Kütüb-i Sitte’deki Fırka Mensuplarının Sünnî Toplumdan Dışlandığının İspatı

Usûl İslam Araştırmaları, Jan 2016

Christopher MELCHERT / Çev. Ahmet Tahir DAYHAN, Christopher MELCHERT, Ahmet Tahir DAYHAN

A PDF file should load here. If you do not see its contents the file may be temporarily unavailable at the journal website or you do not have a PDF plug-in installed and enabled in your browser.

Alternatively, you can download the file locally and open with any standalone PDF reader:

http://dergipark.gov.tr/download/article-file/153695

Kütüb-i Sitte’deki Fırka Mensuplarının Sünnî Toplumdan Dışlandığının İspatı

K?t?b-i Sitte'deki F?rka Mensuplar?n?n S?nn? Toplumdan D??land???n?n ?spat? Christopher MELCHERT / ?ev. Ahmet Tahir DAYHAN belirginle?ti. ?rc? ancak h?l? M?rcie Kaderiyye Mu'tezile vb. geli?mekte olan S?nn? toplum - kayna?mas?n? ayr??t?ran, el-Me?m?n (218-233/833-848)?un engizisyonu (Mihne) olsa gerektir. 3 3 Yazar?n bu makalede verdi?i/vard??? h?k?mlerin, her oryantalistik ?al??mada olmas? gerekti?i gibi, ana kaynaklara gidilerek bizzat tetkik edilmesi elzemdir. Bir ?rnek olarak, ?mam Buh?r??nin kendilerinden hadis ald??? ve tabakat kitaplar?nda bid?at?i olduklar? kaydedilen hocalar?n?n isimlerini vermek isteriz: 1) ?brahim b. el-M?nzir b. Abdillah b. el-M?nzir Eb? ?sh?k el-H?zim? el-Esed? el-Kura?? elMeden? (?. 236), Sad?k?tur, Kur?an??n mahl?k olup olmad??? konusundaki g?r??leri nedeniyle ele?tirilmi?tir. 2) ?smail b. Eb?n el-Varr?k el-Ezd? el-K?f? (?. 210), Sika?d?r, te?eyyu?u nedeniyle ele?tirilmi?tir. 3) Bi?r b. Muhammed Eb? Muhammed es-Sahtiy?n? el-Mervez? (?. 224), Sad?k?tur, ?rc? ile itham edilmi?tir. 4) H?lid b. Mahled el-Katav?n? Ebu?l-Heysem el-Becel? el-K?f? (?. 213/214), Sad?k?tur, ????dir. 5) Hall?d b. Yahy? b. Safv?n Eb? Muhammed es-S?lem? el-K?f?, (?. 212/213), Sad?k?tur, ?rc? ile itham edilmi?tir. 6) Sa?d b. Muhammed b. Sa?d Eb? Ubeydillah el-Cerm? el-K?f? (?. 230-), Sad?k?tur, te?eyyu? ile itham edilmi?tir. 7) Abdullah b. Amr b. Ebi?l-Hacc?c Eb? Ma?mer el-Minkar? et-Tem?m? el-Basr? (?. 224), Sika?d?r, Sebt?tir, Kaderiyye?den olmakla itham edilmi?tir. 8) Ubeydullah b. M?sa b. elMuht?r Eb? Muhammed el-Abs? el-K?f? (?. 213), Sika?d?r, ????dir, 9) Ali b. el-Ca?d b. Ubeyd Ebu?l-Hasen el-H??im? el-Ba?d?d? el-Cevher? (?. 