DÂVÛDÜ’L-KAYSERÎ’DE TASAVVUF FELSEFESİ -Hakikat-i Muhammediye Nazariyesi Üzerine-

Temaşa Erciyes Üniversitesi Felsefe Bölümü Dergisi, Jul 2015

Selçuklular döneminde yetişip, Osmanlı’nın ilk müderrisi olan ve Osmanlı düşünce geleneğinin oluşmasına büyük katkı sağlayan Dâvûdü’l-Kayserî, tasavvuf felsefesi alanındaki çalışmaları ile dikkat çeken bir âlimdir. O da diğer mutasavvıflar gibi bu âlemin oluşunu açıklamak için Hakikat-i Muhammediye nazariyesini benimsemiştir. Bu nazariyeyi açıklarken de şârihi olduğu İbnü’lArâbî’nin etkisi çok açıktır. Ona göre Hakikat-i Muhammediye, varlığın ilk ilkesi, en kâmil (insan-ı kâmil) ve en güzel hasletlerin menşei ve örneğidir. O, sadece sezgiyi benimseyen bir sûfî olmamış; akıl ile birlikte keşf, ilham gibi bilgi kaynaklarını da önemseyen ve eserlerinde bunları kullanan bir âlim olmuştur.

A PDF file should load here. If you do not see its contents the file may be temporarily unavailable at the journal website or you do not have a PDF plug-in installed and enabled in your browser.

Alternatively, you can download the file locally and open with any standalone PDF reader:

http://dergipark.gov.tr/download/article-file/219982

DÂVÛDÜ’L-KAYSERÎ’DE TASAVVUF FELSEFESİ -Hakikat-i Muhammediye Nazariyesi Üzerine-

-Hakikat-i Muhammediye Nazariyesi ?zerine- Do?. Dr. Mehmet VURAL? Giri? 0 0 Anahtar Kelimeler: Tasavvuf felsefesi , Hakikat-i Muhammediye, Olus?, Vahdet-i Vu?cu?d, I?bnu?'l-Ara?bi? : Dawud al-Qaysari who grows up in Seljuk period, is the first teacher of the Ottoman Empire and contributes greatly to the formation of the tradition of Ottoman thought, is a remarkable scholar with his studies on the area of philosophy of tasawwuf. Similar to other sufis, he has also embraced the theory of Haqiqat alMuhammadiyya to explain the creation of this world. In fact, the effect of Ibn alArabi, his commentator, in explaining this theory is very obvious. According to him, Haqiqat al-Muhammadiyya is the first principle of existence, the most perfect (al-Insan al-Kamil) and the origin and example of the best traits. He has not only been a Sufi adopting exclusively intuition; but he has also been a scholar who pays - attention to the sources of knowledge such as kashf, inspiration besides reason and has used these in his works ?nsan? di?er varl?klardan ay?ran en temel ?zellik, insan?n metafizik yapan bir varl?k olmas?d?r. Kendini, e?yay? ve ?lemi anlamaya ?al??an insan, varl???n nas?l meydana geldi?ini, bu ?lemde ya?am?n nas?l ba?lam?? oldu?unu, tek olan varl?ktan ?oklu?un nas?l tezah?r etti?ini, k?saca varl???, ?lemi ve bu d?nyadaki ya?amdan sonra ba?ka bir ya?am hakk?nda de?i?ik nazariyeler ortaya atm??t?r. Bu nazariyelerin en belirgin ?zelli?i, a?k?n bir varl??? kabul edip etmeme ba?lam?nda farkl?l?k arz etmesidir. Materyalist g?r??, maddeyi ezel? g?rerek, d???nce ba?ta olmak ?zere her ?eyin ezel? ve ebed? olan maddeden olu?tu?unu savunmaktad?r. Antik Yunan?da atomcu g?r??? savunan Demokrit (M? 460-370) ile ?ne ??kan bu g?r??, Marksizm gibi ideolojilerle siyaset alan?nda da uygulanma imk?n? bulmu?tur. Felsefe tarihinde olu?u A?k?n Varl?k?tan hareketle, sud?r ve yaratma gibi farkl? nazariyelerle a??klamaya ?al??an g?r?? ise daha ?ok ra?bet g?rm??t?r. ?zellikle Me???? felsefede olu?u a??klamak i?in Ak?l nazariyesinin; ??r?k? felsefede ise Nur metafizi?inin ?ne ??kt???n? g?rmekteyiz. Tasavvuf felsefesinde ise, k?smen Me???? ve ??r?k? filozoflar?n?n g?r??lerinden etkiler g?zlenen Hakikat-i Muhammediye nazariyesi benimsenmektedir. Bu ?al??mam?zda, ?nl? mutasavv?f D?v?d??l-Kayser??nin tasavvuf felsefesi ve Hakikat-i Muhammediye d???ncesi ortaya konmaya ?al???lacakt?r. 1. D?v?d??l-Kayser??nin Hayat? ve Felsefesi D?v?d??l-Kayser? (1260-1350), ?bn??l-Ar?b??nin sistemle?tirdi?i vahdet-i v?c?dcu tasavvuf gelene?inin en ?nemli d???n?rlerinden birisidir. Sel?uklular d?neminde yeti?mi?, sahip oldu?u felsef? ve ilm? birikimle Osmanl? d???nce, bilim ve k?lt?r hayat?na b?y?k etkisinden dolay? ??eref??d-d?n ve?l-mille? (Din ve Milletin ?erefi) unvan?yla an?lm??t?r. D?v?d??l-Kayser?, e?itim hayat?na memleketi Kayseri?de ba?lay?p, ard?ndan M?s?r?a giderek din? ilimlerde bilgisini art?rd?. M?s?r?da ?zellikle tefsir, hadis ve usule dair nakl? ilimleri tahsil etti. Anadolu?ya d?nd?kten sonra bir s?re Konya ve Bursa?da bulundu. Konya?da iken Sir?cedd?n el-Urmev? (1198-1283)?nin ??rencisi oldu. Akabinde 1327?de Tebriz?e bir seyahat yaparak, burada ?nl? mutasavv?f Abd?rrezz?k el-K???n? (?. 