Prasa filmowa i teatralna w Polsce w latach 1918-1939 (stan ilościowy, rozmieszczenie, próba wstępnej charakterystyki)

Kwartalnik Historii Prasy Polskiej, Dec 1992

Barbara Gierszewska

A PDF file should load here. If you do not see its contents the file may be temporarily unavailable at the journal website or you do not have a PDF plug-in installed and enabled in your browser.

Alternatively, you can download the file locally and open with any standalone PDF reader:

http://czashum.hist.pl/media//files/Kwartalnik_Historii_Prasy_Polskiej/Kwartalnik_Historii_Prasy_Polskiej-r1992-t31-n2/Kwartalnik_Historii_Prasy_Polskiej-r1992-t31-n2-s15-24/Kwartalnik_Historii_Prasy_Polskiej-r1992-t31-n2-s15-24.pdf

Prasa filmowa i teatralna w Polsce w latach 1918-1939 (stan ilościowy, rozmieszczenie, próba wstępnej charakterystyki)

Scena Polska”, R. Gierszewska, Barbara Prasa filmowa i teatralna w Polsce w latach 1918-1939 (stan ilościowy, rozmieszczenie, próba wstępnej charakterystyki) Kwartalnik Historii Prasy Polskiej - Kwartalnik Historii Prasy Polskiej XXXI 2 PL ISSN 0137-2998 BARBARA G IERSZEW SK A (Kielce) PRASA F IL M O W A I T EA TR A L N A W PO L SC E W LATACH 1 9 1 8 -1 9 3 9 (STAN ILO ŚCIO W Y, RO ZM IESZ C Z E N IE , PRÓ BA W STĘPN EJ CH ARA KTERYSTYK I) W latach 1918—1939 ukazywało się w Polsce ok oło 190 tytułów czasopism poświęconych problematyce filmowej i teatralnej. Jest to liczba świadcząca 0 dużym zainteresowaniu zagadnieniem, dlatego zbadanie wartości tejże prasy jako źródła badań nad kulturą filmową i teatralną wydaje się pożądane. Temat powyższy nie zainteresował dotychczas historyków prasy. Oprócz wzmianek o czołow ych czasopism ach filmowych i teatralnych, przy okazji om ówień prasy kulturalno-społecznej i literackiej, nie istnieje monograficzne opracowanie tego problemu. M ożem y m ówić jedynie o w ycinkowym prze­ glądzie zawartości treściowej głównych tytułów, które to badania prowadzone były przeważnie pod kątem działalności wybranego krytyka teatralnego czy filmowego albo dotyczyły opracowań publicystyki teatralnej lub film ow ej1. W prasie filmowej i teatralnej tego okresu m ożna wyodrębnić trzy rodzaje czasopism: pisma popularne dla szerokich kręgów odbiorców — pełne reklam 1 sensacyjnych wiadom ości z życia gwiazd, pisma o aspiracjach naukowych oraz periodyki branżowe, łączące informacje fachowe z popularyzacją aktual­ nie popieranych obrazów filmowych i widowisk teatralnych. D la celów statystycznych zastosow ałam podział na: czasopism a filmowe, czasopisma teatralne i czasopism a teatralno-filmowe. Przyjmując za podstawę znane źródła bibliograficzne2 i katalogi b ib liotek 3 1 A. J a c k ie w ic z , Filozof kina, „Teatr i Film”, 1957, nr 4; A. K u m o r , K arol Irzykowski-teoretykfilm u, Warszawa 1965; S. J a n i c k i , Eugeniusza Cękalskiego teoria montażu, „Kwartal­ nik Film owy”, R. 6: 1956, nr 2 —3; A. A rm at y s, Leon Trystan teoretyk filmu, „Kwartalnik Film owy”, R. 7: 1957, nr 4; W. Je w sie w ie k i, Polska kinematografia w okresie filmu niemego, Łódź 1966; t e n ż e , Polska kinematografia w okresie filmu dźwiękowego, Łódź 1967; Polska myśl teatralna i filmowa, pod red. T. Siverta i R. Taborskiego, Warszawa 1972. 