"Prasa galicyjska wobec powstania styczniowego", Kazimierz Olszański, Wrocław 1975 : [recenzja]

Kwartalnik Historii Prasy Polskiej, Dec 1977

Jerzy Myśliński, Kazimierz Olszański (aut. dzieła rec.)

A PDF file should load here. If you do not see its contents the file may be temporarily unavailable at the journal website or you do not have a PDF plug-in installed and enabled in your browser.

Alternatively, you can download the file locally and open with any standalone PDF reader:

http://czashum.hist.pl/media//files/Kwartalnik_Historii_Prasy_Polskiej/Kwartalnik_Historii_Prasy_Polskiej-r1977-t16-n1/Kwartalnik_Historii_Prasy_Polskiej-r1977-t16-n1-s103-106/Kwartalnik_Historii_Prasy_Polskiej-r1977-t16-n1-s103-106.pdf

"Prasa galicyjska wobec powstania styczniowego", Kazimierz Olszański, Wrocław 1975 : [recenzja]

"Prasa galicyjska wobec powstania styczniowego", Kazimierz Olszański, Wrocław 1975 : [recenzja] Kwartalnik Historii Prasy Polskiej - r e c e n z j e Kwartalnik Historii Prasy Polskiej XVI 1 Kazimierz O l s z a ń s k i , Prasa galicyjska Wrocław 1975, ss. 256. wobec powstania styczniowego, Z pozoru tradycyjnie potraktowany temat — w analogicznych sfor­ mułowaniach często spotykany w polskiej literaturze historycznej końca lat pięćdziesiątych i sześćdziesiątych — został w monografii K. Olszańskiego ujęty znacznie bardziej nowocześnie niż wspomniane opracowania z niezbyt odległej przeszłości. Wprawdzie i tu Autor traktuje prasę jako główne źródło historyczne, nie pomijając przy tym ionych źródeł po­ mocniczych (archiwalia, korespondencja, wspomnienia), inaczej jednak traktuje on to źródło niż jego poprzednicy, inne też stawia sobie pytania badawcze, nie ograniczając się wyłącznie do rekonstrukcji prasowego materiału informacyjnego oraz publicystycznego. Książka Olszańskiego składa się z kilku warstw czy też wątków te­ matycznych. Wątek historyczno-prasowy nie wydaje się w niej przewa­ żać nad wątkiem, który można by określić jako dzieje polityczne Galicji w dobie powstania styczniowego. W tym omówieniu zajmę się niemal wyłącznie wątkiem pierwszym, pozostawiając inne do rozważenia znaw­ com przedmiotu i wyspecjalizowanym periodykom. Patrząc z tego punktu widzenia wydzielić można w recenzowanej roz­ prawie trzy odrębne części o różnej objętości — a więc przede wszystkim bardzo interesujące rozważania Autora nad prasą jako źródłem histo­ rycznym w X IX stuleciu. Rozważania te, pomieszczone w pierwszej czę­ ści rozdziału wstępnego, są na pewno rezultatem doświadczeń Autora nabytych chyba nie tylko przy gromadzeniu materiału do obecnej publi­ kacji. Gdyby wykorzystany w książce materiał potraktować jako podsta­ wę do wypowiadania sądów w tym przedmiocie — omawianą partię wstę­ pu uznać by trzeba za jeden z ważniejszych rezultatów analiz dokona­ nych w trakcie studiów nad prasą galicyjską pierwszej połowy lat sześć­ dziesiątych XIX w. Wypada zgodzić się z Autorem, że przebadanie tego wycinka .dziejów polskiej prasy w Galicji jest o tyle ważne, iż właśnie w tych latach „po raz pierwszy w Polsce prasa wywarła rzeczywisty wpływ na opinię społeczną, oddziałała poważnie na wypadki, a nawet w części była ich orgamdzatorem i sprawcą” (s. 13). A oto kilka uwag dotyczących tej części książki. Dyskusyjny jest dość schematyczny podział prasy XIX-wiecznej na prasę informacyjną REC E N ZJE i „problemową” . Wydaje się, że jest to dość mechaniczna transpozycja podziału stosowanego przez prasoznawców dla prasy w Europie zachod­ niej nieco późniejszego okresu; klasyfikacja zaproponowana przez Olszańskiego dotyczy raczej rodzajów czy taż, jak chcą inni, form dzien­ nikarskich: informacji i publicystyki, a nie podziału dokonanego ze względu na typ i tematykę periodyków. Gdyby owe rodzaje przyjąć za podstawę podziałów, to należałaby stwierdzić, że w dziejach nowoczes­ nej prasy polskiej w zasadzie nigdy nie mieliśmy do czynienia z czystą prasą informacyjną i prasą opiniodawczą. Obydwa typy materiału dzien­ nikarskiego na ogół występowały łącznie, w rozmaitych oczywiście pro­ porcjach. Olszański podkreśla rolę prasy jako narzędzia kształtowania opinii, a nawet słusznie idzie dalej stwierdzając wprost, że pełniła