1329)?den tasavvuf dersleri ald?. D?v?d??l-Kayser??nin ilm? ??hreti yay?l?nca Orhan Gazi (1281-1362), 1336 y?l?nda ?znik?teki ilk Osmanl? medresesine (?znik Orhaniyesi) g?nl?k otuz ak?e 46 ?cret ile y?netici ve m?derris olarak tayin etti. B?ylece Osmanl? d???nce gelene?inin olu?mas?na b?y?k katk? sa?lad?. Vefat?na kadar da burada ??renci yeti?tirip daha ?ok tasavvuf, felsefe ve kel?m alanlar?nda eserler verdi. ?al??malar?nda bu ?? alan? sentezleyip, akl? ve ke?f? bilgiyi birlikte kullanmay? denedi. Tasavvufta, ?bn??l-Ar?b??nin vahdet-i v?c?d nazariyesini benimseyip, bu nazariyeyi felsef? mahiyette yorumlad?. Onun ?bn??l-Ar?b? (1165-1240)?nin Fus?s??l-hikem adl? eserine yazd??? ?erhi, s?z konusu eser ?zerine yaz?lan b?t?n ?erhler aras?nda en ?ok ra?bet g?reni olmu?tur.1 D?v?d??l-Kayser?, vahdet-i v?c?d anlay???n?, sahip oldu?u mant?k, matematik ve felsef? birikimiyle sistematik bir ?ekilde en iyi yorumlayan ve kendi ?ahs? fikirleriyle zenginle?tiren bir d???n?rd?r. Bu nedenle, ?zellikle D?v?d??lKayser??nin ?erhi ?sl?m d?nyas?n?n her taraf?nda g?n?m?ze kadar en ?ok okunan eser olup, ?bn??l-Ar?b??yi anlaman?n anahtar? olarak kabul edilmi?tir. D?v?d??l-Kayser?, ayr?ca Aristoteles (M? 384-322) ve Eb??l-Berek?t elBa?d?d? (1068-1152) gibi filozoflar? ele?tirecek kadar felsefe bilgisine sahipti. O, ?zellikle bu iki d???n?r?n zaman anlay??lar?n? ele?tirmi?tir. Bilindi?i gibi Aristoteles?e g?re zaman, hareket gibi s?rekli bir nicelik olup, ayr? ayr? anlardan olu?maz. Me????ler de Aristoteles?i izleyerek zaman? hareketin ?l??s? olarak tarif etmi?lerdir. D?v?d??l-Kayser?, zaman konusunda Aristoteles?i anlay???n? reddederek, zaman? varl??a ait bir nitelik, varl???n s?resi ve m?ddeti (m?ddet??lv?c?d) ?eklinde a??klamas?yla ?sl?m felsefesine b?y?k katk? sa?lam??t?r. O, bu d???nceleriyle XIX. y?zy?l filozofu Bergson (1859-1941)?a ?nc?l?k etmi?tir. D?v?d??l-Kayser??nin varl?k felsefesi, vahdet-i v?c?d d???ncesi ?zerine kuruludur. Genelde o, Me????lerin varl?k anlay???n? ele?tirmi?tir. ?bn S?n? (9801037)?n?n varl??? ?zorunlu?, ?m?mk?n? ve ?m?mteni? olarak ?? s?n?fa ay?rmas?n? tevhid ilkesine ayk?r? ve ger?ek?i bulmayarak, bu ayr?m?n sadece itibar?, yani zihinsel oldu?unu s?ylemi?tir. Onun ontolojiye kazand?rd??? en ?nemli kavram ?elHikmet??l-m?te??liyye?dir. el-Hikmet??l-m?te??liyye ile fizikle metafizi?i birle?tirerek ?Allah merkezli? il?h? bir metafelsefe yapmaya ?al??m??t?r. Bu kavram, daha sonra Fethullah e?-?irv?n? (1417-1486) ve Moll? Sadr? (1572-1640) taraf?ndan da kullan?lm??t?r. 1 Bayrakdar, Mehmet, Kayserili D?vud: D?v?d??l-Kayser?, K?lt?r ve Turizm Bakanl??? Yay?nlar?, Ankara, 1988, s. 10. D?v?d??l-Kayser?, daha ?ok ?bn??l-Ar?b??nin, Fus?s??l-hikem adl? eserine yapm?? oldu?u ?erhle tan?nm??, bu ?erh g?n?m?ze kadar bir?ok d???n?r? derinden etkilemi?tir. Bunlar?n ba??nda, T?rk d???n?rlerinden ?ne ??kanlar olarak Moll? Fen?r? (1350-1431), Kutb?dd?n ?znik? (?. 1418), ?eyh Bedredd?n (1359-1420), Sofyal? B?li Efendi (?. 1553), Abdullah Bosnev? (1584-1644), ?sm?il Hakk? Bursev? (1653-1725); ?ranl? d???n?rler aras?nda Haydar Am?l? (1319-1385), L?hic? (?. 1506) Moll? Sadr? ??r?z? (1571-1640), Sebzev?r? (1797-1872), ?m?m Humeyni (1902-1989) ve Cel?ledd?n A?tiy?n? (1925-2005) gibi isimleri sayabiliriz. D?v?d??l-Kayser? etkisi ta??yan Arap d???n?rleri aras?nda ise, Abd?lg?n? Nabl?s? (1641-1731) ve Emir Abd?lkadir (1806-1883) gibi kimseler vard?r. D?v?d??l-Kayser? ?erh ve telif eserlerini Arap?a kaleme alm??t?r. En ?nemli eserleri ?unlard?r: 1. Matla?u hus?si?l-kilem f? me??n? fus?si?l-hikem, 1331: ?bn??l-Ar?b??nin me?hur eseri Fus?s??l-hikem ?zerine bir ?erhtir. Eser, iki ana k?s?mdan olu?maktad?r. Birinci k?s?m ?el-Mukaddim?t? ad?yla bilinen me?hur giri? b?l?m?d?r.2 Giri?te vahdet-i v?c?d anlay???n? kendi ?zg?n fikirleriyle sistematik bir bi?imde anlatmaktad?r. Giri? on iki b?l?mden olu?maktad?r. ?kinci ana k?s?m Fus?s metninin ?erhidir. 2. ?erhu kas?deti?t-t??iyye: ?bn??l-F?r?z (?. 1235)??n T?iyyet??l-k?br? adl? 756 beyitlik kasidesinin ?erhidir. Eser iki ana k?s?mdan olu?ur. Birinci k?s?m giri?tir; bu k?s?mda D?v?d??l-Kayser? tasavvufa dair kendi ?zg?n fikirlerini ortaya koymu?tur. ?kinci k?s?m T??iyye?nin ?erhidir. 