2 W. J e w s i e w i c k i, M ateriały do dziejów filmu w Polsce, Warszawa 1952, z. 2: Bibliografia (na prawach rękopisu); S. S t r a u s s , Bibliografia tytułów czasopism teatralnych, W rocław 1953; Bibliografia czasopism pomorskich. Województwo bydgoskie, pod red. H. Baranowskiego, Prace Wydziału Filologiczno-Filozoficznego Towarzystwa N aukow ego w Toruniu, t. 8: 1960, z. 3; W. K a s z u b in a , Bibliografia prasy łódzkiej, Warszawa 1967; M. P r z y w e c k a - S a m e c k a , J. R e ite r , Bibliografia polskich czasopism śląskich (do 1939 roku), W rocław 1960; J. G le n s k , Bibliografia opracowań prasy polskiej, t. 1, O pole 1973. 3 Centralny katalog czasopism polskich w Bibliotece Narodowej; K atalog czasopism Biblioudało mi się ustalić 194 tytuły czasopism związanych z filmem i teatrem; w tym 78 czasopism filmowych, 72 czasopisma teatralno-filmowe. D la pism zmieniających tytuł w trakcie wychodzenia wprowadziłam zasadę, według której stosuje się oddzielny opis dla każdego ciągu tytułu. Jeżeli więc czasopism o w trakcie ukazywania się zm ieniło tytuł, jest traktowane jako nowy periodyk, z tym że zaznacza się, iż jest to kontynuacja. Porównując zebrane dane statystyczne om awianego okresu z sytuacją z 1913 r., obserwujemy gwałtowny wzrost tytułów czasopism filmowych i teatralnych już na początku Drugiej Rzeczypospolitej. W 1913 r. bibliografie rejestrują tylko 3 tytuły czasopism przystające tematycznie do prasy filmowej i teatralnej, w 1918 r. — 2 tytuły, natomiast w 1919 r. zanotow ano już 11 tytułów; w tym 4 czasopism a filmowe, 6 teatralnych i 1 teatralno-filmowe. Tak szybki wzrost liczbowy prasy filmowej i teatralnej jest typowy dla rozwoju całego polskiego czasopiśmiennictwa i łączy się z nadziejami na nowe m ożliwości po odzyskaniu niepodległości P o lsk i4. W latach 1920 —1923 mamy do czynienia ze znacznym spadkiem liczby tytułów periodyków głównie kinematograficznych (patrz: tabela 1), spow odo­ wanym w pewnym stopniu przez działania Polskiego Związku Teatrów Świetl­ nych i Polskiego Związku Przem ysłowców Film owych, którym to organizac­ jom udało się na jakiś czas zdobyć m onopol na ogłoszenia reklamowe i pozyskać dla swych celów czołow e pisma tego typu, tj. „Kino dla W szyst­ kich”, „Przegląd Teatralny i Kinematograficzny”, „K ino” oraz „Ekran” 5. Sytuacja zmienia się na korzyść w latach 1924—1926, kiedy liczba tytułów wzrasta do 14 czasopism filmowych i teatralnych. Chwilowe zachwianie wzrostu liczby czasopism nastąpiło w 1927 r. (ukazywało się tylko 9 czaso­ pism), by w 1929 r. osiągnąć szczytową dla okresu m iędzywojennego liczbę 16 tytułów periodyków filmowych i teatralnych. Od 1930 r. (poza wzrostem liczby czasopism w 1932 r.) następował spadek dynamiki rozwoju ilościow ego tejże prasy — w 1939 r. do 5 tytułów. Zaham owanie tempa ukazywania się nowych periodyków w latach trzydziestych jest także charakterystyczne dla stanu całego czasopiśmiennictwa polskiego, bo łączy się ze skutkami wielkiego kryzysu ekonom icznego6. W ahania liczb tytułów om awianych czasopism w poszczególnych latach okresu m iędzywojennego były spow odow ane głównie uwarunkowaniami spo­ łeczno-gospodarczym i większych ośrodków przemysłowych. Analiza mapy wydawniczej prasy filmowej i teatralnej orientuje, że najwięcej pism filmowych teki Jagiellońskiej, pod red. S. Grzeszczuka, Kraków 1974, z. 1 —9; K atalog czasopism polskich Biblioteki Uniwersyteckiej w Warszawie, oprać. M. Brodecka i in., Warszawa 1980; Katalog mikrofilmów. Czasopism, Warszawa 1986, Biblioteka Uniwersytecka w Warszawie. 