ona też niekiedy rolę „organizatorki ruchów” . Wydaje się wszakże, że niedo­ statecznie w tym ujęciu potrafcowano inną funkcję prasy, niejako bierną, polegającą na poddawaniu się przez nią samą wpływom różnych „sekto­ rów” owej opinii. Konkretny materiał egzemplifikacyjny, którym Autor posługuje się w kolejnych rozdziałach, wydaje się pogląd ten po­ twierdzać. Interesujące są uwagi Autora o „stylu przekazów” prasowych i zna­ czeniu zastosowanych form wypowiedzi traktujących o konkretnych sprawach. W analizowanym materiale Autor zwraca uwagę i na formy, choć bardziej interesuje go sam styl wypowiedzi, jej tonacja, mniej zaś gatunek dziennikarski jako kształt przekazu. Wydaje się, iż w rozważaniach wstępnych, a także poszczególnych rozdziałach rozprawy umknęło uwagi Autora kapitalne zadanie badania problematyki kulturalnej na łamach prasy, dotąd niesłychanie rzadko podejmowane przez polskich historyków prasy ze względu na ogrom trudności, jakie stają przed bedaczem, który musi posiłkować się w ja­ kimś stopniu warsztatem pracy dyscyplin pokrewnych historii prasy i hi­ storii politycznej. Otóż Autor w swoich wywodach opiera się głównie na tym, co w języku potocznym określa się jako dział polityczny gazety — na informacjach i publicystyce traktującej o jej powstaniu. Tymcza­ sem prasa galicyjska 1861— 1869 (w tym miejscu trzeba powiedzieć, że w ' wypadku prasy polskiej wykorzystano tu pełny zestaw tytułów) za­ wierała inne jeszcze rodzaje publikacji. Mam tu na myśli przede wszy­ stkim cały dział kulturalno-literacki, zwany ówcześnie felietonem. Autor podkreśla zresztą wagę tego działu w krakowskim „Czasie” , w lwowskim „Dzienniku Literackim” , w mniejszym stopniu w „Gazecie Narodowej” , w „Tygodniku” — dodatku do „Gońca” , w „Przyjacielu Domowym” , „Czytelni dla Młodzieży” , „Dzwońku” , „Mieszczaninie Polskim” . „Z rocz­ ników pism galicyjskich 1861— 1864 wyłania się przygnębiający obraz te­ go »strasznego roku«, tragedii, nadziei i martyrologii polskiej doby stycz­ niowej, obraz pisany »krwią i łzami«. „Cały ten romantyczny [...] nastrój promieniował z łamów dzienników” — pisze Autor w zakończeniu. Ten sąd ogólny sformułowano jednak bez uwzględnienia materiału literackie­ go. Czy analiza owego materiału, dokonana w konsultacji z historykiem literatury, potwierdziłaby ten obraz? Należy sądzić, że tak. Dwa kolejne rozdziały, także o charakterze wprowadzającym (obok materiałów rozrzuconych w innych rozdziałach), składają się na drugą warstwę tematyczną — już ściśle historyczno-prasową. W tej dziedzi­ nie musiał być Autor po części historykiem prasy, która stanowiła dlań podstawowe źródło, choć w pewnym stopniu korzystał z odpowiedniego fragmentu podręcznika historii prasy polskiej, udostępnionego mu w maszynopisie przez doc. Irenę Homolę. Oprócz roczników samej prasy wykorzystał w tych partiach dostępny w kraju materiał archiwalny i rękopiśmienny; sądzić należy, że dostęp do archiwaliów lwowskich mógłby wzbogacić tę część książki. Dominuje w niej, obok ogólnej cha­ rakterystyki poszczególnych tytułów, obszerny materiał biograficzny do­ tyczący twórców ówczesnej prasy w Galicji, a także materiał traktujący o funkcjonowaniu prawa prasowego. Ciekawe są także informacje do­ tyczące rozpowszechniania i czytelnictwa prasy, choć nieraz chciałoby się, aby znane Autorowi dane dotyczące nakładów były szerzej udoku­ mentowane. Dziesięć kolejnych rozdziałów w układzie chronologiezno-problemowym ujmuje właściwe rozwinięcie tematu, tj. oddziaływania prasy ga­ licyjskiej na opinię publiczną. Mimo uwzględnienia przez Autora pełnego wachlarza legalnej polskiej prasy ukazującej się w Galicji, gros miejsca poświęcił on dziennikom odgrywającym zasadniczą rolę w kształtowaniu opinii publicznej — krakowskiemu „Czasowi” i lwowskiej „Gazecie Na­ rodowej” , udowadniając, że powstanie styczniowe wciągnęło prasę ga­ licyjską w wir walki o niepodległość Kongresówki zarówno na gruncie Galicji, jak i w propagandzie polskiej na terenie całej Europy. Ta ostat­ nia dziedzina była głównie domeną „Czasu” . Autor przekonywająco uka­ zał, iż cała polska prasa w Galicji opowiedziała się po stronie powstania w Królestwie, choć