3. ?erhu?l-kas?deti?l-m?miyye: ?bn??l-F?r?z??n el-Kas?det??l-hamriyye diye de bilinen eserinin ?erhidir. Kaside, ??eribn? al? zikri?l-habib? m?d?meden / Sekirn? bih? min kabl? en y?hlake?l-kermu?; ?Sevgiliyi and?k?a devaml? olarak i?tik / Bu y?zden daha ?z?m yarat?lmadan ?nce sarho? olduk!? ?nl? dizeleriyle ba?lamakta ve 32 beyitle tamamlanmaktad?r. ?erh ise, iki k?s?mdan olu?maktad?r. Giri? k?sm? il?h? sevgi konusuna ayr?lm??t?r. 2 D?v?d??l-Kayser?, ?bn??l-Arab??nin Fus?s??l-hikem?ine yazd??? ?erhle b?y?k ?n kazanm??t?r. Ancak bu eserin ?st d?zey entelekt?el seviyeye hitap etmesi nedeniyle, bu eseri ?zetler mahiyetteki giri? k?sm? olan ?Mukaddem?t? daha ?ok tan?nm?? ve ?erhten daha fazla okunup, ba?ka dillere terc?me edilmi?tir. 48 5. Nih?yet??l-bey?n f? dir?yeti?z-zam?n: Zaman?n mahiyeti ile ilgili olan bu eser, onun en de?erli eserlerinden biri olarak kabul edilmektedir. 6. Ke?f??l-hic?b an kel?mi rabbi?l-erb?b, 1331: Allah??n kel?m s?fat? ve bu konuyla ilgili baz? meselelere dair bir risaledir. 7. Tahk?ku ma?i?l-hay?t ve ke?f? esr?ri?z-zul?m?t, 1332: Eserin konusu ilmin hayat suyu oldu?u ve hakik? ilimden i?ebilenlerin ?l?ms?z oldu?unun anlat?m?d?r. Bu ba?lamda H?z?r meselesi ele al?nmaktad?r. 8. Es?s??l-vahd?niyye ve menbau?l-ferd?niyye: Bu eser, birlik ve ?okluk konusuyla ilgilidir. 9. ?th?fu?s-S?leym?n? f? ahdi?l-Orh?n?: ?limleri tasnif alan?nda yaz?lm?? bir eserdir. 2. D?v?d??l-Kayser??nin Tasavvuf Felsefesi ?sl?m d???ncesinde herhangi bir disiplini bilim olarak kabul etmek i?in, konu (mevz?), mesele (mes?il) ve ilkelere (meb?d?) sahip olmas? gerekir. D?v?d??lKayser??ye g?re tasavvuf (ilm-i il?h?), di?er ilimlerin sahip oldu?u bu ?? ?zelli?e sahiptir. Buna g?re bu ilmin konusu z?t-? il?h?, meseleleri il?h? isimler, z?ttan sud?r ve O?na geri d?n???n keyfiyeti; ilkeleri ise, mutasavv?flar?n kulland??? ?zel ?st?lahlard?r. Ancak ?zel bir bilim olarak tasavvuf, bilgi kayna?? olarak be? duyu ve akl? de?il, ke?fi ve zevki esas al?r. O, zahir ehlinin tasavvufu ?iirler, hayaller ve zikir yapmaya ba?l? co?kunluklar olarak g?rmesini ele?tirerek, her ilimde bulunan bu ?? ?zelli?inin tasavvufta da bulundu?unu ortaya koymaya ?al???r.3 Tasavvufun di?er ilimlerden fark?na da dikkat ?eken D?v?d??l-Kayser?, z?t-? il?h?yi konu edindi?i i?in tasavvufu di?er ilimlerden daha ?st?n ve ?erefli g?r?r. Ayr?ca di?er ilimlerin hakikat aray??? oldu?u halde ona nas?l ula??laca?? konusunda bir g?r??leri yokken; tasavvuf seyr-? s?l?k ile buna ula?ma yolunu g?stermektedir. Yine ak?l ve be? duyu ile yetinmeyip bizzat tecr?beyi bilim i?ine 3 D?v?d??l-Kayser?, ?Ris?le f? ilmi?t-tasavvuf?, er-Res?il, Kayseri B?y?k?ehir Bele diyesi Yay?nlar?, Kayseri, 1997 . s. 111. katmalar? da onun farkl? bir y?n?d?r. B?t?n bunlar, ona g?re ?nemli bir ay?r?md?r ve ilim tahsil etmenin de ger?ek amac? bu olmal?d?r.4 E?yay? oldu?u ?ekliyle kesin bir ?ekilde bilmek, felsefe tarihinin temel u?ra??s? olmu?tur. Platon?un idealizminden Husserl?in fenomenolojisine kadar felsefe tarihi hep bu u?ra? i?erisinde olmu?tur. D?v?d??l-Kayser??ye g?re, e?yay? oldu?u gibi bilmek, ak?lla de?il, rabb?n? bir nurla ayd?nlanarak m?mk?nd?r. Ak?l sahipleri, hakikatlerin kendisini de?il, sadece baz? laz?mlar?n? bilebilirler. M??ahede sahiplerinin bilgisi ise, onlar?n bilgisinin ?ok ?st?ndedir.5 3. D?v?d??l-Kayser??de Hakikat-i Muhammediye Nazariyesi Tasavvuf felsefesine g?re Hakikat-i Muhammediye, b?t?n g?zel isimleri kendisinde bar?nd?r?p bulunduran ilk taayyunla birlikte olan z?t anlam?nda kullan?lmakta ve her ?ey bu hakikatten ve bu hakikat i?in yarat?ld??? d???n?lmektedir. Z?nn?n-? M?sr? (796-859)?nin ?Yarat?lan?n asl? Hz. Muhammed?in nurudur.? s?z?yle ilk defa dile getirdi?i bu g?r???, ??rencisi Sehl b. Abdillah et-T?ster? (?. 896) ve ?nl? mutasavv?f H?kim et-Tirmiz? (?. 932) sistematik bir ?ekilde kullanarak tasavvufa uygun bir nazariye h?line getirmi?lerdir. Daha sonra ?bn??l-Ar?b? (1165-1240), el-K???n? (?. 