4 A. N o t k o w s k i, Polska prasa prowincjonalna Drugiej R zeczypospolitej (1918 —1939), W a rszaw a-Ł ód ź 1982. 5 J. B o c h e ń s k a , Polska myśl filmowa do roku 1939, Wrocław 1974, s. 62. 6 A. P a c z k o w s k i, Prasa polska w latach 1918 —1939, Warszawa 1980. T a b lic a 1. Stan ilościowy czasopism filmowych, teatralnych i teatralno-filmowych w Polsce w latach 1918 —1939, z podziałem na wydawnictwa warszawskie i pozawarszawskie ukazywało się w dużych miastach, podobnie było z czasopism am i teatralnofilmowymi. N atom iast na mniej więcej stałym poziom ie, w kolejnych latach Drugiej Rzeczypospolitej, pozostaw ała liczba pism teatralnych, których naj­ większy rozwój nastąpił na prowincji. Taka geografia wydawnicza tych pism ma logiczne uzasadnienie. Prasa filmowa nie m ogła rozwijać się w małych ośrodkach, skoro kinematografy dopiero zaczynały wkraczać do sal projekcyjnych dużych miast i nie były jeszcze zjawiskiem m asowym , jakim stać się miał niebawem film. K inoteatry powstają w dużych aglomeracjach miejskich, gdzie m am y do czynienia z cy­ wilizacją przemysłową, a co za tym idzie z rozrastającą się klasą robotniczą, która po skończonej pracy chętnie korzysta z tej formy rozryw ki7. Z danych statystycznych wynika jeszcze, że aż 92 tytuły periodyków o pro­ blematyce teatru i kina ukazywało się w Drugiej Rzeczypospolitej w stolicy. Czasopism , których miejscem wydania były pozawarszawskie ośrodki wydaw ­ 7 S. B e y lin , Nowiny i nowinki film owe 1896-^1939, W arszawa 1973. 1 nicze, mamy 102 tytuły. I tak w Warszawie w latach 1918 —1939 wychodziło 50 tytułów czasopism filmowych, 26 teatralno-filmowych i tylko 16 pism z życia teatru. Analiza miejsca wydania poszczególnych tytułów czasopism pozwala okre­ ślić, że największy rozwój ilościowy tej specjalistycznej prasy miał miejsce w województwach centralnych (118 tytułów), kolejno: w województwach zachodnich (36 tytułów), w województwach południowych (27 tytułów) i naj­ gorzej przedstawiał się stan województw wschodnich, gdzie liczba tytułów czasopism, głównie teatralnych, wynosiła tylko 13. Podobnie wygląda porów­ nanie miast, jako miejsc wydania poszczególnych tytułów: Ł ódź — 22 czasopisma, Poznań — 18, Lwów — 15, W ilno — 12, Kraków — 11 tytułów (patrz: tabela 2). T a b e la 2. Czasopisma filmowe i teatralne w latach 1918 —1939 wg miejscowości wydawnictw Czasopisma filmowe i teatralne ukazujące się w Polsce międzywojennej to głównie modne w tym okresie magazyny dużego formatu. Magazyn filmowy musiał zawierać dużo fotografii (nierzadko opartych na fotomontażu), grafiki, różnego rodzaju ozdobników, najlepiej jeśli był drukowany na dobrym papierze i miał przyjemny dla oka układ graficzny. Tekst miał z reguły