230), Sika?d?r, Sebt?tir, te?eyyu? ile itham edilmi?tir. 10) Ali b. Eb? H??im el-Ba?d?d?, Halku?l-Kur??n konusunda vakf/tevakkuf etti?i i?in ele?tirilmi?tir. el-C?miu?s-Sah?h?de itikad? bak?m?ndan ?i?, Kader?, M?rc??, N?s?b?, Cehm?, H?ric?, Ha?eb?, Kaad? v.s. olmakla itham edilen toplam 77 r?v? bulunmaktad?r. Bid?at?i kimli?i ile tan?nm?? ?ah?slara ait olan bu say?, 200?e yak?n? sah?b? olmak ?zere 1600 civar?nda r?v? ad? bulunan Sah?h?in b?t?n?ne oranla az?msanmayacak kadar ?oktur. Bk. Ahmet Tahir Dayhan, Buh?r??ye Y?neltilen Baz? Tenkitler, Bas?lmam?? Y?ksek Lisans Tezi, ?zmir 1995, s. 77-79. Hadis?ilerin b?y?k ?o?unlu?u, -k?fre sokan bir bid'at i?inde oldu?u ittifakla kabul edilmi? olmas? hari?- r?v?nin, yalandan sak?nd???, ?ahsiyeti zedeleyici vas?flardan uzak durdu?u ve ibadetlerine d??k?n oldu?u bilinmekte ise, kendi mezhebine ba?kalar?n? davet etmedik?e riv?yetinin kabul olunaca?? g?r???ndedir. Baz?lar? ise bu vas?fta bir r?v?nin, sadece mezhebini g?zel g?steren ve g??lendiren riv?yetlerinin kabul edilemeyece?ini savunmu?lard?r. Hadis imamlar?ndan bir k?sm?, k?fir olmayan bid?at?inin riv?yetlerinin makbul olmas? i?in ileri s?r?len b?t?n ?art ve s?n?rland?rmalar? gereksiz bularak, sadece ?zerinde ittifak edilen ad?letle ilgili ?artlar? ta??malar?n? yeterli g?rm??ler, ?sl?m s?n?rlar? i?erisinde kald??? s?rece o r?v?den hadis alm??lard?r. Buh?r?, M?slim ve di?er baz? muhaddisler bu g?r??tedir. (?eviren) Biyografik literat?rden, ?sl?m hukukunun (?er?atin) aktar?m? bak?m?ndan hadis r?v?lerinin hay?t? ?nem ta??d???n? anl?yoruz. ?sl?m hukukunun iki(li) temeli, Kur?an (Kit?b) ve S?nnet (Nebev? model)?tir. S?nnet, Hz. Muhammed?in s?z ve fiillerini i?eren hadis riv?yetleri vas?tas?yla bilinir. Her hadis riv?yeti, bir r?v?ler zinciri i?erir; ?Filanca bana, filancan?n kendisine ??yle dedi?ini nakletti... yine filancan?n ona nakletti?ine g?re Hz. Peygamber demi?tir ki...?. Bir hadisin delil de?eri ta??yabilmesi i?in seneddeki her r?v?nin sika olmas? gerekir. Ric?l kitaplar?, hadis riv?yetlerini nakleden binlerce erkek (ve bir miktar da kad?n) r?v? hakk?ndaki de?erlendirmeleri ihtiva eder. ?bn Sa?d, Hal?fe b. Hayy?t, el-Buhar? ve di?erleri r?v?lere ait sistematik biyografik s?zl?kleri III./IX. asr?n ilk yar?s?nda olu?turdular; ?bn Eb? H?tim, ?bn Hibb?n ve ba?kalar? ise IV./X. asr?n ilk yar?s?nda kapsaml? ansiklopediler tasnif ettiler.4 Bilinen b?t?n hadis r?v?leri i?inde incelemeye en l?y?k olanlar, isimleri K?t?b-i Sitte?de g?r?lenlerdir. Bunlar, ?sl?m??n ???nc? asr?na mensup ?u alt? ?limin hadis koleksiyonlar?d?r: el-Buh?r? (?. Buh?ra civar?nda Hartenk, 256/870), M?slim (?. Ni?apur civar?nda Nasr?b?d, 261/875), Eb? D?v?d (?. Basra, 275/889), et-Tirm?z?, (?. Tirmiz, M?ver??nnehir, 279/892), en-Nes?? (?. Remle ? 