1329), D?v?d??l-Kayser? (1260-1350) ve Abd?lkerim el-Cil? (1366-1424) gibi vahdet-i v?c?dcu mutasavv?flar da bu kavram? geni?leterek kullanmaya ba?lam??lard?r. Onlara g?re Allah, ilk olarak ontolojik olarak t?mel insanl?k ruhu olan Hz. Muhammed?in ruhunu yaratm??t?r. Bu ilk ilke ve ?lemin hamuru olan ruh, ?leme varl?k verme, yani rahmet etme vesilesidir. ?lemde var olan her ?ey ondand?r ve onun a?k?yla yarat?lm??t?r.6 Hakikat-i Muhammediye?ye R?h-i Muhammed?, N?r-? Muhammed?, K?ll? R?h, K?ll? Ak?l ve ?lk Ak?l gibi farkl? isimler de verilmi?tir. Hakikat-i Muhammediye kavram?n? farkl? ?ekilde yorumlayanlar da olmu?tur. ?rne?in Osmanl? ?eyh?lisl?m? Kem?lpa?az?de (1468-1533)?ye g?re Hakikat-i Muhammediye, varl?k a?ac?n?n ilk meyvesi ve kendisine kudretin taalluk etti?i ilk ?eydir. Bu kavram, b?t?n yarat?lm?? varl?klar?n kendisinden meydana geldi?i ilk k?ll? ilkeyi veya ontolojik ilk ?rne?i (prototip) ifade etmektedir. Tasavvuf felsefesinde Hakikat-i Muhammediye, taayy?n ?leminin ba?lang?c?d?r. ?lemin yarat?l???n?n kayna?? ve asl?d?r. Onun ?st?nde hi?bir isim ve s?fatla nitelenemeyecek ?z?t? vard?r ki, taayy?nden m?nezzeh oldu?undan, bu makam? idrak etmek, yarat?lm?? varl?klar (m?mk?n varl?k) i?in imk?ns?zd?r. Z?t (l?-ta?yun) ile ilk taayy?n (ta?y?n-i evvel, Hakikat-i Muhammediye) aras?nda temel ay?r?m, taayy?n ve taayy?n olmamas?d?r. Hz. Muhammed?in mirac? i?te bu hakikate y?kseli?tir. Hadis olarak rivayet edilen ?Allah??n yaratt?klar?n? d???n?n, O?nun z?t?n? d???nmeyin!? s?z? bunun i?in s?ylenmi?tir.7 Mutasavv?flara g?re, Allah??n yaratt??? ilk ?ey, Hz. Muhammed?in nurudur; di?er b?t?n varl?klar onun nurundan yarat?lm??t?r. Onun varl??? (v?c?d) yoklu?a (adem) tekadd?m etmi?, ismi Kalem?den ?nce yaz?lm??t?r. B?t?n varl?klardan ?nce gelerek, onlar?n var olmas?na sebep olmu?tur. Hz. Muhammed?in nurundan sonra s?ras?yla Su, Ar? ve Kalem yarat?lm??t?r. Hakikat-i Muhammediye nazariyesinde, Allah??n isim ve s?fatlar?n?n birer zuh?r ve tecelli olan ?lemin Allah ile irtibat?, eserin m?essirle, sanat?n sanat??yla irtibat? kabilindedir. Yine benzer ?ekilde, yarat?c?n?n varl???n?n ?leme nispeti ayna metaforuyla a??klan?r. D???n?len ve hissedilen ?eyler o aynada zahir olur. Dolay?s?yla bu ?lem, Allah??n kendi z?t?na olan sevgisini (el-h?bb??z?t?) yerine getirdi?i ve yine kendi zuh?runu seyretti?i bir ayna durumundad?r. B?ylelikle ?lem, Allah??n kendi z?t?n?, isimleri, s?fatlar? ve fiilleriyle seyretti?i bir ayna mesabesindedir. Mutasavv?flara g?re, hakk?n z?t?ndan ba?ka hakik? mevcut yoktur. Allah?tan ba?ka b?t?n varl?klar?n varl???, aynadaki akisler gibi mecaz? ve itibar?dir. Hakikat-i Muhammediye kimi zaman ?Kelime? olarak da adland?r?lmakta, tasavvufta ?Tenezz?l?t-? seb?a? ve ?Hazar?t-? hamse? diye ifade edilen tecelli safhalar?ndan ikincisi olarak kabul edilmektedir.8 Bu mertebe, varolu?un ba?lang?c? 7 el-Acl?n?, Ke?fu?l-haf? ve m?zil??l-ilb?s, Cilt: I, Mektebet??t-t?rasi?l-?sl?m?, Halep, trs., s. 357. 8 Hazer?t-? hamse, varl???n be? genel ve t?mel (k?ll?) kategorisidir. Allah?tan zuh?r ve sud?r eden varl?klar?n ge?irdikleri be? ?lem ?unlard?r: (1) Mutlak gayb hazreti: A?y?n-? s?bite ?lemi, (2) Mutlak ?eh?det hazreti: M?lk ?lemi, (3) ?zaf? gayb hazreti: Ruhlar ?lemi, (4) M?cerret nefis ve ak?llar hazreti, (5) D?rt ?lemi i?eren hazret: ?nsanl?k ?lemi. Bu s?n?flama, mutasavv?f ve filozoflara g?re kimi zaman de?i?iklik arz edebilmektedir. ?rne?in D?v?d??l-Kayser??ye g?re varl?k mertebeleri ?u ?ekildedir: (1) Mutlak gayb ?lemi, (2) Ceber?t ?lemi, (3) Melek?t ?lemi, (4) M?lk ?lemi, (5) ?nsan-? k?mil ?lemi. Bu son ?lem, 51 olarak kabul edilmektedir. Hakikat-i Muhammediye?nin ?Kelime? olarak nitelenmesi ?zellikle ?bn??l-Arab? felsefesinde ?ne ??kmaktad?r. Zaten Hakikat-i Muhammediye d???ncesi vahdet-i v?cut nazariyesi ile yak?ndan ili?kilidir. Ona g?re b?t?n mevcud?t, Allah??n sonsuz, s?n?rs?z birer kelimesidir. ?nsan ise, ?lemdeki en yetkin ve ku?at?c? kelime (kelime-i c?mi?)