Centaurea Cyanus L.’nin sekonder metabolitleri

Ankara Ecz. Fak. Derg. 37 (4) 285 - 294, 2008 J. Fac. Pharm, Ankara 37 (4) 285 - 294, 2008 CENTAUREA CYANUS L.’NİN SEKONDER METABOLİTLERİ SECONDARY METABOLITES OF CENTAUREA CYANUS L. Gökçen TAN1, Şüra BAYKAN EREL2, Serdar DEMİR2, İsmail AKGÜN3, Erdal BEDİR3 Canan KARAALP2* 1 2 Bodrum Devlet Hastanesi, Muğla Ege Üniversitesi, Eczacılık Fakültesi, Farmasötik Botanik Anabilim Dalı, 35100 Bornova-İzmir 3 Ege Üniversitesi, Mühendislik Fakültesi, Biyomühendislik Bölümü, 35100 Bornova-İzmir ÖZET Bu çalışmada, Manisa Spil dağından toplanmış olan Centaurea cyanus’un kurutularak toz edilmiş toprak üstü kısımlarından, n-hekzan, kloroform ve metanol ekstreleri hazırlanmıştır. Çeşitli kromatografik yöntemler kullanılarak n-butanol ekstresi üzerinde fraksiyonlama ve izolasyon işlemleri gerçekleştirilmiştir. İzole edilen saf maddelerin yapı tayinleri spektroskobik yöntemler (1H ve 13C NMR) kullanılarak gerçekleştirilmiştir. Bazı fraksiyonlarda ticari saf standart maddeler kullanılarak İTK ile analiz yapılmıştır. C. cyanus’tan elde edilen n-BuOH ve MeOH ekstrelerinin içerikleri UPSK ile flavonoit bileşikleri ve klorojenik asit içeriği açısından incelenmiştirr. Sonuç olarak, C. cyanus’tan izoramnetin-7-O- -Dglukopiranozit ve apiin bileşikleri izole edilmiştir. Siringin, klorojenik asit ve apigenin varlığı ise İTK ile tespit edilmiştir. Ayrıca, ekstrelerde klorojenik asit, homoorientin, luteolin-3-O-glikozit ve luteolin-4-Oglikozit bulunduğu UPSK metodu ile belirlenmiştir. Bitkide siringin, homoorientin, luteolin-3-O-glikozit ve luteolin-4-O-glikozit varlığı bu çalışma ile ilk kez ortaya konmaktadır. Anahtar kelimeler: Centaurea cyanus, izoramnetin-7-O-ß-D-glukopiranozit, apiin, İTK, UPSK, NMR. ABSTRACT In this study, n-hexane, CHCl3 and MeOH extracts from dried and powdered aerial parts of C. cyanus collected from Manisa, Mountain Spil were prepared. Fractionation and isolation procedures were performed on the n-BuOH extract by using several chromatographical methods. Structure elucidation of the pure compounds were performed by using spectroscopic methods (1H and 13C NMR). Identification studies 286 Gökçen TAN, Süra BAYKAN EREL, Serdar DEMİR, İsmail AKGÜN, Erdal BEDİR, Canan KARAALP were performed with TLC by using commercial pure standarts on some fractions. Contents of the n-BuOH and MeOH extracts prepared from C. cyanus were determined by comparing flavonoids and chlorogenic acid standarts on UPLC instrument. As a result, isorhamnetin-7-O- -D-glucopyranoside and apiin were isolated from C. cyanus. Syringin, chlorogenic acid and apigenin were identified by using a TLC method. Furthermore, chlorogenic acid, homoorientin, luteolin-3-O-glycoside and luteolin-4-O- glycoside were determined in the extracts by using an UPLC method. Syringin, homoorientin, luteolin-3-O-glycoside and luteolin-4-O-glycoside were reported for the first time in C. cyanus by our work. Key words: Centaurea cyanus, isorhamnetin-7-O- ß -D-glucopyranoside, apiin,, TLC, UPLC, NMR. GİRİŞ Asteraceae familyasının Cardueae tribusunda yer alan Centaurea L. cinsi dünyada yaklaşık 500 tür ile temsil edilmektedir. Asya, Avrupa, Kuzey Afrika ve Amerika’da yayılış gösteren bu türlerin büyük bir çoğunluğu Batı Asya ve Akdeniz Bölgesi’nde yoğunlaşmıştır (1). Centaurea L. Türkiye florasında %61.1’i endemik olmak üzere 192 taksonla temsil edilmekte ve özellikle Batı, Güneybatı ve Orta Anadolu’da doğal olarak yetişmektedir. (2, 3, 4). Tür sayısının ve endemizm oranının yüksek