Gelijke Gezondheid, Gelijke Kansen: tien jaar ervaring met wijkgericht werken

Tijdschrift voor gezondheidswetenschappen, Apr 2011

‘Equal Health, Equal Chances’, ten years of community work on better health In Gelijke Gezondheid, Gelijke Kansen (GGGK, ‘Equal Health, Equal Chances’) regional health services, local authorities and other local partners, together with inhabitants, join efforts to improve the living environment in deprived areas in the city of Tilburg. Main goal is to reduce the health gap for people with a low social economic status. The project explicitly starts from the experience and needs of the inhabitants of the included areas. GGGK works with a so called Gezonde Chaos-method (‘Healthy Chaos’): the project not merely chooses for evidence based interventions, but develops its project plans together with all people concerned. This method of tackling the health gap asks for an integrated health policy, in which not only the social environment is subject to change, but also the physical environment. To develop such a health policy, a broadly based and long term (political) support is needed, but also the courage to let a ‘healthy chaos’ exist. Lessons from ten years GGGK: don’t try to capture everything in models, and keep it simple, nearby, concrete and clear.

A PDF file should load here. If you do not see its contents the file may be temporarily unavailable at the journal website or you do not have a PDF plug-in installed and enabled in your browser.

Alternatively, you can download the file locally and open with any standalone PDF reader:

