wcześniejsze ustalenia? Monografię M. Odyniec i B. Hajduka rozpatrywać można w kilku aspektach: głównie jako przyczynek do interesującego, do dz:ś nie podjętego przez badaczy tematu dotyczącego funkcji i roli niemieckiej prasy Wolnego Miasta Gdańska w systemie propagandy Republiki Weimarskiej i Trzeciej Rzeszy, lecz także jako pracę odnoszącą się do dziejów czasopiśmiennictwa gdańskiego oraz, pośrednio, spraw związanych z problematyką stosunków polsko-gdańsko-niemieckich w sferze nie tylko propagandowej, ale również polityczno-gospodarczej. Charakteryzowana książka jest faktycznie dziełem dwóch autorów: Marii Ody­ niec, spod której pióra wyszły rozdziały III, IV i V, liczące razem 100 stron druku, oraz Bolesława Hajduka, który napisał Wstęp, rozdziały I i II, a także Zakończe­ nie rozprawy, tj. ogółem 67 stron druku, czyli aż 41% tekstu całej pracy. Zadzi­ wiające więc jest pominięcie na stronie tytułowej książki nazwiska B. Hajduka jako jej współautora. O „udziale” dr. B. Hajduka w opracowaniu monografii in­ formuje czytelników notka zamieszczona dopiero na 4 stronicy! Trudno doprawdy zrozumieć tę — moim zdaniem niczym nie uzasadnioną — decyzję Wydawcy, tj. Wydawnictwa Morskiego, decyzję nawet i wówczas wątpliwą, jeśli o jej podjęciu zadecydowała chwalebna skądinąd reguła ven erabilis inceptor... Recenzowana monografia nie jest pracą naukową, jej charakter i zadania zo­ stały określone we Wstępie: „Książka [...] ma charakter popularnonaukowy i adre­ sowana jest przede wszystkim do szerokiego kręgu miłośników Gdyni”2. Oczywiś­ cie, takie jej ujęcie nie zobowiązywało autorów do wyczerpującego potraktowania tematu. Niemniej z uwagi na specyfikę wyzyskanych źródeł oraz — o czym pisa­ łem wyżej — wniesione inspiracje problemowe zasługuje ona na uwagę history­ ków prasy. Książka opracowana została w układzie chronologicznym, przy czym za cezury poszczególnych rozdziałów przyjęto kolejne etapy kształtowania się polsko-gdańskich kontaktów polityczno-gospodarczych w latach 1920— 1939. Przyjęcie takiej właśnie koncepcji pozwoliło autorom na wprowadzenie szerokiego tła umożliwia­ jącego czytelnikowi lepsze zrozumienie motywów i celów akcji propagandowych podejmowanych przez niemiecką prasę Wolnego Miasta wobec inicjatywy budowy i rozbudowy przez Rzeczpospolitą własnego portu morskiego w Gdyni. Treść książki ujęta została w pięciu rozdziałach. Rozdział pierwszy (s. 10— 28) dotyczy stanowiska prasy gdańskiej wobec genezy portu i miasta Gdyni oraz pierw­ szego etapu budowy portu i obejmuje lata 1920— 1923. W rozdziale drugim (s. 29— 68) omówione zostały informacje prasowe na temat Gdyni w okresie prób poro­ zumienia i współpracy na płaszczyźnie ekonomicznej pomiędzy Polską i Wolnym Miastem, jakie miały miejsce w latach 1924— 1929. Rozdział trzeci (s. 69— 101) cha­ rakteryzuje odniesienie publicystyki niemieckiej Wolnego Miasta do Gdyni w cza­ sie zaognienia stosunków politycznych i walki gospodarczej w latach 1930— 1933. Propaganda prasowa dotycząca Gdyni w okresie „zbliżenia” polsko-niemieckiego i funkcjonowania umowy parytetowej (1934— 1938) to problematyka rozdziału czwar­ tego pracy (s. 102— 140). Wreszcie w rozdziale ostatnim, piątym (s. 141— 168), przed­ stawiono opinie i komentarze niemieckiej prasy W M Gdańska o Gdyni w przede­ dniu wybuchu II wojny światowej. Monografię zamyka podsumowujące Zakończe­ nie. Wzbogacające stronę poznawczą książki jest zamieszczenie