znaczenie drugorzędne, ale musiał być jasny, lekki, zawierać dużo sensacyjnych informacji (mogły to być nawet wiadom ości bulwersujące odbiorcę wychodzą­ cych równolegle ambitnych czasopism literackich), a najlepiej najświeższych nowinek z życia gwiazd filmu i teatru. D o takich czasopism należy zaliczyć „Świat Literacki i Teatralny” (1926), wydawany w Łodzi przez malarza Bolesława Cybisa, „Aktora i W idza” pod redakcją Leona Bortkiewicza i Henryka Ładosza, poznańską „M uzę”, wy­ chodzący w W arszawie w latach 1928 —1929 w redakcji Marii Jehanne W ielopolskiej „Kino-Teatr”, W iesława Bończy-Tom aszewskiego „X M uzę” (Warszawa 1937 —1939), redagowane przez Aleksandra Forda łódzkie czaso­ pisma: „Przegląd Film owy” (1925) i „Ilustrowany Tygodnik Film ow y”, Juliu­ sza Bertfelda lwowski magazyn „Scena-Film”, ukazujący się w Grudziądzu i redagowany przez W ładysława Uhla dwutygodnik „Świat Film u”, poznański „Teatr i K ino” (1921 —1924) czy W ładysława Drzewieckiego „Kina Stolicy” (Warszawa 1923). Prasa ta, pom im o niskiego na ogół poziom u artystycznego i literackiego, wniosła duży wkład w rozwój kultury masowej w wolnej Polsce. Badając treść poszczególnych artykułów można z powodzeniem odtworzyć fakty z życia kulturalnego ośrodków, gdzie się ukazywały, oraz wiedzieć, co działo się w teatrze i kinie na świecie. Czasopisma tego okresu zajmowały, jak już wspomniałam, istotne miejsce w sprzedaży reklamy handlowej. W niemal każdym numerze, obojętnie jakiego magazynu filmowego, przynajmniej 30% ogólnej powierzchni pisma prze­ znaczano na informacje ogłoszeniowe. Jak to wyjaśniał Andrzej Paczkowski, „zysk przynosiły ogłoszenia — ogłoszeniodawców przyciągał do pisma jego wysoki nakład — wysoki nakład był osiągalny wtedy, gdy gazeta trafiała w gusty szerokich kręgów publiczności” 8. Cytat ten wprawdzie odnosi się do wielkich dzienników, ale i tu sytuacja wyglądała podobnie. Cena jednego egzemplarza poszczególnego tytułu wynosiła w latach trzydziestych około 50 gr. Tyle np. kosztow ało warszawskie „K ino” w 1930 r. (w 1937 r. koszt jednego numeru wynosił 30 gr) czy łódzki „Kalejdoskop” (w 1926 r. cena numeru wynosiła 60 gr). Tańszy był warszawski „Aktor i W idz”, dwutygodnik poświęcony teatrowi i publiczności, gdyż pom im o objętości zbli­ żonej do „Kalejdoskopu” i podobnych wymiarów (32 cm x 24 cm) kosztow ał w 1936 r. tylko 20 gr. W ychodząca w formacie 24 cm x 15,5 cm kilkunastostronicowa poznańska „M uza” kosztowała w 1926 r. też 30 gr, choć była równie starannie wydawana, co o połow ę droższy, wspom niany już „Kalej­ doskop”. Różnice w cenach były jednak niewielkie i nie miały większego zna­ czenia dla sytuacji finansowej tych pism. Podstawową bowiem część docho­ dów redakcji stanowił zysk z drukowanych ogłoszeń i reklam. W ydawane w Łodzi przez Mieczysława K ołtońskiego „Zwierciadło D zie­ sięciu M uz” było czasopismem bezpłatnym, nastawionym na „propagowa­ nie wartości kulturalnych Ł odzi” 9, o czym informowała w artykule wstęp­ nym redakcja. Jednakże cena ogłoszeń jednej strony wynosiła aż 100 zł, 1/2 strony — 50 zł i analogicznie 1/4 strony — 25 zł, czyli że za koszt umieszczenia 8 A. P a c z k o w s k i, Czwarta władza, Warszawa 1973, s. 110. 