http://link.springer.com/content/pdf/10.1007%2Fs12508-011-0051-z.pdf

Gelijke Gezondheid, Gelijke Kansen: tien jaar ervaring met wijkgericht werken

Annemarie Brouwers Joop ten Dam Hans de Goeij - GGGK is het langstlopende wijkgerichte gezondheidsproject in ons land. Op 11 november 2010 vierde het project zijn tienjarig bestaan met een symposium in het Zuiderkwartier te Tilburg. GGGK is in 2001 gestart in de wijken Broekhoeven, Fatima en Jeruzalem. Verschillende organisaties hebben zich destijds in een samenwerkingsovereenkomst voor tien jaar aan het project gecommitteerd. Dat gebeurde nadat de gemeente akkoord was gegaan met een voorstel voor een project zonder plan. Wel werd er voor de hele projectperiode een vast budget per jaar voor uitgetrokken. Het was de bedoeling om naar de mensen in de wijken te gaan luisteren, en samen met hen werkende weg een plan te ontwikkelen. De deelnemende organisaties kozen voor samenwerking, participatie door de bewoners en een brede aanpak van het thema gezondheid: leefstijl, fysieke en sociale omgeving en een goede toegang tot passende zorg. Hoofddoel van GGGK was en is het verkleinen van de gezondheidsverschillen bij de groep bewoners met een lage sociaaleconomische status (SES). W a t v i n d e n w i j k b e w o n e r s b e l a n g r i j k ? In 1999 had trendwatcher Carl Rohde een focusgroep-onderzoek gedaan in de wijk Broekhoven. Dat leverde een rapport van Signs of the Time op, waarin de onderzoeker beschreef hoe wijkbewoners tegen gezondheid en zorg aankijken. Zo 1 GGD Hart voor Brabant, s-Hertogenbosch/Tilburg 2 Lectoraat De Gezonde Stad, VU-Windesheim, Zwolle en Gezondheidsinstituut NIGZ, Woerden 3 Ambassadeur Gezonde Wijken namens de ministers van BZK/WWI en VWS bleek onder meer dat mensen best weten wat gezond en ongezond is. Daar naar leven is echter vers twee... Een andere uitkomst was dat veel wijkbewoners zich als burger onheus bejegend en behandeld voelden, met name door de (lokale) overheid met haar gekke regels. En het werd duidelijk dat het ontbrak aan effectieve communicatie tussen bewoners en instellingen (inclusief de gemeente). Dit zijn de minder positieve resultaten uit het onderzoek van Rohde. Daar stonden echter ook bevindingen tegenover die kansen boden voor een wijkgericht project. Allereerst waren bewoners trots op hun wijk en waren zij meestal ook blij met hun woonomgeving. En: er bestond veel gemeenschapszin in Broekhoven. G e z o n d e c h a o s s l u i t a a n b i j b e l e v i n g Uit het onderzoek trok de projectgroep GGGK enkele belangrijke conclusies: begin met het gevoel dat in de wijk leeft en ga uit van de beleving van de bewoners. Sluit bovendien aan op de trots op de eigen wijk en de gemeenschapszin die er leeft. Iedereen heeft zijn of haar eigen verhaal en beleving als het gaat om gezondheid. Dat is een kans en tevens h et anker voor verbetering. Zon aanpak doet recht aan ethische principes voor preventie, zoals recent geformuleerd door Klasien Horstman, bijzonder hoogleraar Filosofie van Public Health. Het moet volgens haar niet alleen gaan om sturen op gezond gedrag. Beter is het van elkaar te leren op welke verschillende manieren iedereen dus ook de professional! zoekend en tastend met gezondheid bezig is. Werken vanuit de beleving en behoeften van wijkbewoners vergt van beleidsmakers en professionals dat zij hun denken en handelen durven kantelen. In GGGK is dat ook daadwerkelijk gebeurd. Het project koos voor de zogeheten Gezonde Chaos-theorie. Concreet betekent dat: niet alles enkel en alleen evidence based willen werken, maar de projectplannen samen met de burgers ontwikkelen. Een voorbeeld zijn de nog altijd populaire roerbakdemonstraties. Er is geen wetenschappelijk bewijs dat dergelijke demonstraties direct het voedingsgedrag verbeteren. Wel leert de ervaring dat mensen roerbakken leuk vinden en dat het een kapstok is om over gezond gedrag te praten en elkaar tips te geven. Samen eten verbindt mensen, je krijgt er goede zin van en je kunt het onderwerp gezondheid bespreken op een gezellige manier. Een chaotische aanpak is overigens geen vrijbrief om maar wat te doen. Ook al zijn de doelen in zon aanpak niet altijd SMART, je moet wel goed evalueren om echt te leren van ervaringen. Va n g e z o n d e c h a o s n a a r s t r u c t u r e l e t h e m a s Uit de gezonde chaos van GGGK is in de deelnemende wijken een structureel thema voortgekomen: overgewicht, bewegen en gezond eten. Dat werd voorafgegaan door gesprekken met en tussen wijkbewoners die hun wensen en behoeften bespraken, deels onderling, deels met professionals. Voor een effectieve aanpak van de gezondheidsonderwerpen zijn nadrukkelijk ook andere sectoren dan die van de zorg en de gezondheidsbevordering onmisbaar, vanwege hun invloed op voedings- en bewegingsgedrag. In GGGK is in de loop van de tijd op dit gezondheidsthema veel publiek-private samenwerking tussen burgers, overheid, instellingen en bedrijven tot stand gekomen. Uitgangspunt in deze samenwerking is altijd geweest