obszernego wykazu wyzyskanych źródeł i opracowań oraz wykazu tytułów gdańskiej prasy niemiec­ kiej —· tytułów będących podmiotem zainteresowania autorów recenzowanej pracy. Z uwagi na ograniczoną objętość recenzji oraz fakt, iż liczne z omawianych 2 M. O d y n i e c , [B. H a j d u k ] , G dynia w prasie n iem ieck iej W oln ego Miast G dańska 1920— 1939, Gdańsk 1983. s. 9. w książce M. Odyniec i B. Hajduka problemów były już — jak wspomniałem. —■ po części obszernie analizowane w wielu pracach naukowych, charakterystykę jej; treści pragnę zawęzić do zwrócenia uwagi czytelników na wnioski, do jakich do­ chodzą autorzy po analizie wyzyskanego do pracy materiału. Konkluzje ich stano­ wią logiczny wynik poprzedzających je rozważań. Treść i charakter informacji zamieszczanych w niemieckiej prasie W M Gdańska, stwierdza B. Hajduk, „zmie­ niały się wraz z rozwojem poczynań Polski na morzu i wybrzeżu” i w dużyrn stopniu uzależnione były od inspiracji , niemieckich ośrodków dyspozycyjnych dzia­ łających zarówno w Wolnym Mieście, jak i w Niemczech. W komentarzach nie­ mieckich gazet wydawanych w Gdańsku znajdowały także odbicie: polityka partii sprawującej aktualnie władzę w Wolnym Mieście, a także „stan stosunków poli­ tycznych pomiędzy Polską a W M Gdańskiem”8. Koncepcje budowy portu mor­ skiego w Gdyni nie wzbudzały szczególnego zainteresowania niemieckiej prasy W M Gdańska. O planach tych pisano z lekceważeniem i niewiarą w możliwości ich realizacji4. Dopiero uchwalenie przez Sejm Rzeczypospolitej ustawy o budowie por­ tu w Gdyni oraz zawarcie umowy z Konsorcjum Francusko-Polskim o kontynuo­ wanie rozpoczętych wcześniej prac budowlanych skłoniło gdańską prasę do zmia­ ny dotychczasowego tenoru komentarzy, chociaż nadal z nieukrywaną niechęcią informowano o postępie robót budowlanych, przewidując, iż „niedługo fale morza oraz piach pochłoną to, co z takim trudem zbudowano”5. Dalsza rozbudowa portu gdyńskiego i rozwój organizmu miejskiego spowodo­ wały zmianę koncepcji akcji propagandowej prowadzonej przeciw Gdyni na ła­ mach prasy niemieckiej Wolnego Miasta. Port gdyński uznano za najpoważniejsze­ go konkurenta Gdańska oraz „za przejaw antyniemieckiego oraz antygdańskiego stanowiska”6., Ta właśnie linia propagandy rozwinięta została w czasie tzw. sporu 0 Gdynię (problem pełnego wykorzystania portu gdańskiego przez Polskę)7, kiedy to fakt budowy portu gdyńskiego władze gdańskie usiłowały wyzyskać jako argu­ ment na rzecz rewizjonistycznych roszczeń włączenia do Rzeszy Gdańska, który jakoby stracił znaczenie dla polskiego zaplecza8. Dopiero zakończenie wspomnia­ nego konfliktu podpisaniem przez stronę gdańską i Polskę porozumień paryteto­ wych (5 VIII 1933 r., 18 X I 1933 r.) o równorzędnym traktowaniu portów w Gdyni 1 Gdańsku wpłynęło na stonowanie agresywnych komentarzy gazet niemieckich Wolnego Miasta wobec Gdyni. Ponownie napastliwe, wrogie akcenty wobec cało­ kształtu polityki morskiej Rzeczypospolitej, w tym również wobec Gdyni, pojawiły się w prasie niemieckiej W M Gdańska wraz z załamaniem się polityki zbliżenia polsko-niemieckiego i wysunięciem przez Rzeszę roszczeń terytorialnych wobec Polski. Niniejsze konkluzje nie są jedynie, jak mogłoby się wydawać z powyższego zwięzłego ich nakreślenia, powtórzeniem znanych z historiografii ustaleń9. Rzeczos Tam że, s. 169. 4 Tam że, s. 18, 28, 169. 