9 „Zwierciadło dziesięciu M uz”, R. 1: 1924, nr 1, s. 1. w „Zwierciadle” jednostronicowej reklamy m ożna było nabyć np. 333 egzem­ plarze poznańskiej „M uzy”. Z powyższego zestawienia widać jasno, że dla istnienia tego rodzaju prasy zamieszczanie ogłoszeń było rzeczą konieczną. Jako przykład niedostosowania do realiów ekonom icznych m ożna przyto­ czyć los ambitnego pisma „Film Polski”, wydawanego przez Franciszka Zyndrama-Muchę. Ten całkowicie niezależny periodyk, prezentujący najnow­ sze zagadnienia teoretyczne z dziedziny filmologii, stojący na wysokim pozio­ mie edytorskim, nie naginający zamieszczonych recenzji filmowych do życzeń dystrybutorów i nie wspierany przez ogłoszenia branżowe, zbankrutował już po pięciu numerach. O uwarunkowaniach ekonom icznych istnienia prasy filmowej wspomina Jadwiga Bocheńska w pracy Polska myśl film owa do roku 193910. Wyraża ona pogląd, że istniało wiele czasopism, które pod pozorem propagowania sztuki filmowej „ograniczały się do reklamowania rozmaitych kursów aktorskich, konkursów piękności, rozpowszechniania pikantnych plotek z życia świata filmowego i tym podobnych sytuacji”, a wszystko dla „doraźnego zysku”. Nadmierne nasycenie czasopism filmowych i teatralnych ogłoszeniami bran­ żowym i spow odow ało swego rodzaju podział na wydawnictwa ważne dla rozwoju kultury teatralnej i filmowej i pisma mierne, w których próżno szu­ kać rzetelnego om ówienia spektaklu teatralnego czy filmu, nie wspominając o nowatorskich rozprawach teoretycznych. Pieniądze z tytułu sprzedaży ulicznej czy prenumeraty czasopism a były na tyle niewielkie, że nie m ogły utrzymać redakcji, zatem właściwie nie było odejścia od ogłoszeń. Pewne dochody przynosiła jeszcze sprzedaż umiesz­ czonych w pismach zdjęć. Informacje typu: „wszystkie zdjęcia umieszczone w »K alejdoskopie«, a oznaczone u dołu Ag. fot. »K alejdoskopu« są do nabycia w formacie pocztów kow ym w Administracji po cenie zł 1.20, —” nie były rzadkością. W całym okresie międzywojennym ukazywało się w Polsce około 70 tytu­ łów czasopism teatralnych. Żyw ot większości z nich był krótki, nie miały też większego znaczenia dla rozwoju myśli teatralnej. Prezentowały na swych łamach repertuar teatrów, którym służyły, popularyzowały nazwiska autorów inscenizowanych widowisk i ewentualnie dbały o żywy kontakt z publicznoś­ cią teatralną. Takim celom służyła toruńska „Nasza Scena” (wydawana w la­ tach 1925 —1926), redagowana przez W ładysława Błońskiego „Sztuka i Ży­ cie” — poruszająca problemy teatru toruńskiego, grudziądzkiego i bydgos­ kiego, reprezentująca politykę Teatru Pom orskiego „Maska Toruńska” (1929)n , wychodzące w Przemyślu „Fredreum” (1937), ukazujące się pod redakcją B. Busiakiewicza „Echa Teatralne” (1922) w Poznaniu, pismo okresowe poświęcone propagandzie kultury .teatralnej w Łucku „Logeion” 10 J. B o c h e ń s k a , op. cit. s. 61. 