303/915), ?bn M?ce (?. Kazvin, 273/887). Ve genellikle yukar?daki tertibe g?re s?ralan?rlar.5 Bu kitaplardaki ?ah?slar? ?al??man?n ilk avantaj?, yaln?zca, onlar?n ?bn Hacer?in eserinde en son noktaya eri?en pek ?ok tabak?t kitab?n?n (biyografik s?zl???n) ?zel konusu olmalar?d?r.6 ?kinci avantaj ise, onlar?n K?t?b-i Sitte i?inde g?r?lmelerinin bize bir 4 Ric?l tenkidinin geli?imi i?in bk. G.H.A. Juynboll, Muslim Tradition, Cambridge 1983, 5. b?l?m. 5 ?rne?in el-Mizz?, (?. D?me?k, 742/1341) taraf?ndan, Tehz?b??l-Kem?l, Tahk?k: Be???r Avv?d Ma?r?f, Beyrut 1980, I/147. 6 ?bn Hacer el-Askal?n?, (?. Kahire, 852/1449), Takr?b??t-Tehz?b. Bu esas?nda ?bn Hacer?in alt? kitab?n herhangi birinde g?r?len her bir r?v?yle ilgili olarak III. ve IV. hicr? asr?n b?y?k ric?l tenkit?ilerinin yapt?klar? kimlik saptamalar? ve de?erlendirmeleri toplayan kendi kitab? Tehz?b??t-Tehz?b?in bir dam?t?m?d?r. Tehz?b??ttasvib/tasdik ?l??s? vermesidir. ??yle ki; alt? musannif huk?k? y?k?ml?l?kler tesis edecek bir g?zle ?al??t?lar ve bu y?zden r?v?lerini ?zel bir dikkatle elemeye y?neldiler. (Benim alt? kitab? sadece o ?a?daki hukukla ilgili olmaktan ?ok ter??be y?nelik musennef?tla k?yaslad???ma dikkat ediniz.) F?kh? koleksiyonlar i?inde bu alt?s?, S?nn? M?sl?manlar aras?nda ?zel bir itibar (asla resm? ve yasal bir stat? de?il) kazand? ve bu bir anda meydana gelmedi. H?kim en-Neys?b?r? ve el-Hat?b el-Ba?d?d??ye ait olanlar gibi V./XI. y?zy?l risaleleri hen?z K?t?b-i Sitte?yi dikkate almam?? ve onlar?n hep birlikte ele al?n??? ancak VI. y?zy?lda ba?lam??t?r.7 ?bn Hacer, K?t?b-i Sitte?deki r?v?leri on iki tabakaya ay?r?r: 1. Hz. Peygamber?in arkada?lar? (Sah?be), 2. T?bi?n?un en ya?l?lar?/b?y?kleri; keza Hz. Peygamber?in, kendisini g?rmeyen ?a?da?lar? (muhadram?n). ?rn. ?bn??l-M?seyyeb (?. 94), Tehz?b ise hemen hemen Mizz??nin her bir r?v?nin K?t?b-i Sitte?ye katk?s?n?n ayr?nt?l? tahl?lini i?leyen Tehz?b??l-Kem?l?ine dayal?d?r. O da d?n???ml? olarak elCemm?il??nin (?. Kahire 600/1203) el-Kem?l f? Ma?rifeti?r-Ric?l?ine dayan?r. Bk. Brockelmann, GAL, I/606. Zeheb? (?. D?me?k, 748/1348)?nin el-K??if?i de Takr?b ile a?a?? yukar? ayn? alan? kapsar; ancak ?ok daha az tarih i?ermekle ma?l?ld?r. 7 el-H?kim