?d?r. ?zellikle onun Fus?s??l-hikem isimli eseri, bu minval ?zere kaleme al?nm??t?r. Bu eserinde, Allah??n yetkin bir kelimesi olarak g?rd??? peygamberlerin her birini, kendilerine zuh?r eden il?h? s?fat ve isimlerin hikmetlerini a??klamaktad?r.9 Sonu?ta, Hakikat-i Muhammediye nazariyesine g?re t?m ?lem, Hakk?a nispetle g?lge mesabesindedir. Ger?ek var olan yaln?zca Allah?t?r. Mutasavv?flar, Hakikat-i Muhammediye nazariyesini temellendirmek i?in kudsi hadis olarak kabul edilen, ancak g?venirlili?i tart??mal? baz? hadisleri kullanmaktad?rlar. Bu hadislerin ba??nda ?Kenz-i mahfi?, ?Levl?k? ve ?C?bir hadisi? diye bilinen hadisler ?ne ??kmaktad?r.10 Mutasavv?flar, ?Ben gizli bir hazineydim, asla bilinemezdim; bilinmemi istedim. Bu sebeple mahl?kat? yaratt?m, kendimi onlara tan?tt?m. Bu sayede beni tan?d?lar.? kudsi hadis olarak kabul edilen bu s?z?, varl???n yarat?l???n?n ilk nedeni olarak, Allah??n kendi z?t?na olan sevgisini (el-hubb??z-z?t?) ve il?h? a?k?n kayna??n? saym??lard?r. Bu s?z? ?bn??l-Ar?b? ?ke?fen sahih? diyerek, yarat?l???n s?rr?n?, Allah??n z?t?na olan bilinme ve tezah?r etme a?k?na ba?lanmaktad?r.11 Mutasavv?flar?n ifadesiyle bu s?zle ?lemin olu?umu, Allah??n l?-ta?yun mertebesindeki z?t-? ehadiyyetine olan a?k? olmaktad?r. Taayy?n-i h?bb? denilen bu a?k, Hz. Muhammed?in nuru ve sevgisi olarak tecelli etmi?, ard?ndan di?er varl?klar bu nurdan yarat?lm??lard?r. Bu ?kenz-i mahfi? s?z?n? kudsi hadis olarak kabul eden mutasavv?flara g?re, bu hadis asl?nda ?Ben insanlar? ve cinleri bana ibadet etmeleri i?in yaratt?m? (Z?riyat, 51/56) ayetinin bir tefsiri olarak yorumlanm??t?r. ilk d?rt ?lemi kendisinde toplayan, t?m ?lemleri ve bunlarda bulunan her ?eyi ku?atan insan? ?lemdir. Bk. Vural, Mehmet, ?sl?m Felsefesi S?zl???, Elis Yay?nlar?, Ankara, 2011, s. 214. 9 ?bn??l-Arab?, Fus?s??l-hikem, ?ev. Nuri Gen?osman, Ata? Yay?nlar?, ?stanbul, 2007, s. 23. 10 Bu kudsi hadislere kar??, Hz. Muhammed?in be?er y?n?ne vurgu yapan ?ok say?da hadiste mevcuttur. ?rne?in, Hz. Muhammed bir g?n kendisinden korkup ?ekinen bir kad?na, ?Korkma, ben kuru et yiyen Kurey?li bir kad?n?n o?luyum.? demi?tir. Yine ?ok bilinen bir di?er hadisinde de ?H?ristiyanlar?n ?sa?y? ?vd??? gibi beni ?vmekte a??r?l??a gitmeyin. Benim i?in sadece ?Allah??n kulu ve el?isi? deyin? buyurmu?tur. 11 ?bn??l-Ar?b?, el-Fut?hatu?l-Mekkiye, Cilt: I, Beyrut, 1994, s. 334. 52 Hakikat-i Muhammediye nazariyesinde ?ok kullan?lan di?er bir kudsi hadis, levl?k hadisidir. Buna g?re, ?(Ey Muhammed) Sen olmasayd?n, k?inat? (felekleri) yaratmazd?m.? (levl?ke levl?ke lema halektu?l-efl?k) hadisinde belirtildi?i gibi Hz. Muhammed bu ?lemin olu? nedenidir. Yine bu hadise ilaveten, ?Ben yarat?l?? itibar?yla nebilerin ilki, g?nderili? olarak sonuncusuyum.? ve ?Ben Allah kat?nda hatem??l-enbiya olarak yaz?l? iken hen?z daha ?dem (a.s.) ?amur halinde yery?z?nde beklemekteydi.? hadisleri s?k?a kullan?lmaktad?r. D?v?d??l Kayser?, ??dem, hen?z su ve toprak aras?ndayken ben nebiydim.? hadisini ?Hakik? nebi evvelen ahiren, zahiren ve bat?nen ezel? ve ebed? kutuptur, bu da Hakikat-i Muhammed?dir.? ?eklinde yorumlamaktad?r.12 Yine mutasavv?flar?n olu?u a??klamak i?in kulland?klar? bir di?er hadis, ?C?bir hadisi? diye bilinendir. Bu hadiste C?bir b. Abdillah (607-697)??n Hz. Peygamber?e sordu?u ?Allah??n ilk ?nce yaratt??? ?eyi bana s?yler misin?? soruna Hz. Peygamber?in ?Ey C?bir, Allah-? Te?l? her ?eyden ?nce kendi nurundan senin peygamberinin nurunu yaratt?.?13 ?eklindeki rivayette Hakikat-i Muhammediye i?in kaynakl?k te?kil etmektedir. Yine ?Ben, ?dem?in yarat?lmas?ndan d?rt bin sene ?nce Rabbimin huzurunda bir nurdum.?14 hadisi de bu nazariyeyi temellendirmek i?in s?k?a kullan?lmaktad?r. Bu d???nceye g?re, Hz. ?dem insanlar?n maddeten babas? (eb??l-be?er); Hz. Peygamber ise, ruhlar?n babas?d?r (eb??l-erv?h). Hz. Ai?e?den hadis olarak aktar?lan ?Allah??n yaratt??? ilk ?ey ak?ld?r: Ona ?ileri y?nel!? dedi, o da y?neldi. ?D?n? dedi, d?nd?. Sonra ?zzet ve celalime andolsun, senden daha g?zel bir ?ey yaratmad?m; seninle tutar, seninle veririm.? rivayeti Tirmiz? (824-892), Beyh?k? (994-1966) gibi hadis ?limleri ba?ta olmak ?zere Gazz?l? (1058-1111) ve S?hreverd? (1155-1191) gibi kel?mc? ve filozoflar taraf?ndan da hadis olarak aktar?lmaktad?r. Buradaki ?ak?l? terimini bir?ok ?lim ?nur? ve ?ruh? ?eklinde yorumlam??lard?r. D?v?d??l-Kayser? ?Allah??n ilk yaratt??? ?ey nurumdur.? hadisini -?bn??l-Ar?b? gibi- ?Allah??n ilk yaratt??? ak?ld?r.? 12 D?v?d??l-Kayser?, Vahdet-i V?c?d Felsefesi: Felsef? ve Tasavvuf? Ris?leler, ?ev. Mehmet Bayrakdar, M??FV Yay?nlar?, ?stanbul, 2012, s. 179. 13 ?m?m-? Kastal?n?, el-Mev?hibu?l-led?nniye: ?l?h? Rahmet Hz. Muhammed, ?ev. Abd?lb?ki, sad. ?. Turgut Ulusoy, Cilt: I, Hisar Yay?nevi, ?stanbul, 1984, s. 71. 