różne pisma w odmienny sposób odnosiły się do roz­ maitych spraw związanych z powstaniem. O ile rola „Gazety Narodo­ w ej” , ukazana w książce, nie stanowi dla czytelnika zaskoczenia, o tyle w nowym świetle ukazał Autor znaczenie konserwatywnego „Czasu” jako zwolennika walki zbrojnej, a także motywy i intencje redaktorów’ dziennika, zasadniczo odmienne od intencji redakcji lwowskiego dzien­ nika mieszczańskiego. Dowiódł wreszcie Autor, że omawiana prasa w trudnych warunkach cenzuralnych potrafiła odzwierciedlić rzeczywiste dążenia i uczucia społeczeństwa polskiego i dlatego może być dziś przez historyka uznana „za jedno z podstawowych źródeł historycznych do ba­ dania nad ówczesną opinią publiczną” . Była bwa prasa nosicielką i od­ zwierciedleniem „daleko posuniętej świadomości trójzaborowej jedności narodowej” ; zwłaszcza prasa lwowska akceptowała „pojęcie narodu ro­ zumianego już w sposób nowoczesny i demokratyczny” . W sumie otrzymaliśmy ciekawą próbę głębszego spojrzenia na rolę prasy w kształtowaniu opinii publicznej na przykładzie prasy galicyj­ skiej w okresie powstania styczniowego, przy użyciu znanych metod ba­ dawczych stosowanych w historii prasy i historii politycznej. Być może, zastosowanie szerszego wachlarza technik typowych dla warsztatu pracy historyka prasy (metody ilościowe) oraz rozszerzenie tematyki stanowią­ cej przedmiot analizy przyczyniłoby się do uzyskania bardziej wyraziste­ go i bardziej wszechstronnego obrazu niż ten, jaki Autorowi udało się przedstawić. J e r z y M y ś liń s k i W dotychczasowych badaniach nad historią czasopiśmiennictwa brak jest głębszych studiów nad prasą wielkopolską drugiej połowy XIX w. Z tym większym zainteresowaniem przyjęliśmy pracę J. Daty T e n d e n c je p o z y t y w is t y c z n e w c z a s o p iś m ie n n ic tw ie w ie lk o p o ls k im w la ta ch 1848— • 1870, przygotowanej w wersji pierwotnej jako rozprawa doktorska w In­ stytucie Filologii Polskiej Uniwersytetu Gdańskiego. Celem autora było ukazanie programu pozytywistów wielkopolskich i wyjaśnienie jego genezy. Ubogi w literaturę piękną pozytywizm po­ znański wypowiedział się w bujnym rozwoju prasy. Czasopiśmiennictwo było współtwórcą i głównym propagatorem ideologii pozytywistycznej. W rozprawie wykorzystano prasę jako czołowe obok materiałów publi­ cystycznych źródło przy opisie głównych tez tego programu. Badaną problematykę autor zamknął w cezurach czasowych 1848 — — 1870. Dla wyjaśnienia wielu zjawisk świadomie wyszedł poza wspo­ mniane ramy chronologiczne — przy omawianiu początków myśli po­ zytywistycznej cofnął się do lat czterdziestych X IX w., do ,,prepozytywizmu” , dla ukazania zaś perspektywy historycznej korzystał z "wy­ powiedzi pochodzących z lat siedemdziesiątych. Taka periodyzacja w zasadzie wydaje się być metodologicznie słuszna. Cezurę początkową stanowią wydarzenia Wiosny Ludów. Dla kształtowania się ideologii po­ zytywistycznej w Poznańskiem był to niewątpliwie moment przełomowy. Klęska powstania 1848 r. zadecydowała o załamaniu się programu insurekcyjnego i zwycięstwie koncepcji legalistycznej obrony uprawnień narodowych. Pozytywistyczny program działania został skonkretyzowany przez ideologów powstałej w 1848 r. Ligi Narodowej Polskiej. Po roku 1870, w nowych warunkach politycznych, w obliczu ustaw wyjątkowych, Kultur-Kampfu i totalnej germanizacji nastąpił kryzys programu pozy­ tywistycznego, bankructwo i dezaktualizacja wielu jego idei. Warto jednak zastanowić się nad rzeczywistym znaczeniem dat gra­ nicznych. Jeśli rok 1848 można przyjąć za cezurę między prepozytywiz Jan D a t a , Tendencje pozytywistyczne w czasopiśmiennictwie wielkopolskim w latach 1848- 1870 , Poznań 1975 .


This is a preview of a remote PDF: http://czashum.hist.pl/media//files/Kwartalnik_Historii_Prasy_Polskiej/Kwartalnik_Historii_Prasy_Polskiej-r1977-t16-n1/Kwartalnik_Historii_Prasy_Polskiej-r1977-t16-n1-s103-106/Kwartalnik_Historii_Prasy_Polskiej-r1977-t16-n1-s103-106.pdf

Jerzy Myśliński, Kazimierz Olszański (aut. dzieła rec.). "Prasa galicyjska wobec powstania styczniowego", Kazimierz Olszański, Wrocław 1975 : [recenzja], Kwartalnik Historii Prasy Polskiej, 1977, 103-106,