en-Neys?b?r? (?. Ni?apur, 404/1014), Ma?rifet? Ul?mi?l-Had?s, Kahire 1937; el-Hat?b el-Ba?d?d? (?. Ba?dat, 463/1071), el-Kif?ye f? ?lmi?r-Riv?ye, Haydar?bad 1357. ?bn M?ce?nin S?nen?i alt? kitap i?inde en az g?venilir mevkiye sahiptir. en-Nevev? (?. Nev?, Suriye 676/1277), s?nnetin be? ana kayna?? oldu?unu, alt?nc?y? zikredenlerin ise S?nen-i ?bn M?ce?yi sayanlar ile ?mam M?lik?in (?. Medine, 179/795) Muvatta??n? sayanlar aras?nda ikiye ayr?ld???n? ifade eder. Bir sonraki asra ait eserinde ?bn Hald?n (?. Kahire 808/1406) t?r?n?n en ?nde gelen sekiz hadis musannefinin ismini verir; ancak ?bn M?ce?yi aralar?nda zikretmez. (elMukaddime, Beyrut 1900, t?pk? bas?m 1978, s. 442). ?a?da? ara?t?rmac?lar, ?bn M?ce?nin g?venilmezli?ini onun us?l a??s?ndan zay?f olan hadis riv?yetlerini i?ermesine hamletmi?lerdir (?rn. Brockelmann, I/171). Bununla birlikte Takr?b ?zerine yapt???m incelemem g?steriyor ki, ?bn M?ce?nin S?nen?inde di?erlerinden daha fazla say?da g?venilirli?i bilinmeyen (mech?l) veya kesin olarak g?venilmez oldu?u d???n?len (da?f) ?ah?s bulunmas?na ra?men, ?bn M?ce di?erlerinin almad??? bir mezhep mens?buna n?diren g?venmi?tir. ?yleyse onun K?t?b-i Sitte?ye dahil edili?i III. ve IV. as?r muhaddislerinin mezhep mensuplar?n? nas?l telakki ettiklerine dair tabloyu de?i?tirmemelidir. 3. T?bi?n?un orta ku?a??. ?rn. Hasan el-Basr? (?. 110) ve ?bn S?r?n (?. 110), 4. ?o?unlukla T?bi?n?un b?y?klerinden nakil yapan m?teakip nesil. ?rn. Z?hr? (?. 125?) ve Kat?de (?.. 118?), 5. T?bi?n?un k???kleri ve ancak bir-iki sah?b?den riv?yette bulunanlar. ?rn. el-A?me? (?. 148),8 6. Be?inci ku?a??n ?a?da?? olup, herhangi bir sah?b? ile kar??la?t??? bilinmeyenler. ?rn. ?bn C?reyc (?. 150), 8. Etb?u?t-T?bi?n?in orta ku?a??. ?rn. ?bn Uyeyne (?. 196) ve ?bn Uleyye (?. 193), 9. Etb?u?t-Tabi?n?in en sonuncular?/k???kleri. ?rn. Yez?d b. H?r?n (?. 206) e?-??fi? (?. 204), Ebu D?vud et-Tay?lis? (?. 203?) ve Abdurrezz?k (?. 211), 10. Bizzat T?bi?nla kar??la?mam?? olup Etb?u?t-Tabi?n?den (/Tebeu?lEtb??dan) hadis alanlar?n en ya?l?lar?/b?y?kleri. ?rn. Ahmed b. Hanbel (?. 241), 11. Etb?u?t-Tabi?n?den (/Tebeu?l-Etb??dan) nakilde bulunanlar?n orta tabakas?. ?rn. ez-Z?hl? (?. 258) ve el-Buh?r? (?. 256), 12. Etb?u?t-Tabi?n?den (/Tebeu?l-Etb??dan) riv?yet edenlerin en sonuncular?/k???kleri. ?rn. et-Tirm?z? (?. 