olması, Anadolu’nun Centaurea cinsi için gen merkezi olabileceğini düşündürmektedir. Centaurea türleri, ülkemizde halk arasında peygamber çiçeği, zerdali dikeni, çoban kaldıran, timur dikeni gibi isimlerle bilinmekte ve çok uzun yıllardır midevi, göğüs yumuşatıcı, ateş düşürücü, ishal kesici, adet getirici ve iştah açıcı olarak kullanılmaktadır (5). Bazı türlerin sıtmada, hemoroit, abse ve yara tedavisinde kullanıldığı da kayıtlıdır (6, 7). Dünyada da çeşitli Centaurea türleri geleneksel halk tıbbında çok değişik amaçlarla kullanım bulmaktadır (8). Yapılan çeşitli araştırmalarla, Centaurea türlerinin antimikrobiyal (9, 10), antioksidan (11), antienflamatuvar (9, 12), antiülserojenik (13), sitotoksik (14) ve antiprotozoal (9, 15) aktivite gösterdiği saptanmıştır. Centaurea türleri ile yapılan fitokimyasal çalışmalarda elde edilen ana bileşik grupları, seskiterpenler (16, 17), flavonoitler (17), lignanlar (18, 19) ve bunların glikozitleridir. Bununla birlikte indol alkaloidleri (20), triterpenler (21), monoterpenler (22), ditiyofenler (23), steroidal glikozitler (24) ve antosiyaninler de (25) izole edilmiştir. Bu çalışma, ülkemizin tıbbi bitkilerinden olan C. cyanus’un sekonder metabolitlerinin kromatografik ve spektroskopik yöntemler kullanılarak belirlenmesi amacıyla yürütülmüştür. Ankara Ecz. Fak. Derg., 37 (4) 285 - 294, 2008 287 MATERYAL VE YÖNTEM Materyal Centaurea cyanus çiçeklenme döneminde (2004-Haziran), Manisa Spil dağı, 709 m’den toplanmıştır (38o35'15.6''N 27o25'24.1''E). Bitkinin herbaryum örneği hazırlanarak, Ege Üniversitesi, Eczacılık Fakültesi Herbaryumu’na kaydedilmiştir (İZEF 5685). Ekstraksiyon ve izolasyon Kurutularak toz edilmiş C. cyanus’un toprak üstü kısımları (400 g), sırası ile n-hekzan, CHCl3, ve MeOH (2 x 2.5 L) ile, ultrasonik banyoda ekstre edilmiştir. Solvanlar evaporatörde kuruluğa kadar uçurularak, n-hekzan (4.6 g), CHCl3 (5.66 g) ve MeOH (12.14 g) ekstreleri elde edilmiştir. MeOH ekstresi n-butanol ile partisyona tabi tutulmuştur. Zengin bir İTK profiline sahip olması nedeni ile, BuOH ekstresi (10 g), RP C-18 silika jel kolona (200 g,) uygulanmıştır. Vakum sıvı kromatografisi (VSK) ile fraksiyonlama işlemine, çözücü sistemi H20:MeOH (100:0→ 0:100 (%10’luk artışlarla, 1’er L ) şeklinde değiştirilerek devam edilmiş ve CHCl3:MeOH (sırasıyla 2:8, 4:6 ve 5:5, 200’er ml) çözücü sistemleriyle farksiyonlama işlemi tamamlanmıştır. Ayırma işlemi sonucunda toplam 95 ana fraksiyon elde edilmiştir. Fr.35-40 ’ın (498 mg) açık kolon kromatografisi (AKK) ile Sefadeks kolondan %100 MeOH ile elüsyonu sonunda 249 fraksiyon toplanmıştır. 174-185 no’lu fraksiyonlar birleştirilerek bileşik 1 (29 mg) elde edilmiştir. Aynı kolondan elde edilen Fr.125-135 (27 mg) silika kolona (CH2Cl2-MeOH; 95:5→70:30, %2.5 azalma ile) uygulanmış ve bileşik 2 (16 mg) elde edilmiştir. İzolasyon çalışmaları esnasında elde edilen bazı fraksiyonlarda, flavonoit yapısındaki maddelerin ve fenolik asitlerin varlığının belirlenebilmesi amacı ile standart örneklerle İTK karşılaştırması yapılmıştır. Normal faz silika jel plak için EtOAc/HCOOH/CH3COOH/H2O (100:11:11:26) solvan sistemi, selüloz cam plak için ise BuOH/CH3COOH/H2O (4:1:5-üst faz) solvan sitemi kullanılmıştır. Total ekstrelerin içerikleri, Ultra Performanslı Sıvı Kromatografisi (UPSK) cihazında 18 flavonoit bileşiği (akasetin, apigenin, hesperidin, homoorientin, luteolin 3’-O-glukozit, kemferol, izoşaftozit, izoviteksin, luteolin 4’-O-glukozit, luteolin, naringenin, orientin, kersetin, kersitrin, r (...truncated)