14 el-Acl?n?, Ke?fu?l-haf? ve m?zil??l-ilb?s, Cilt: I, s. 265; Hakikat-i Muhammediye?yi konu edilen hadisler daha ?ok el-Acl?n? (1676-1749)?nin Ke?fu?l-haf? ve H?kim en-Nisabur? (933-1014)?nin el-M?stedrek ale?s-Sahiheyn isimli eserlerinde ge?mektedir. 53 hadisindeki ??lk Akl?? kastetti?ini ifade etmektedir.15 Bir ba?ka yerde ise ?nurumdur? lafz?n? ?ruhumdur? ?eklinde tevil etmektedir.16 Yeni-Efl?tuncu d???ncenin de temelini olu?turan ?Allah??n ilk yaratt??? ak?ld?r.? g?r??? bir?ok kaynakta hadis olarak rivayet edilmektedir. ?bn??l-Arab? de bu hadisi sahih kabul ederek, akl? Hz. Peygamber?in nuru ve ruhu ?eklinde yorumlam??t?r. Mevl?n? (1207-1273)?dan Y?nus Emre (1240-1321)?ye kadar ?lemin olu?unu, Allah??n z?t?na ???k olmas?yla a??klayan g?r??, Mevl?n??da k?smen de?i?ime u?ram??t?r. O, ?ma??k? il?h?? kavram?yla, Allah?a ???k olma anlam?nda il?h? a?k? da Hakikat-i Muhammediye kavram?na sokmu?tur. Y?nus?un dizeleriyle Hakikat-i Muhammediye, ?Yaratt? Hak d?nyay? peygamber dostlu?una, D?nyaya gelen gider b?ki kalas? de?il. Yarat?ld? yer ile g?k Muhammed?in dostlu?una, Levl?k ona dilid?r?r onsuz bir g?k yer olmad?.?17 Hakikat-i Muhammediye nazariyesinde ileri giden mutasavv?flar, ?Muhammed?dir cemal-i Hakk?a mir?at (ayna), Muhammed?den g?r?nd? kendi bizzat? diyerek Allah??n Hz. Muhammed?in bedeninden insanlara g?r?nd???n? s?yleyebilmi?lerdir. Hatta daha da ileri giderek, ?Ahmed?de gizlenen ?Hu?dur.? Ahmed?deki ?perde-i m?m-i? kald?r da bak kim g?r?n?yor?? diyerek gnostik yorumlara ba?vurmu?lard?r.18 Bu konudaki u? yorumlara ?rnek olarak Mahmud ?eb?ster? (1288-1340)?nin G?l?en-i R?z??ndan ?u dizeler verilebilir: ?S?rr-? Hak r? b? t? g?yem ??ik?r / Sana Hakk??n s?rr?n? a??k?a s?yleyeyim mi? Ehad der m?m-i Ahmed ge?t z?hir / Ahad, Ahmed?in m?m?inde z?hir oldu 15 D?v?d??l-Kayser?, Vahdet-i V?c?d Felsefesi: Felsef? ve Tasavvuf? Ris?leler, s. 162. 16 D?v?d??l-Kayser?, age., s. 216. 17 Y?nus Emre, D?van, n?r. Abd?lbaki G?p?narl?, Cilt: 1, Ahmed Halid Kitabevi, ?stanbul, 1943, s. 69. 18 Ar?n?, Cihat, ?Hakk??n En Parlak Aynas?: Ahmed-i Muhammed?, Anlay??, Say?: 35, Nisan, 1994, s. 77. Ahmed est ?nc? ehad ey merd-i k?r / Ahmed?dir burada ehad olan, ey i?in ehli olan kimse! var m?sta?rakt?r.?19 M?m r? ber d?r Ahmed ?od ehad / M?mi kald?r Ahmed oldu ehad Fehm kon ma?ni-i All?h??s-samed / ??te Allahu?s-samed?in manas?n? anla! Der?n dovr evvel ?med ayn-i ?hir / Bu devirde evvel ahirle ayn? geldi Zi Ahmed t? ehad yek m?m farkest / Ahmed ile ehad aras?nda bir m?m fark Cih?n? ender ?n yek m?m garkest.? / B?t?n bir cihan o m?min i?inde Tasavvuf edebiyat?nda ?ok g?r?len bu Hz. Muhammed?i a??r? y?celtip, onu il?h? bir varl?k olarak g?rme ?abalar?na bir di?er ?rnek olarak, Aziz Mahmud H?day? (1541-1628)?nin ve S?leyman ?elebi (1351-1422)?nin dizeleri verilebilir: ??yinedir bu ?lem her ?ey hak ile k?im Mir?at-? Muhammed?den Allah g?r?n?r d?im.?20 S?leyman ?elebi?nin Mevlid?inde ge?ti?i ?ekliyle: ?Z?t?ma mir?at edindim z?t?n? Bile yazd?m ?d?m ile ?d?n??21 D?v?d??l-Kayser??ye g?re varl???n (v?c?d) hakikati, beraberinde hi?bir ?ey bulunamamak kayd?yla, t?m isim ve s?fatlar?n kendisinde kayboldu?u ehadiyyet (tevhid) mertebesi diye adland?r?lan ?eyden ibarettir.22 Bu duruma cemu?l-cem, 19 ?eb?ster?, G?l?en-i R?z ?erhi, ?ev. Abd?lbaki G?lp?narl?, MEB Yay?nlar?, Ankara, 1972, s. 2. 20 Erayd?n, Sel?uk, ?Hak?kat-i Muhammediye ve ?lgili Beyitler?, Diyanet Dergisi, Cilt: 25, Say?: 4, Ekim-Aral?k, 1989, s. 141. 21 S?leyman ?elebi, ?Mira? Bahsi?, Mevlid: Vesilet??n-nec?t, yay. haz. Necla Pekolcay, TDV Yay?nlar?, Ankara, 1993. 22 D?v?d??l-Kayser?, ?el-Mukaddem?t?, er-Res?il, ed. Mehmet Bayrakdar, Kayseri B?y?k?ehir Bele diyesi Yay?nlar?, Kayseri, 1997 , s. 37; D?v?d??l-Kayser?, Allah??n varl???n?, s?rf kendi var olmas?n? ifade etmek i?in ?Hakk?n? Varl?k? kavram?n? kullanmaktad?r. Buna g?re ger?ek varl?k Allah?t?r, O?nun d???ndaki varl?klar izaf? olarak 55 hak?kat??l-hak?ik ve am? diye de isimlendirir. Ona g?re aslolan tevhittir, bu ?lem ve ?lemde ?oklu?un g?r?nmesi ise ar?z?dir. Asl? sebep ya da sebepler sebebi Allah?t?r. Bizim olgu ve olaylar aras?nda g?zlemledi?imiz ili?kiler ise, ar?z? ve ikincil dereceden sebeplerdir. ?kincil sebepler g?rmezden gelinemez, ancak onlar? niha? sebepler olarak kabul etmek yanl??t?r. Zira Allah?tan ba?ka hakik? sebep bulundu?unu kabul etmek, O?na kar?? muhalif bir unsurun varl???n? kabul anlam?na gelir.23 