5 Tam że, s. 28, cytat z artykułu zamieszczonego w „Danziger Volksstimme”, nr 170 z 9 VII 1923, 6 J. S o b c z a k , Propaganda zagraniczna N iem iec W eim arskich w o b ec Polski, Poznań 1973, s. 212; M. O d y n i e c , [B. H a j d u k ] , op. cit., s. 57— 58, 67— 68, 170. Zob. też: E. A l b e r t , W achsen d e K on ku ren z G dingens g eg en Danzig. M aterial zu m P rob lem Danzig, Heft 2, Gdańsk 1931. , 7 Bliżej o powyższej kwestii zob.: A. S i e b e n e i c h e n i H. S t r a s b u r g e r , S p ór'o Gdj/nię, Toruń 1930; K. S k u b i s z e w s k i , Zachodnia granica P olski, Gdańsk 1969, s. 123— 134; S t ę p n i a k , op. cit., s. 176— 180. 8 S o b c z a k , op. cit., s. 213— 214; M. O d y n i e c , [B. H a j d u k ] , op. a t., s. 101, 170— 171. 9 Zob. m.in. S o b c z a k , op. cit., s. 211—214; M a c h a l i ń s k i , op. cit., s. 90 i n., 145 i n . ; D o p i e r a ł a , op. cit., s. 235 i n., 266 i n.; S t ę p n i a k , op. cit., s. 176 i п.; Т. К o w a l a k , Prasa n iem iecka w P olsce 1918— 1939. Powiązania i w p ływ y, Warszawa 1971. wa analiza materiału źródłowego (szczególnie w rozdziałach napisanych przez B. Hajduka) pozwoliła autorom recenzowanej pracy na rozwinięcie bądź uzupeł­ nienie wyników wcześniejszych badań. Mam tu na myśli zagadnienia dotyczące sygnalizowanego już w tejże recenzji problemu miejsca oraz znaczenia niemieckiej prasy gdańskiej w systemie propagandy niemieckiej, a także wskazanie różnic w akcjach propagandowych dotyczących Gdyni, prowadzonych na łamach prasy przez poszczególne ugrupowania polityczne z terenu Wolnego Miasta. Lektura książki nasunęła też drobne uwagi. Odnoszą się one do partii opra­ cowanej przez M. Odyniec i dotyczą pewnych uproszczonych sądów i błędnych informacji wymagających bliższego, precyzyjniejszego naświetlenia. I tak, wzmian­ kując na stronie 122 o ustąpieniu prezydenta Senatu W M Gdańska Hermana Rauschninga z zajmowanego stanowiska, M. Odyniec pisze, iż „był on zwolennikiem współpracy nie tylko polsko-gdańskiej, ale i polsko-niemieckiej”. Zaiste dziwna to miała być „współpraca”, skoro koncepcja polityki prezydenta Senatu gdańskie­ go, doskonale przecież zorientowanego w rzeczywistych zamiarach Hitlera wobec Gdańska, zmierzała w efekcie do tego samego celu, tj. do wchłonięcia przez Rzeszę Wolnego Miasta i „pokojowego uregulowania” — oczywiście w duchu interesów niemieckich — problemu tzw. „korytarza”. Rauschning, jak stwierdza Stanisław Mikos, „reprezentował [...] wschodnią orientację w planowanych podbojach Rzeszy”10, a różnice w kwestii metod opanowywania Gdańska przez Rzeszę, jakie wynikły pomiędzy nim a gauleiterem gdańskim Albertem Forsterem, „nie miały charakteru zasadniczego, a dotyczyły tylko odmiennej taktyki w realizacji tego samego celu” n. „Osoba Rauschninga [...] wykorzystana została przez Hitlera dla usunięcia zadraż­ nień i zatargów pomiędzy władzami Wolnego Miasta a rządem Rzeczypospolitej, bowiem w tym okresie było to dla Rzeszy niezbędne ze względów taktycznych”12. Metamorfoza przekonań politycznych H. Rauschninga to sprawa późniejsza. Pisząc o zamieszczanych w gazetach gdańskich relacjach i opisach wycieczek obywateli W M Gdańska do Gdyni, M. Odyniec odnotowuje również godny uwagi jej zdaniem fakt, iż już „w przewodniku uzdrowiska Zoppot [Sopotu] Puttnera z 1910 r., [...] figurują wyjazdy motorówkami do Orłowa i Gdyni” (s. 130). Można by spytać, co ową oderwaną informację, mającą zapewne ubarwić tok narracji, łączy z zagadnieriiami