11 W. P e p liń s k i, Prasa pomorska w Drugiej Rzeczypospolitej, Gdańsk 1987, s. 87, 144. (1936 —1937) czy redagowany przez Antoniego Ferskiego „Lubelski Ilust­ rowany Przegląd Teatralny”. N a okres dwudziestolecia międzywojennego przypada rozwój teatrologii w Polsce. Teoretycy, krytycy i reżyserzy teatralni pisywali w poważnych czasopismach teatralnych. D o takich zaliczyć należy: „Teatr”, „Listy z Teatru”, „Scenę Lwowską”, „W iadomości Redutowe”, „Życie Teatru”, „Scenę P olską”, „Teatr Ludowy” i „Com oedię” 12. Pisma te publikowały na swych kartach bardzo ciekawe wypowiedzi z zakresu historii i teorii teatru, historii dzieł scenicznych, skupiając swe zainteresowania głównie na problemach socjologii sztuki teatralnej oraz wyodrębnianiu widowiska teatralnego jako dzieła sztuki pośród innych d zieł13. N a temat teorii teatru wypowiadał się często Leon Schiller — reżyser, znawca teatru. Znane są jego fundamentalne dla rozwoju teatru artykuły zamieszczane w „Scenie Polskiej”, „Przeglądzie Teatralnym i Kinematograficz­ nym”, „Antenie” czy „Łodzi Teatralnej”. Innym znawcą teatru uprawiającym publicystykę na łamach prasy był Mieczysław Rulikowski — wybitny bibliofil i historyk teatru. Jest on autorem ważnych dla teatrologii rozpraw historyczno-teatralnych w „Życiu Teatru”, „Teatrze”, „Życiu Sztuki” i „Scenie Polskiej”. Zawdzięczamy mu również om ówienia znaczących spektakli teatralnych w „Ilustrowanym Przeglądzie Teatralnym”, „Rewii”, „Ekranie i Scenie” i „Comoedii”. N a tematy twórczej inscenizacji sztuk teatralnych, praw reżysera, autora i aktora wypowiadał się sam redaktor fachowego „Życia Teatru” W itold Brumer. . W tym przeglądzie wybitnych nazwisk zasłużonych dla polskiej kultury, jakie spotykamy w ówczesnej prasie teatralnej, nie m ożna pom inąć W łady­ sława Zawistowskiego, Bohdana Korzeniowskiego, W iliama Horzycy, Euge­ niusza Lauda, Ludwika Simona, Jerzego Ronarda Bujańskiego, Stefana Essmanowskiego. Byli to ludzie o bardzo szerokich zainteresowaniach teatral­ nych, czynnie zaangażowani w życie teatru. D la rozwoju teatru ludowego w Polsce zasłużyli się szczególnie: Jędrzej Cierniak, Józef Jedlicz, Tadeusz Pawlikowski, Zygmunt Garges i Mieczysław Róg. Jędrzej Cierniak, od 1923 r. redaktor naczelny „Teatru Ludow ego”, w latach 1935/36—1938/39 redaktor „Teatru w Szkole”, to znany działacz ludowy i oświatowy, utalentowany publicysta, któremu zawdzięczamy teorię teatru m onum entalno-m isteryjnego14. Autorem pierwszych w Polsce rozpraw ze scenografii był redaktor świet­ nego pisma „Sztuki Piękne”, z zawodu historyk sztuki — M ieczysław Treter. 12 E. U d a łs k a , Teatrologia w Polsce w latach 1918 —1939. Rekonesans, Warszawa 1977, s. 9 6 -1 2 5 . 13 Teatrologia w Polsce w latach 1918—1939. Antologia, wybór tekstów i oprać. E. Udalska, Warszawa 1979. 14 S. M a r c z a k - O b o r s k i, Teatr w Polsce 1918 —1939. Wielkie ośrodki, Warszawa 1984. W „Życiu Teatru”, „Theatre de P ologne” i „Sztukach Pięknych” publikował doniosłe prace na ten temat. D ziałalność krytycznoteatralną rozwinął w czasopismach Adam Zagórski. Swe wypowiedzi zamieszczał głównie w prasie lwowskiej i krakowskiej. Zna­ mienna jest jego rozprawa „Zagadnienia sceny i zagadnienia widowni, publi­ kowana w „Scenie Polskiej” 15. Spostrzeżenia autora, że „Aktor jest tylko za­ stępcą widza w jego czynnej roli, jest jego obiektywizacją”, czy „Widz i aktor to jedno ciało teatru. Jedna