279) ve ???nc? asr?n sonunda ya?ayan di?erleri.9 A??k?as? ?bn Hacer, hadis?ileri do?um ya da ?l?m tarihlerine g?re de?il, r?v?ler zincirindeki yerlerine g?re s?n?fland?rmaktad?r. Biz bir?ok hadis?i i?in do?rudan do?ruya tarihlere g?re ?al??may? tercih edebilirdik; ancak kesin tarihlerden yoksun bulunuyoruz. K?t?b-i Sitte, antropomorfizm (tecs?m) ve gizli k?f?r (zendeka) dahil, geni? bir g?nahlar dizisiyle itham olunan r?v?leri i?ine al?r; bununla birlikte en 8 Yazar?n bu tabaka i?in; ?T?bi?n?dan riv?yette bulunanlar? ?eklinde yapt??? tan?mlama, kitab?n asl?na bak?larak taraf?m?zdan tash?h edilmi?tir. Di?er maddelerdeki baz? k???k hat?lar da ayn? ?ekilde d?zeltilmi?tir. (?eviren) 9 Takr?b, Kahire, tarihsiz, 1960?, I/5 vd. yayg?n olan, b?y?k farkla ?i?lik, ?rc? ve Kader?dir. En geni? grubu ??a olu?turur. R?v?lerin pek ?o?u (70 tanesi) ?i? diye isimlendirilmi?tir. (??iyy?n, K?ne f?hi te?eyyu?, Rumiye bi?t-te?eyyu?, K?le fi?t-te?eyyu? vb.). Tablo 1: K?t?b-i Sitte?deki ?i?ler Bunlar, ?imdi genellikle ?Zeydiyye? olarak tan?nan, Ali?yi Osman?a tercih eden fakat Eb? Bekr ile ?mer?i reddetmeyen s?n?ft?r.10 E?er ?bn??n-Ned?m (tahminen 380/990?lar): ?Muhaddislerin ?o?u, S?fy?n b. Uyeyne, S?fy?n esSevr?, S?lih b. Hayy ve o?ullar? gibi, bu ekole mensuptur? demekte hakl?ysa11, standart ric?l kitaplar? onlar? ?ok eksik tan?tm??lar demektir.12 Yirmi ?i??den olu?an daha k???k bir grup ise Ali ve onun soyuna a??r? sevgi beslemekle kalmay?p ayn? zamanda Eb? Bekr ve ?mer?in me?ruiyyetini tart??an ?R?fiz?ler? (R?fidiyy?n, Rumiye bi?r-Rafd)dir. Tablo 2: K?t?b-i Sitte?deki R?fiz?ler 7 il? 9. tabakalarda say?lar? artan ??i?ler?, 10. tabakada ?ok daha bariz ?ekilde azalmaktad?r. Sonraki en geni? mezheb? grup, daima ?Kaderiyye? diye tan?mlan?r; yani h?r iradeye inanan ve kaderin kay?tlanmas? fikrine kar?? ??kanlar. Tablo 3: K?t?b-i Sitte?deki Kader?ler G?r?ld??? ?zere, en b?y?k say? 6. tabakadan 9.?ya do?ru d??mektedir. F?rka mensuplar?na ait son b?y?k grup ise, iman derecelerinin varl???n? reddeden ve Mekke?ye do?ru namaz k?lan herkesin kurtulu?a erece?ine inanan ?M?rcie?dir (Rumiye bi?l-irc?). Tablo 4: K?t?b-i Sitte?deki M?rci?ler Hi? ??phesiz sonraki baz? ric?l kitaplar? bu f?rkay? eksik tan?tm??lard?r. ?rne?in ?bn Hacer, ?mam Eb? Han?fe?yi (?. 