omawianymi w rozdziale traktującym o działalności gdań­ skiej propagandy prasowej dotyczącej Gdyni w latach 1934— 1938? Bo jeśli owa błaha informacja zasługuje — według autorki — na przypomnienie, to można je­ dynie żałować, że nie wydobyła oną (przy okazji) wiadomości prasowych o Gdyni (jeszcze wówczas wioski) i jej mieszkańcach, jakie ukazywały się niekiedy na łamach gdańskich gazet w X I X i w pierwszym dwudziestoleciu wieku X X . A tak naprawdę wycieczki morzem do Gdyni, Orłowa, Oksywia i Pucka organizowano dla przebywających w Sopocie kuracjuszy już o wiele lat wcześniej, o czym świadczą zachowane (w prasie!) programy i propozycje wczasowych atrakcji2. Sprostowania i uściślenia wymaga zamieszczona na stronie 131 informacja, jakoby w W M Gdańsku ukazywała się w 1934 r. „Gazeta Morska”. Wiadomość tę zaczerpnęła M. Odyniec, co potwierdza przypis 131, z dziennika „Danziger Neueste Nachrichten”, nr 146 z 26 czerwca 1934 r. Otóż pragnę wyjaśnić, iż na terenie W ol­ nego Miasta nie wydawano i nie rozpowszechniano w 1934 r. żadnego polskiego pisma o tytule „Gazeta Morska”, chociaż ponad pięć lat wcześniej, przez zaledwie rok (od 1 II 1929. do 2 II 1930 r.), kolportowano w Gdańsku „Gazetę Gdańską — Gazetę Morską”, różniącą się jedynie tytułem nadbitkę drukowanej w Poznaniu 10 S. M i k o s , D ziałalność K om isariatu G en eraln ego R zeczy p osp olitej P o ls k ie j w W M G dańsku 1920— 1939, Warszawa 1971, s. 268— 269. 11 H. T r o c k a , G dańsk a h itlerow ski „D rang nach O sten ” , Gdańsk 1964, s. 37» 12 Tam że. 13 Zob. m.in. „Copocka Gazetka Kąpielowa”, nr 5 z 24 VI 1897, s. 2. gdyńskiej „Gazety Morskiej”, która z kolei była mutacją „Gazety Poznańskiej i Pomorskiej” (po zmianie tyt.: „Gazeta Zachodnia”). Z chwilą przejęcia wydaw­ nictwa „Gazety Gdańskiej — Gazety Morskiej” przez Pomorską Spółdzielnię W y ­ dawniczą, co nastąpiło 1 . lutego 1930 r., drugi człon tytułu, tj. „Gazeta Morska”, został usunięty „ze względu na skompromitowanie w W M Gdańsku pod względem akwizycyjnym” 14. W tym krótkim okresie „Gazeta Gdańska — Gazeta Morska” była kolejno własnością: wydawnictwa „Gazety Poznańskiej i Pomorskiej”, a na­ stępnie Zachodniej Spółki Wydawniczej w Poznaniu15. Przedstawiając książkę M. Odyniec i B. Hajduka, pragnę zarazem zwrócić uwagę czytelników ną kwestie, które autorzy — nawet jeśli uwzględnić popularno­ naukowy charakter pracy — nakreślili moim zdaniem zbyt powierzchownie. Cho­ dzi mianowicie o obraz struktury organizacyjnej gdańskich ośrodków prasowo-propagandowych oraz o zagadnienie przeciwdziałania przez stronę polską nieprzy­ jaznym Rzeczypospolitej wystąpieniom prasy niemieckiej Wolnego Miasta Gdań­ ska. Otóż inspiratorami i koordynatorami antypolskiej propagandy prowadzonej ńa łamach niemieckich gazet W M Gdańska były tu: Biuro Prasowe Senatu oraz tzw. Państwowe Biuro Propagandy (der Staatlichen Werbestelle), współpracujące w ważniejszych kwestiach propagandowych z dyspozycyjnymi ośrodkami Rzeszy. Biuro Prasowe Senatu^ powstałe na mocy zarządzenia z 3 marca 1921 r. w wyniku reorganizacji Biura Prasowego Magistratu miasta Gdańska, podlegało W y ­ działowi Spraw Zagranicznych Senatu, w ramach którego stanowiło samodzielną komórkę. W tym też czasie jednym z głównych zadań Biura, obok dokonywania analiz prasowych, było opracowywanie materiałów dla rzecznika prasowego (re­ ferenta do spraw prasowych) prezydenta Senatu Wolnego Miasta Gdańska. Do­ piero w myśl zarządzenia z 27 lutego 1927 r. Biuro Prasowe zaprzestało czynności usługowych, skupiając swe prace na działalności informacyjno-propagandowej. W y­ konywanie analiz prasowych przejął odpowiedni referat Wydziału Spraw Zagra­ nicznych Senatu. Z dniem 9 lutego 1928 r. sprawy Biura Prasowego (instrukcje polityczne) znalazły się w gestii każdorazowego wiceprezydenta Senatu WM Gdańska. Kolejna reorganizacja gdańskiego Biura Prasowego nastąpiła w połowie 1931 r. i uwarunkowana była trwającym właśnie polsko-gdańskim sporem o „pełne wy­ korzystanie” przez Polskę portu gdańskiego. Mianowicie konieczność nasilenia pro­ pagandy w sprawie full use skłoniła władze Wolnego Miasta do wydzielenia z Biu­ ra Prasowego Senatu działu propagandy i zorganizowania odrębnego Państwowego Biura Propagandy16. Zarówno nowo utworzone Biuro Propagandy, jak i Biuro Prasowe podlegały Wydziałowi Spraw Zagranicznych Senatu. Do zadań Biura Propagandy należało m.in. opracowywanie i doraźne aktualizowanie corocznych planów działalności pro­ pagandowej, których wykonawcami na terenie Wolnego Miasta były, prócz samego Biura, współpracujące z nim wyspecjalizowane agendy Heimatdienstu i Heimatbundu, prasa, gdańska agencja prasowa „Dako” (Danziger Korrespondenz) itp. in­ stytucje, a nawet — w dziedzinie propagandy gospodarczej — Gdańska Izba Hand­ lowa·17. . 14 Wojewódzkie Archiwum Państwowe w Gdańsku, Akta Kömisarza General­ nego RP w W M Gdańsku (dalej: W AP Gd.), sygn. I 259/798, s. 90. 15 A. R o m a n o w : 1) Prasa polska w ’ W M G dańsku 1920— 1939, Gdańsk 1979, s. 114— 117; 2) B ibliografia prasy p ils k ie j w W M G dańsku (1920— 1939), „llocznik Gdański”, t. 26: 1976, s. 169— 170. 16 W AP Gd., Akta Senatu W M Gdańska,· sygn. I 260/2980, pismo z 29 VIII 1931. , 17 Tamże, sygn. I 260/2999, s. 367— 376. W przypadkach szczególnej potrzeby wzmożenia akcji propagandowej spośród fachowców danej dziedziny powoływano Radę do spraw określonego kierunku pro­ pagandy. Właśnie takiemu zespołowi (Ausschus für Wirtschaftspropaganda), utwo­ rzonemu w okresie pogorszenia polsko-gdańskich stosunków polityczno-gospodar­ czych, zlecono m.in. opracowanie planu ofensywnej propagandy wymierzonej w polską politykę morską, ze szczególnym uwzględnieniem kwestii gdyńskiej, tj. pro­ pagandy mającej przekonać opinię o niszczącej rzekomo Gdańsk konkurencji portu gdyńskiego18. Naturalnie z chwilą przejęcia w 1933 r. władzy w Wolnym Mieście przez partię narodowosocjalistyczną dotychczasowa bliska współpraca z Niemcami w dziedzinie propagandy uległa dalszemu zacieśnieniu, żeby wreszcie w 1937 r. ulec całkowitemu podporządkowaniu wytycznym niemieckiego Ministerium für Volksaufklärung und Propaganda. Biuro propagandy Senatu, inspirowane przez niemieckie ośrodki propagandowe, funkcjonowało do 1 kwietnia 1939 r., kiedy to ponownie włączono je do Biura Prasowego Senatu W M Gdańska. 1 września 1939 r., tj. w dniu agresji hitlerowskich Niemiec na Polskę, działalność Biura Prasowego Senatu została przerwana19. Hitlerowskie władze Wolnego Miasta mocą specjalnej uchwały ogłosiły włączenie Gdańska do Rzeszy. Zrozumiałe, iż podejmowane przez stronę gdańską kampanie prasowo-propagandowe wymierzone w żywotne interesy Rzeczypospolitej — a jednym z nich był właśnie problem swobodnego dostępu do morza — napotykały zdecydowane prze­ ciwdziałanie. Oczywiście, w walce propagandowej z Gdańskiem Polska nie była jedynie