Tasavvuf felsefesinde ?lem, masiv? yani Hakk??n d???ndaki her ?ey demektir. D?v?d??l-Kayser??ye g?re ?lem, s?zl?k anlam? bak?m?ndan ?al?met? k?k?nden geldi?i i?in ?kendisiyle bir ?eyin bilindi?i ?ey? anlam?na gelir. Allah, isim ve s?fatlar? y?n?yle ?lem sayesinde bilinir. Zira ?lemdeki her ?ey, O?nun isimlerinin g?r?nme yeridir. Mutlak varl?k, kendili?inden a??k ve bedih? oldu?undan ispat?na gerek yoktur. Bu konuda vahdet-i v?c?dcu d???n?rler, kel?mc?lardan ayr?larak isbat-? vacib konusuna girmemektedirler.24 Onlar i?in mutlak varl???n z?t? ile?enleri, yani Allah??n isim ve s?fatlar?n?n incelenmesidir. B?t?n mevcud?t Allah??n isimleri oldu?undan konu ?lem hakk?ndaki bilgimiz, ayn? zamanda Allah hakk?nda da bilgi olmaktad?r. Allah??n isimleri olan bu ?lemdeki varl?klardan insan, Allah?a en yak?n olmas? bak?m?ndan, en fazla isme mazhar olan varl?kt?r. Kaynaktan uzakla?t?k?a kesafet artmaktad?r. D?v?d??l-Kayser? g?re varl?k, ne cevherdir ne de arazd?r. Ancak m?mk?n olan her ?ey, ya cevher ya da arazd?r. Bundan varl???n m?mk?n oldu?u sonucu ??kar. Varl?k, varl?k olarak ba?kas?na ihtiya? duymaz; ??nk? O?nun varl???, ba?kas?ndan zengindir. Varl???nda ba?kas?n?n varl???ndan zengin olan her ?ey, zorunlu oland?r. O halde varl?k, z?t?yla zorunludur.25 vard?r. Bk. D?v?d??l-Kayser?, Vahdet-i V?c?d Felsefesi: Felsef? ve Tasavvuf? Ris?leler, s. 37. 23 Ko?, Turan, ?D?v?d??l-Kayser??ye G?re Cem? ve ??erdi?i Hususlar?, Makal?t, Say?: 1, 1991/1, s. 37. 24 ?sb?t-? v?cib, Allah??n varl???n?n ve birli?inin ispatlanmas? konular?n? i?eren genel bir kavramd?r. Kel?mc?lar ve Allah??n varl???n? kabul eden filozoflar, O?nun varl???n? ?e?itli y?ntemlerle ispatlamaya ?al??m??lard?r ki, birtak?m ak?l y?r?tmelerden olu?an bu y?ntemler, ontolojik deliller, ahl?k delili, imk?n, hareket, hudus gibi kozmolojik deliller; ya da g?ye ve nizam, hikmet ve ihtir? gibi teleolojik delillerden olu?maktad?r. Kel?mda isb?t-? v?cib, Allah??n varl???n?n ispatlanmas?ndan ?ok Allah??n birli?inin ispatlanmas?na dair delilleri i?ermektedir. Bk. Vural, ?sl?m Felsefesi S?zl???, s. 305. 25 D?v?d??l-Kayser?, Vahdet-i V?c?d Felsefesi: Felsef? ve Tasavvuf? Ris?leler, s. 100. 56 D?v?d??l-Kayser? g?re Hakikat-i Muhammediye?nin ?leme rabl???, mertebesi y?n?yle ona ait il?h? s?fatlard?r. Acizli?i ve zay?fl???, noksanl?klar?n ve m?mk?nl???n gerektirdi?i b?t?n ?eyler, s?n?rl?l?k ve s?fl? ?leme inme, zahir ?lemin ?zellikleriyle zahirinin ve bat?n? ?lemin ?zellikleriyle bat?n?n ku?at?lm?? olmas?ndan h?s?l olan be?eriyeti y?n?yledir. O, iki denizin birle?me yeri ve iki ?lemin g?r?nt? yeridir. Hakikat-i Muhammediye?nin s?fli ?leme ini?i de, asl? makam?na ??k??? gibi onun kem?lidir. Onun noksanl?klar? ayn? ?ekilde ba?ka bir a??dan onun kemal?t?d?r.26 Sonu? Hakikat-i Muhammediye anlay???n? temellendirmek i?in ba?ta ?bn??l-Ar?b? ve D?v?d??l-Kayser? olmak ?zere mutasavv?flarca kullan?lan hadis ve di?er rivayetlerin ?o?u, Yeni-Efl?tuncu logos ve Bir Nazariyesini (sud?r) ile gnostik g?r??leri yans?tmaktad?r. Bu y?zden, duygusal bir ?ekilde Hz. Muhammed?i bu ?ekilde a??r? y?celterek insan?st? bir varl?k olarak anlaman?n onu il?hla?t?rmak oldu?u ele?tirisi getirilmi? ve bu y?zden ?sa peygamberin bug?n geldi?i konuma d??me tehlikesine dikkat ?ekilmi?tir.27 Ayr?ca ?bn??l-Ar?b? felsefesinde Hakikat-i Muhammediye nazariyesi, insan-? k?mil olarak sistemle?mektedir. Bu anlay???n?n ?ia?daki masum imam anlay??? ile b?y?k benzerlik g?sterdi?i ele?tirileri de getirilmi?tir.28 Yine bu nazariye, Kur?an? dayanaktan yoksun ve dayand??? rivayetler y?n?yle de sa?lam olmad??? i?in s?rekli ele?tirilmi?, tasavvufun tart???lan ve haric? tesirleri alt?nda geli?en bir meselesi h?line gelmi?tir.29 26 D?v?d??l-Kayser?, age., s. 166-167. 27 H?ristiyanl???n zamanla de?i?ime u?rayarak putperest (paganist) bir din h?lini almas?n? anlatan ?zg?n bir eser i?in bk. Bayrakdar, Mehmet, Bir Hristiyan Do?mas?: Teslis, Ankara Okulu Yay?nlar?, Ankara, 2007. 28 S?nn? tasavvufun d???nda ?ia?da da Hakikat-i Muhammediye anlay???n?n tezah?rlerini g?rmekteyiz. ?ia?ya g?re, Kur?an??n ger?ek anlam ve yorumunu bilen Ehl-i Beyt imamlar?n?n sahip olduklar? irfan kaynakl? s?rr?