i ta sama krew płynie w ich żyłach i ożywia ich” 16, albo: „Nie scena ma żyć i aktor przeżywać, lecz widownia ma przeżywać i żyć” 17 — stosowane są stale w teatrze współczesnym. W czasopismach kinematograficznych mamy także do czynienia z pisars­ twem teoretycznokrytycznym w dziedzinie filmu. W „Kinemie”, „Ekranie”, „Ki­ nie”, „Filmie Polskim ”, „Ekranie i Scenie” pojawiają się rozprawy — m a­ nifesty późniejszych teoretyków filmu oraz ludzi, którzy uznali zjawisko kina za czynnik nieodwracalnie zmieniający życie społeczne i mający duży wpływ na zmiany w kulturze w ogóle. Sztandarowy wydaje się tu artykuł Leo Belm onta pt. H ołd kinematografowi, wydrukowany w „Kinemie”. Belmont nazywa kine­ m atograf „zadokum entowaną teraźniejszością, która pójdzie w głęboką dal przyszłości — przeszłość, która powtarza się dowolnie, ile razy zechcemy” 18. W prasie filmowej Drugiej Rzeczypospolitej nie ma tak sztywnego jak w_ czasopiśmiennictwie teatralnym rozgraniczenia — na czasopisma fachowe i popularne. Jest to prasa lżejsza, bardziej skomercjalizowana, przystosowana do m asowego odbioru, generalnie stojąca na dużo niższym poziom ie niż ówczesne pisma teatralne. N ie oznacza to jednak, że nie znajdziemy w niej przykładów tworzącej się dopiefo polskiej myśli filmowej. N ie zapominajmy także o istnieniu czasopism teatralno-filmowych, które okazały się najlepszą płaszczyzną dla sporów znawców, dla teoretycznych rozpraw z dziedziny filmologii, występujących na przemian z artykułami o teatrze. Najciekawszym pod względem prezentacji najnowszych osiągnięć filmo­ wych czasopismem był „Film Polski” Franciszka Zyndrama-Muchy. Artykuły zam ieszczone w pięciu wydanych numerach pisma w pełni sygnalizują zaintere­ sowania, problemy i postulaty kinematografii polskiej. N a wysokim poziom ie uplasowało się również czasopism o „Ekran i Scena” Tadeusza Kończyca, ze świetnymi felietonami Andrzeja Własta. N ie m ożna też pom inąć warszaw­ skiego „Kino-Teatru” — pism a uprawiającego bardzo znaczącą publicystykę, z którym współpracowały takie osobistości, jak Seweryn Lusztig, Jerzy Braun, M aria Jehanne W ielopolska i Anatol Stern. W odróżnieniu od czasopism a teatralnych, w których myśl teatralną tworzyli teoretycy, w filmie, obok grupy pisarzy i dziennikarzy zajmujących się publicystyką filmową, mamy do czynienia ze znaczną liczbą ludzi czynnie pracujących w kinematografii. Pisanie artykułów do prasy stanowiło dla nich dodatkową m ożliwość wypowiedzenia się na tematy zawodowe. Gorzkie artykuły na temat sytuacji w polskim kinie pisali np. reżyser Jerzy Bossak (w „Żywej Sztuce”), aktor Jan Baumritter (redaktor założonego w Warszawie w 1920 r. czasopisma „Kinema”), scenarzysta Anatol Stern (w cza­ sopiśmie „K ino-Film ”) czy znany reżyser Aleksander Ford (w łódzkim „Prze­ glądzie Film owym ” i „Ilustrowanym Tygodniku Film owym ”). Charakterystyczną rzeczą było także włączenie się do działalności publicy­ stycznej ludzi bardzo młodych, zafascynowanych kinem. Obowiązki sekretarza redakcji tygodnika „K ino” objął np. dwudziestoletni dziennikarz W ładysław Brun19. N atom iast czasopism o „Żywa Sztuka”, chlubiące się bardzo wysokim