czynnikiem biernym, odpierającym ataki niemieckiej prasy Wolnego Mia­ sta. Ofensywna propaganda prowadzona przez polskie m ass m edia ńa forum mię­ dzynarodowym niejednokrotnie odnosiła sukcesy, zmuszając tym samym gdańskie ośrodki rozpowszechniania informacji do weryfikacji nieskutecznych metod pracy. Sygnalizując powyższy problem, pragnę obecnie poświęcić kilka zdań metodom stosowanym najczęściej przez władze polskie celem zwalczania, neutralizacji i za­ pobiegania skutkom nieprzyjaznych Rzeczypospolitej wystąpień gdańskiej prasy, wystąpień dotyczących polskiej koncepcji „uprawy morza”. Na uwagę zasługuje fakt, iż w większości metody owe pozbawione były charakteru retorsji, takich jak konfiskaty czy odbieranie debitu, do których to posunięć, jeśli chodzi o sprawy morskie, sięgano w ostateczności. Często natomiast wykorzystywano możliwości pra­ sowej polemiki prowadzonej m.in. na łamach wydawanych w W M Gdańsku pol­ skich czasopism niemiecko- i wielojęzycznych, takich jak „Die Arbeit”, „Deutsche Morgenausgabe der »Gazeta Gdańska«”, „Baltische Presse”, „Gdańskie Wiadomości Gospodarcze” , bądź też za pośrednictwem inspirowanej przez stronę polską prasy opozycyjnej. . Ważną, choć nie zawsze skuteczną rolę w działaniach mających na celu prze­ ciwstawianie się godzącym w interesy gospodarcze Polski wynurzeniom niemieckiej prasy Wolnego Miasta odgrywały również oficjalne protesty i noty Komisarza Ge­ neralnego RP w W M Gdańsku. Sądzę, że szersze poruszenie sygnalizowanych wyżej zagadnień — a na kon­ kretne ich przykłady natrafić można zarówno w prasie polskiej, jak i w mate­ riałach archiwalnych20 — nie tylko wzbogaciłoby i uatrakcyjniło treść popularnej przecież monografii M. Odyniec i B. Hajduka, lecz także zapobiegłoby wrażeniu 18 Tamże. 19 Tamże, sygn. I 260/123, k. 1015— 1031, Schlussbericht über Tätigkeit der Pressestelle vom Oktober 1936 bis zum 31 VIII 1939. 20 Konkretne przykłady przeciwdziałania antypolskiej propagandzie prowadzo­ nej przez niemiecką prasę W M Gdańska zob. m.in.: W AP Gd., sygn I 259, nr 174, 846, 924, 928, 931, 1085; tamże, sygn. I 260/1392; Archiwum Akt Nowych, Akta Pre­ zydium Rady Ministrów, sygn. 2411/21; tamże, Akta Ministerstwa Spraw Zagranicz­ nych, sygn. 7726. Zob. też: R o m a n o w , Prasa polska w W M Gdańsku... jednostronnego spojrzenia autorów na omawianą w książce tematykę oraz pozwoli­ łoby na głębszą i jakże konieczną w tego typu pracy analizę procesu obiegu in­ formacji. Konkludując, można powiedzieć, iż zasadniczy cel książki: przybliżenia szer­ szemu odbiorcy problemów Gdyni (miasta i portu), widzianych przez pryzmat nie­ chętnej Polsce prasy niemieckiej W M Gdańska, został w zasadzie osiągnięty. Książka zachęca również do podjęcia pogłębionych, wszechstronnych już badań nad. charakteryzowanymi w niej zaganieniami. Jako taka zasługuje na uwagę ba­ daczy — znawców przedmiotu.


This is a preview of a remote PDF: http://czashum.hist.pl/media//files/Kwartalnik_Historii_Prasy_Polskiej/Kwartalnik_Historii_Prasy_Polskiej-r1985_1986-t24-n2/Kwartalnik_Historii_Prasy_Polskiej-r1985_1986-t24-n2-s100-106/Kwartalnik_Historii_Prasy_Polskiej-r1985_1986-t24-n2-s100-106.pdf

Andrzej Romanow, Bolesław Hajduk (aut. dzieła rec.), Maria Odyniec (aut. dzieła rec.). "Gdynia w prasie niemieckiej Wolnego Miasta Gdańska 1920-1939", Maria Odyniec ; wstęp Bolesław Hajduk, Gdańsk 1983 : [recenzja], Kwartalnik Historii Prasy Polskiej, 100-106,