dat concrete activiteiten vooral ook leuk tsg jaargang 89 / 2011 nummer 3 forum - pagina 148 / www.tsg.bsl.nl De meerwaarde van gedeelde belangen Er is intussen de nodige evidence beschikbaar voor het positieve effect van een uitnodigende omgeving op gezond gedrag. Zo wijst onderzoek uit dat kinderen uit wijken met veel oversteekplaatsen drie tot vijf keer vaker lopend of fietsend naar school gaan. Een duidelijke aanbeveling voor het streven naar een integrale aanpak vanuit gedeelde belangen. De gedeelde belangen van de diverse beleidsafdelingen van de gemeente worden goed inzichtelijk gemaakt door gemeentebreed deze vraag te stellen: wat zouden we winnen bij een gezondere gemeente? Daarop zijn uiteenlopende antwoorden mogelijk, die duidelijk maken dat iedereen er beter van wordt: . Onderwijs: minder schooluitval, meer diplomas. . Financien: gezonde burgers, minder uitkeringen. . Financien: gezonde groene omgeving betekent hogere waarde vastgoed. . Milieu: meer lopen en fietsen, minder vervuiling. . Economie: beter vestigingsklimaat voor bedrijven en aantrekkelijk woongebied voor hoger en middenkader. . Economie: gezondere werknemers, minder verzuim. . Veiligheid: gezonde mensen zijn actiever in de openbare ruimte. . Toerisme: een groene en gezonde gemeente als potentie. . Bestuurlijk: meer waardering voor het bestuur (betere resultaten verkiezingen). moeten zijn voor de bewoners. Het beoogde neveneffect is dat mensen gaan nadenken over gezondheid en zich bewust worden van hun eigen gedrag. In Tilburg heeft deze insteek onder meer geleid tot goed ontvangen activiteiten als Bewegen op Recept, de Fitste Buurt, Wandelen in de Wijk, Ontbijtproject op school, Wijkgezondheidsdagen, het Moestuinproject, kookworkshops en overgewichttrajecten voor kinderen en voor volwassenen. G e z o n d b e l e i d i s i n t e g r a a l b e l e i d Om groepen met een gezondheidsachterstand goed te bereiken, is meer nodig dan de klassieke gezondheidsvoorlichting in settings als wijken en scholen. Het gaat uiteindelijk om de ontwikkeling van integraal gezondheidsbeleid, waarin niet alleen de sociale omgeving onderwerp is van interventies, maar ook de fysieke omgeving. Dit is een belangrijk inzicht uit het wijkgericht werken, dat bevestigd wordt door de ervaringen van tien jaar GGGK. Gezond leven lukt pas echt als de leefomgeving in de wijk uitnodigend is. Bij bewegen gaat het bijvoorbeeld niet alleen om de simpele aanwezigheid van sportfaciliteiten, maar ook om een goede toegankelijkheid daarvan: goed verlichte fiets- en wandelpaden, goed openbaar vervoer, voldoende veilige parkeerplekken. Als die ontbreken komen veel mensen toch niet opdagen om te sporten. Om dergelijke voorwaarden te realiseren, is de beleidsafdeling Ruimtelijke Ordening in eerste instantie aan zet. En bij gezonde voeding bijvoorbeeld, gaat het niet alleen om goede voorlichting, maar moet de gemeente ook denken aan het indammen van het aantal snackbars of juist het stimuleren van gezonde snackbars. Dat is een verantwoordelijkheid van Algemene Zaken. De onderlinge samenhang tussen mensen, omgeving, gezondheid en mogelijke interventies inclusief de cruciale verbinding tussen preventie en curatie, met name de publieke gezondheid en de eerstelijnszorg wordt eenvoudig verbeeld in het zogeheten Prevent-model voor persoonsgerichte preventie. Zie www.preventweb.nl/het-model. L e s s e n v o o r t o e k o m s t b e s t e n d i g g e z o n d h e i d s b e l e i d Tien jaar GGGK heeft de betrokken organisaties in Tilburg en de gemeente veel geleerd over een werkzame omgevingsgerichte benadering. Essentieel is het besef dat het gaat om een andere inhoud, een ander proces, andere werkwijzen en andere vormen van samenwerking dan voorheen. Een project als GGGK kost zeker ook tijd, in elk geval meer dan een standaard raadsperiode van vier jaar. Voor een structurele aanpak is meerjarig (politiek) draagvlak nodig. Dat heeft de gemeente Tilburg destijds goed ingezien, door zich voor tien jaar beleidsmatig met GGGK te verbinden zonder alles vooraf bedacht en afgerekend te willen hebben. Om te blijven werken aan een betere gezondheid, wordt de GGGK-aanpak ook in 2011 voortgezet in Koningshaven en de Tilburgse impulswijken. Het samenwerkingsverband gaat per wijk werken aan een plan van aanpak. Ook wil het gemeentebestuur de activiteiten in de wijken inbedden in bestaande structuren. GGGK krijgt vanuit politiek Den Haag intussen waarschijnlijk de wind mee. Minister Donner van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties, waaronder de krachtwijken-aanpak vanaf eind 2010 valt, heeft aangeven dat het kabinet vast van plan is om de aanpak van het vorige kabinet op dit terrein voort te zetten. Ten slotte: welke wijze lessen zijn er vanuit het project te formuleren? Allereerst: zet kleine stapjes en zorg voor een lange adem. Toon veel lef, maar heb zeker ook geduld, volg je intutie en verdiep je in de ander; mensen hebben niet altijd alle mogelijkheden om gezond te zijn. En: geef de gezonde chaos