150) M?rci? olarak te?his etmez. Oysaki ilk ehl-i bid?at ara?t?rmac?lar? (heresiographers), onu daima bu ekol?n ?nc?s? olarak tan?mlam??lard?r.13 M?rcie 9. tabakadan sonra (R?fiz?lerden sadece daha az bir h?zla) birden bire azal?r. Geri kalan gruplar daha k???kt?r. ?bn Hacer on bir r?v?yi, Mu?viye?nin Ali?ye tafd?lini reddeden ?nasb? g?r???ne ba?l? olmakla tan?t?r.14 Bunlardan d?rd? 3. tabakada, ikisi 5. tabakada yer al?rken, 7 ile 10 aras?ndaki her tabakaya birer tane d??er. H?ric?lerin g?r???ne inanan alt? ki?i ise 6. tabakadan sonra g?r?lmez. Baz? muhaddisler, ?re?ye? yani huk?k? k?ideye ba?l? olduklar? i?in bilhassa k?t?lenmi?tir. Bununla birlikte ?a?da?lar ?mam M?lik?i de re?y?le tan?mlam??lard?r. Halbuki re?y, ?ok g??l?kle sap?k bir teoloji addedilebilir.15 Nihayet ?vakf? bid?atini savunan, Kur??n??n mahl?k oldu?unu veya olmad???n? s?ylemekten geri duran ?? ki?i, ka??n?lmaz bi?imde 10. ve 11. tabakaya d??mektedir. Son grafi?im, t?m f?rka mensuplar?n?n birle?tirilmi? say?lar?yla, her bir tabakadaki b?t?n r?v?lerin orant?l? miktar?n? kar??la?t?rmaktad?r. Tablo 5: T?m F?rka Mensuplar? ve T?m R?v?ler ?lk ?? ku?ak i?inde ?ok az miktarda f?rka mensubuna dikkat edilmi? olmas? ?a??rt?c? g?r?nm?yor. Bu asl?nda, ilk neslin hat?dan ber? oldu?u (ta?d?lu?ssah?be) ?eklindeki ak?denin ve bu kusursuzlu?un T?bi?n?a da uzat?lmas? g?r???n?n g??l? olmas?n?n bir gere?iydi.16 9. tabakaya (III. y?zy?l ba?lar?na) veya yakla??k ric?l literat?r?n?n olu?turulmaya ba?lad??? zamana kadar, f?rka mensuplar?n?n say?s?n?n t?m r?v?lere oran? a?a?? yukar? sabit kal?r. Bu say?, -?nceki t?m r?v?lerden daha fazlas? bulunsa bile- 10. tabakadan itibaren d??er. F?rka mensuplar?n?n say?s?ndaki d????, k?smen, reddedilen kel?m? mezheplerin kaybolu?u; Kaderiyye?nin Mu?tezile taraf?ndan, M?rcie?nin de yeni S?nn? toplum taraf?ndan absorbe edili?i ile a??klanabilir. Ahmed b. Hanbel ku?a??n?n onlar? ?iddetle reddetmesi sebebiyle say?lar?n?n d??m?? olmas? da akla yak?n g?r?n?yor. Reddedilmelerinin bir sebebi de, S?nn? r?v?lerin alabildi?ine art???yla, f?rka mensuplar?na art?k eskisi kadar ?nem vermeye gerek kalmamas? idi. ?lk b?y?k ric?l uzman? Yahy? b. Sa?d el16 Ta?d?l hakk?nda bk. Juynboll, s. 190-202. S?rekli reddedilmi? bir hadis: ?Beni g?ren, beni g?ren herhangi birini g?ren ve beni g?ren birini g?reni g?ren herkes m?b?rektir?. ?bn Adiyy, el-K?mil fi?d-Duaf?, Beyrut 1984, I/212, III/977. Katt?n??n (?. Basra, 193/813) -aksi halde ?ok ?ey kaybolaca??ndan- mezhep taraftarlar?ndan nakilde bulunmay? kesin olarak savundu?u nakledilmi?tir.17 Saflar? birle?tirmenin ??phesiz daha m?him bir sebebi de, Halife elMe?m?n taraf?ndan 218/833?te ba?lat?lan ve yakla??k yirmi y?l boyunca