poziom em graficznym (w opracowaniu Karola Hillera) i poważnym podejściem do zagadnień filmoznawczych (artykuły Leo Belmonta i Marii Jehanne W ie­ lopolskiej), wydał w Łodzi w 1927 r. siedemdziesięcioletni wówczas Jerzy B ossak20. ■ Zasadniczą jednak linię rozwoju polskiej myśli filmowej w dwudziestoleciu międzywoj ennym prezentowali w prasie uznani krytycy teatralni i filmowi. M yślę tu o Tadeuszu Peiperze, Antonim Słonimskim, Karolu Irzykowskim. Zajmowali się oni wszechstronną analizą środków wyrazu filmu, wypowiadali swe uwagi na temat możliwości kina, porównywali zjawisko widowiska teatralnego z obrazem filmowym. Jak podaje H istoria filmu polskiego, „mamy w tým czasie do czynienia ze sporami filmoznawców na temat koncepcji filmu abstrakcyjnego do filmu artystycznego, ale społecznie użytecznego” 21. Zwolennikami filmu o tendencjach surrealistycznych, co często wyrażali w swych artykułach, byli Peiper, Trystan, Kurek. W teorię filmu treściowego zaangażował się Irzykowski i Cękalski, oni też rozwijali teorię filmu społecznie użytecznego22. O poczytności i atrakcyjności periodyków filmowych i teatralnych świad­ czy fakt, że w ciągu dwudziestu lat ukazało się ich aż około 190 tytułów. Jakkolwiek większość z nich miała charakter efemeryczny (upadały po kilku numerach) i tylko kilkanaście m ożna uznać za twórcze i realizujące w pełni potrzeby swoich odbiorców, to nie da się zaprzeczyć, że pozostałe odegrały dużą rolę w tworzeniu kultury niepodległej Polski. W iększość z nich miała zasięg lokalny. „Deutsche Bühne Bromberg” Hansa Titzego i „Scena Bydgoska” W ładysława Stom y oddziaływały jedynie na teatralne środowisko Bydgoszczy, „Kinematograf Polski” miał rację bytu w Katowicach, dwutygodnik Sergiusza Rubinowa „Widz. Film —Teatr —Ra19 B. A r m a tý s , L. A r m a ty s , W. S t r a d o m s k i, H istoria filmu polskiego, t. 2: 1930—1939, Warszawa 1988, s. 79. 20 Tamże. 21 Tamże. 22 J. B o c h e ń s k a , op. cit. dio —Aktualności” uzyskał popularność w Wilnie, wychodzące w 1925 r. „W iadomości Teatralne” E. Czermańskiego kupowali mieszkańcy Grodna, podobnie było ze „Sceną Płocką” Kazimierza M eyznera czy poznańskim czasopismem „Film Rom ans” (1938). Czasopisma filmowe i teatralne tego okresu różniły się więc między sobą zasięgiem oddziaływania społecznego, poziom em wydawniczym i literackim, stopniem homogenizacji treści, kręgiem odbiorców. Ale poza poważnymi czasopismam i fachowymi, była to zawsze prasa czasu wolnego, do której czytelnik sięgał chętnie, i to bez różnicy, czy był to zapalony kinoman, znudzona gospodyni dom owa, czy urzędnik raz w miesiącu idący do teatru. Była to prasa żywa, aktualna, otwarta na zaspokajanie gustów swych czytel­ ników.


This is a preview of a remote PDF: http://czashum.hist.pl/media//files/Kwartalnik_Historii_Prasy_Polskiej/Kwartalnik_Historii_Prasy_Polskiej-r1992-t31-n2/Kwartalnik_Historii_Prasy_Polskiej-r1992-t31-n2-s15-24/Kwartalnik_Historii_Prasy_Polskiej-r1992-t31-n2-s15-24.pdf

Barbara Gierszewska. Prasa filmowa i teatralna w Polsce w latach 1918-1939 (stan ilościowy, rozmieszczenie, próba wstępnej charakterystyki), Kwartalnik Historii Prasy Polskiej, 1992, 15-24,