voldoende ruimte. Probeer niet alles in modellen vast te leggen en geef de professional vertrouwen. In alle gevallen: houd het simpel, dichtbij, concreet en duidelijk. Werk op maat en kies voor een positieve insteek. En maak alle plannen praktisch, haalbaar en duurzaam. Op deze manier betekent werken aan gezondheid samen A b s t r a c t Equal Health, Equal Chances, ten years of community work on better health In Gelijke Gezondheid, Gelijke Kansen (GGGK, Equal Health, Equal Chances) regional health services, local authorities and other local partners, together with inhabitants, join efforts to improve the living environment in deprived areas in the city of Tilburg. Main goal is to reduce the health gap for people with a low social economic status. The project explicitly starts from the experience and needs of the inhabitants of the included areas. GGGK works with a so called Gezonde Chaos-method (Healthy Chaos): the project not merely chooses for evidence based interventions, but develops its project plans together with all people concerned. This method of tackling the health gap asks for an integrated health policy, in which not only the social environment is subject to change, but also the physical environment. To develop such a health policy, a broadly based and long term (political) support is needed, but also the courage to let a healthy chaos exist. Lessons from ten years GGGK: dont try to capture everything in models, and keep it simple, nearby, concrete and clear. Keywords: Integrated local health policy, participation, community approach, health gap Correspondentieadres Annemarie Brouwers, GGD Hart voor Brabant, Vestiging Tilburg, Ringbaan West 227, 5037 PC Tilburg, tel. 073 - 640 4002, e-mail: Gezond en wel participeren Over de waarde van welzijnswerk voor gezondheidsbevordering Katja van Vliet,1 Aletta Winsemius2 Actief meedoen houdt mensen langer gezond en gelukkig en tegelijkertijd is gezondheid een voorwaarde voor deelname aan het sociale, economische en maatschappelijke leven.1,2 Op lokaal niveau kan de verbinding tussen Wmo-beleid (Wet maatschappelijke ondersteuning) en lokaal gezondheidsbeleid bijdragen aan de participatie en de gezondheid van groepen burgers in een kwetsbare positie. In de praktijk van het welzijnswerk lijkt gezondheid geen belangrijk thema. Bij gezondheidsbevordering ligt dit anders. Daar is tegenwoordig meer aandacht voor maatschappelijke determinanten van gezondheid.3 Er worden wijkgerichte programmas uitgevoerd waarin GGDen samenwerken met andere organisaties. Maar het welzijnswerk blijkt geen vanzelfsprekende partner. Wat vreemd is, omdat de nieuwe benadering bij uitstek vraagt om methoden en competenties die tot de kern van het welzijnswerk behoren. In deze bijdrage betogen we dat ge 1 TNO, Leiden 2 MOVISIE, Utrecht zondheidsbevordering gebaat is bij een bijdrage van het welzijnswerk. Als gezondheidsbevordering zich (meer) gaat richten op de fysieke en sociale leefomgeving, sociale steunsystemen en empowerment dan begeeft het zich op het terrein van het welzijnswerk en dan ligt het voor de hand om de methodiek van het welzijnswerk - en in het bijzonder van het opbouwwerk - in te zetten. In de afgelopen jaren is ingezet op professionalisering van de welzijnssector.4-7 Vooral de invoering van de Wmo is een belangrijke impuls geweest voor professionalisering van welzijnswerk op lokaal niveau die wordt ondersteund door de landelijke programmas Beter in Meedoen en Welzijn Nieuwe Stijl.8,9 Een onderdeel van Beter in meedoen is de ontwikkeling van een databank Effectieve sociale interventies.10 Met de komst van de Wmo zijn gemeenten zich meer gaan richten op participatiebevordering. Ze proberen daarbij steeds vaker verschillende beleidsterreinen met elkaar te verbinden, zodat beleidsdoelen beter bereikt kunnen worden en burgers beter bediend en ondersteund.11 G e z o n d h e i d e n w e l z i j n v e r v l o c h t e n Wij hebben twee argumenten voor een nauwere verbinding tussen welzijnswerk en gezondheidsbevordering. 1 Gezondheidsachterstanden worden in grote mate bepaald door maatschappelijke omstandigheden en de leefomgeving; 2 Effectiviteit van gezondheidsbevordering is groter bij ingrijpen in de omstandigheden waarin gekozen wordt voor (on)gezond gedrag. Maatschappelijke determinanten van gezondheid De cijfers blijven schokkend. Laag opgeleide Nederlanders overlijden circa zes jaar eerder dan hoog opgeleide Nederlanders.1 Verder blijken mensen die in een kwetsbare positie verkeren, vaker in buurten te wonen die een ongunstig effect op hun gezondheid hebben. Hun (leef)omstandigheden maken het voor hen moeilijker om gezond te leven. Veel ongunstige determinanten van gezond


This is a preview of a remote PDF: http://link.springer.com/content/pdf/10.1007%2Fs12508-011-0051-z.pdf

Annemarie Brouwers, Joop ten Dam, Hans de Goeij. Gelijke Gezondheid, Gelijke Kansen: tien jaar ervaring met wijkgericht werken, Tijdschrift voor gezondheidswetenschappen, 2011, 148-150, DOI: 10.1007/s12508-011-0051-z