y?r?rl?kte kalan Engizisyon (Mihne) idi.18 Ehl-i hadis?in 10. tabakada ?ahit oldu?umuz toplam say?s?ndaki keskin art???, bizzat Mihne te?vik etmi? olmal?d?r. Elbette ki g?zlenen bu art??, sonunda galip gelen Ehl-i hadis f?rkas?n?n g?c?n? g?sterir. U?runa din adamlar?n?n alenen sorguya ?ekildi?i doktrin Mu?tez?l? idi; yani ?Kur??n zaman i?inde yarat?lm??t?r?. Mihne h?disesi ayn? zamanda, ekseriyetle, ?i? deste?ini alan bir te?ebb?s idi ve onun el-M?tevekkil taraf?ndan durdurulmas?yla birlikte ?i?lere kar?? sert tedbirler al?nd?.19 ?u halde Gelenek?i/S?nn? reaksiyonun, ?zellikle ?i? kar??t? olmas?n? beklemeliyiz. Ve bu beklenti, Rafiz? r?v?lerin say?s?ndaki d?????n ?n?li?iyle do?rulanmaktad?r. S?nn? muhaddislerin, kendi ?a?da?lar?ndaki itik?d? sap?kl?klara art?k g?z yummay??lar?na ra?men Ehl-i S?nnet itik?d?n?n yeni anlay???, yaln?zca m?zinin me?hur r?v?leri taraf?ndan kurulan ??pheli itik?d? m?n?sebetleri g?rmezden gelme ?eklinde geriye yans?t?ld? (Eb? Han?fe?nin irc??s? gibi). Bu, kendi hayatlar?nda son derece h?rmet g?rm?? insanlar?n aforoz edilmesi ve isimlerinin kay?tlardan silinmesi ?eklini almad?. S?nn? itid?li bu noktada, Origen (185-254)20 gibi ?ahsiyetleri vefatlar?ndan sonra geli?en ortodokslu?un esaslar?na dayanarak mahk?m eden H?ristiyanlar aras?ndaki iz?f? taassuba tezat te?kil eder. 7. Etb?u 't-T?bi?n'in b?y?kleri. ?rn. M?lik (?. 179) ve es-Sevr? (? . 161), 10 Bk. ?bn Hacer, Tehz?b, Haydar?bad 1325 -1327, I/93 vd. 11 K. el-Fihrist , Edit?r: Gustav Fluegel, Leipzig 1872, s. 178 . 12 Hoca ve dost ?evresini Mu'tezile kel?mc?lar? ile F?r?b? okulundan yeti?en mant?k??lar?n olu?turdu?u ?bn?'n-Ned?m'in ?l?ml? bir ?i? oldu?unu ortaya koyan g??l? deliller bulunmaktad?r. ?bn Hacer Lis?n?'l-M?z?n'da (V/72-73) onun hakk?nda menf? y?nde kanaat serdetmi?tir. ?bn?'n-Ned?m'in baz? S?nn? ?imlerden s?z ederken ?Ha?viyye'dendir? ifadesini kullanmas?, Ebu'l-Hasen el-E?'ar?'yi Cebriyye'den saymas?, kar??t g?r??l? ulem?y? de?erlendirmede yanl? davrand??? y?n?nde ipu?lar? vermektedir . Bk . Metin Yurdag?r, ? ?bn?'n-Ned?m? , D?A, XXI/ 171 - 172 . (?eviren) 13 Takr?b, II/303. Di?er bid'at ara?t?rmac?lar? aras?nda bk. Ebu'l-Hasen el-E?'ar? (? . Ba?dad, 324 /935), Die dogmatischen Lehren (Mak?l?t?'l- ?sl?miyy?n ) , Edit?r: Helmut Ritter, 2. bask? Wiesbaden 1963 , s. 13 . 