-b?t?n? bilginin en temel kaynaklar?ndan birisi Hakikat-i Muhammediye?dir. Onlara g?re Allah, Hz. Muhammed?i ve imamlar? tek bir nurdan yaratm??t?r. Bk. ?zt?rk, Mustafa, Kur?an ve A??r? Yorum: Tefsirde B?t?n?lik ve B?t?n? Te?vil Gelene?i, Ankara Okulu Yay?nlar?, Ankara, 2003, 235; C?bir?, Muhammed ?bid, Arap ?sl?m K?lt?r?n?n Ak?l Yap?s?, ?ev. B. K?ro?lu, H. Hacak, E. Demirli, Kitabevi, ?stanbul, 1999, s. 421-424. 29 Y?ld?r?m, Ahmet, Tasavvufun Temel ??retilerinin Hadislerdeki Dayanaklar?, TDV Yay?nlar?, Ankara, 2000, s. 128-129. Sonu?ta Hakikat-i Muhammediye, insanl???n t?mel hakikatleri; Hz. Muhammed ise, bu hakikatin, yani insan-? k?mil anlay???n?n tarihsel zuh?rundan sadece biridir. Ancak bu hakikat, onda en k?mil ve en g?zel hasletlerin men?ei ve ?rne?i olarak g?r?nm??t?r. Hakikat-i Muhammediye nazariyesinin din? ilkelere ters d??t??? tart??malar? yerine, insan?n d???nsel faaliyetinin bir ?r?n?, ?lemin olu?u hakk?nda ortaya at?lan nazariyelerden biri -sud?r gibi- olarak g?r?lebilir. Bu nazariyeyi, ?zellikle hadis ?limleri, f?k?h??lar, Hanbel?ler ?zelinde kel?mc?lar ba?ta olmak ?zere zahir uleman?n tevhit inanc?na ters d??t??? ele?tirilerine kar??, sembolik olarak varl?k a?ac?n ilk meyvesi ve ilk ilke vb. ?ekillerde yorumlamak en do?ru yol olacakt?r. Zira mutasavv?flar, vahdet-i v?c?d ve hakikat-i Muhammediye nazariyelerini, tevhid ilkesini vurgulamak ve O?ndan ba?ka varl?klar? itibar? oldu?unu vurgulamak i?in kurgulamaktad?rlar. Ayr?ca bu nazariyenin bir inan? ilkesi olmad???, tart???l?p ele?tirilebilecek bir zihni spek?lasyon oldu?u da bir ger?ektir. S?z?m?z? kad?m gelene?imizdeki m?elliflerin eserlerine yazd??? son c?mle ile bitirelim: ?Her ?eyin en do?rusunu Allah bilir.? (Vallahu a?lem? bi?ssev?b). Ko?, Turan, ?D?v?d??l-Kayser??ye G?re Cem? ve ??erdi?i Hususlar?, Makal?t, Say?: 1, 1991/1, s. 35-40. ?zt?rk, Mustafa, Kur?an ve A??r? Yorum: Tefsirde B?t?n?lik ve B?t?n? Te?vil Gelene?i, Ankara Okulu Yay?nlar?, Ankara, 2003. S?leyman ?elebi, ?Mira? Bahsi?, Mevlid: Vesilet??n-nec?t, yay. haz. Necla Pekolcay, TDV Yay?nlar?, Ankara, 1993. ?eb?ster?, G?l?en-i R?z ?erhi, ?ev. Abd?lbaki G?lp?narl?, MEB Yay?nlar?, Ankara, 1972. Vural, Mehmet, ?sl?m Felsefesi S?zl???, Elis Yay?nlar?, Ankara, 2011. Y?ld?r?m, Ahmet, Tasavvufun Temel ??retilerinin Hadislerdeki Dayanaklar?, TDV Yay?nlar?, Ankara, 2000. Y?nus Emre, D?van, n?r. Abd?lbaki G?p?narl?, Ahmed Halid Kitabevi, ?stanbul, 1943. 4. ?erhu te'v?l?ti'l-besmele bi's-s?reti'n-nev'iyyeti'l-ins?niyyeti'l-k?mile: Abd?rrezz?k el-K???n? (?. 1329)'nin Te'v?l?ti'l-Kur'?ni'l-kerim adl? eserinin giri? k?sm?nda yapm?? oldu?u Besmele'nin te'vili ?zerine bir ?erhtir . Abd?lker?m C?l? , el-Kem?l?tu'l-il?hiyye f? s?f?ti'l-Muhammediyye: Hak?kat-i Muhammediye, ?ev . M. Bedirhan, Nefes Yay?nlar?, ?stanbul, 2012 . Ar?n? , Cihat, ? Hakk'?n En Parlak Aynas?: Ahmed-i Muhammed? , Anlay??, Say?: 35 , Nisan , 1994 , s. 76 - 77 . Bayrakdar , Mehmet, Bir Hristiyan Do?mas?: Teslis, Ankara Okulu Yay?nlar?, Ankara, 2007 . Bayrakdar , Mehmet, Kayserili D?vud: D?v?d?'l-Kayser? , K?lt?r ve Turizm Bakanl??? Yay?nlar? , Ankara, 1988 . C?bir? , Muhammed ?bid, Arap ?sl?m K?lt?r?n?n Ak?l Yap?s?, ?ev. B. K?ro?lu , H. Hacak , E. Demirli, Kitabevi, ?stanbul, 1999 . D?v?d?'l-Kayser? , ? el -Mukaddem?t?, er-Res?il, ed. Mehmet Bayrakdar , Kayseri B?y?k?ehir Belediyesi Yay?nlar?, Kayseri, 1997 . D?v?d?'l-Kayser? , ? Ris?le f? ilmi't-tasavvuf?, er- Res?il , Kayseri B?y?k?ehir Belediyesi Yay?nlar?, Kayseri, 1997 . D?v?d?'l-Kayser? , ?erhu'l-fus?si'l-hikem, ne?r . H. H. N?mayi?gah, ?irket-i ?nti?arat-? ?lm-i ve Ferhengi , Tahran, 1375 . D?v?d?'l-Kayser? , Vahdet-i V?c?d Felsefesi: Felsef? ve Tasavvuf? Ris?leler, ?ev . Mehmet Bayrakdar, M??FV Yay?nlar?, ?stanbul, 2012 . Erayd?n , Sel?uk, ? Hak?kat-i Muhammediye ve ?lgili Beyitler? , Diyanet Dergisi , Cilt: 25 , Say?: 4, Ekim-Aral?k , 1989 , s. 131 - 143 . ?bn?' l-Ar?b?, el- Fut?hatu' l-Mekkiye, Beyrut, 1994 . ?bn?'l-Arab? , Fus?s?'l-hikem, ?ev . Nuri Gen?osman, Ata? Yay?nlar?, ?stanbul, 2007 . ?m?m-? Kastal?n?, el-Mev?hibu'l-led?nniye: ?l?h? Rahmet Hz . Muhammed, ?ev. Abd?lb?ki, sad. ?. Turgut Ulusoy , Hisar Yay?nevi, ?stanbul, 1984 .


This is a preview of a remote PDF: http://dergipark.gov.tr/download/article-file/219982

Mehmet Vural. DÂVÛDÜ’L-KAYSERÎ’DE TASAVVUF FELSEFESİ -Hakikat-i Muhammediye Nazariyesi Üzerine-, Temaşa Erciyes Üniversitesi Felsefe Bölümü Dergisi, 2015, 44-60,