14 Tam tersine N?s?biyye ya da Ehl?'n-Nasb; Hz. Ali'ye bu?zeden ve ba?kalar?n? ondan ?st?n g?ren f?rkad?r . Bk . F?r?z?b?d?, el-K?m?s?' l-Muh?t, ?na s? be? maddesi; ?bn Hacer, Hedy?'s-S?r? Mukaddimet? Fethi'l- B?r? , Kahire 1986 , s. 483 . (?eviren) 15 Bk. ?bn Hacer, Tehz?b, VI/52 (Abdullah b. N?fi' , M?lik'in re'yini bilirdi); Ebu Nuaym el-Isfah?n?, Hilyet?'l- Evliy? , Kahire 1934 -1938, IX/97 (?bn Ver? Ahmed b . Hanbel'e, M?lik, es-Sevr? ya da el-Evz??'den hangisinin re'yini tahsil etti?ini sorar); ?bn Ebi'l-Vef?, el- Cev?hiru' l-Mud?e, Haydar?bad 1332 , II/117 vd. ( N?s?r b. Yahy? Eb? Han?fe'nin re'ye dayanmas?n? M?lik'i ?rnek vererek savunur. Ahmed b . Hanbel taraf?ndan kabul edilir); ez- Zeheb? , Siyeru A'l?mi'n- N?bel? , Beyrut 1983 , s. 79 ( ?bn Abdi'l-Hakem bir talebeyi, M?lik'in re'yini yaymaya davet eder). 17 Ali b . el-Med?n? Yahya b . Sa?d'e, Abdurrrahman b . Mehd?'nin: ?Ehl-i Hadis aras?nda bid'atte ba? ?eken herkesi reddederim? dedi?ini s?yleyince, Yahya b . Sa?d g?ld? ve ??yle dedi: ?Peki Kat?de'ye (Basral?, Kader?, ? . 118 /736 veya 737) ne yapacak? ?mer b . Zerr el-Hemed?n?'ye (K?feli, M?rci', ? . yakla??k 150-170ler) ne yapacak? ?bn Eb? Ravv?d'a (Mekkeli, M?rci' , ?. 159?/775 veya 776) ne yapacak??. Yahya di?er pek ?o?unu sayd? ve sonra: ?E?er Abdurrahman bu s?n?f? terkederse, ?ok ?eyi terketmi? olur? dedi. el-Hat?b el-Ba?d?d?, Kif?ye, s. 129; kr? . ?bn Hacer, Tehz?b, VIII/353. 18 el-M?tevekkil h. 234'te Kur'an tart??mas?na son verilmesini istedi ve ?nde gelen din adamlar?n? Mu'tezil?lik aleyhinde va'zetmeleri i?in g?revlendirdi; l?kin Mihne sebebiyle tutuklanan mahkumlar?n sal?verilmelerini emretti?i h. 237'ye kadar bu ger?ekle?medi. ?bnu'l-Cevz?, el- Muntazam , K?pr?l?, no: 1175 . Ayr?ca bk. 234 , 237 . Standart anlat?m i?in bk . Walter M. Patton, Ahmed Ibn Hanbal and the Mihna , Leiden 1897 . Ayr?ca bk . Dominque Sourdel, ? La politique religieuse du calife abbaside al-Ma'm?n?, Revue des ?tudes islamiques , say?: 30 , 1962 , s. 26 - 48 ; Josef van Ess, ? Ibn Kull?b und die Mihna? , Oriens, say?: 18 - 19 , 1965 - 1966 , s. 92 - 141 . 19 Jourdel ve Van Ess 'den ba?ka bk. ?bn?'l-Es?r, el-K?mil fi't- T?r?h , Edit?r: C. J. Tornberg (yeniden bas?m) , Beyrut 1965 -1967. Bk. 235 , 236 .


This is a preview of a remote PDF: http://dergipark.gov.tr/download/article-file/153695

Christopher MELCHERT / Çev. Ahmet Tahir DAYHAN, Christopher MELCHERT, Ahmet Tahir DAYHAN. Kütüb-i Sitte’deki Fırka Mensuplarının Sünnî Toplumdan Dışlandığının İspatı, Usûl İslam Araştırmaları, 2016, 135-146,