Berlińskie studia Stanisława Przybyszewskiego

Academic Journal of Modern Philology ISSN 2353–3218 Vol. 10 (2020) s. 111–123 111 Michał Dzikon Uniwersytet Wrocławski Berlińskie studia Stanisława Przybyszewskiego Berlin Studies of Stanisław Przybyszewski Abstract The aim of this article is to show the course of medical studies of Stanisław Przybyszewski at the Royal University of Friedrich Wilhelm in Berlin with respect to the possibilities of him acquiring knowledge about mental illnesses that could have been used by this Polish-German writer in his subsequent novels to create protagonists immersed in madness. The author of the article analyses the materials of Berlin University from the time when Przybyszewski was its student (1889–1893). The analysed documents are the list of lecturers, and the lists of subjects included in the programme of studies. Additional material presented in the article include psychiatric books from the nineteenth and twentieth centuries. Analysing these books allows us to broaden the knowledge about the issues most likely discussed during the lectures, and about what the author of Dzieci Szatana could have possibly learnt about the then-known mental diseases. Analysis of the official forms from the University of Friedrich Wilhelm indicates that the would-be psychiatrist had an opportunity to take part in classes dealing with neurology and mental illnesses. My research shows that Berlin University may have provided Przybyszewski knowledge about melancholy (depression), neurasthenia and hysteria, and about the medical use of such drugs as morphine and opium. This article presents knowledge which will allow us to put under even closer analysis pieces of work of the author of Confiteor from the perspective of psychological aberration of characters. Keywords: Berlin, mental illness, psychiatry, Royal University of Friedrich Wilhelm, Stanisław Przybyszewski, University. 1. Wprowadzenie Dzieła Stanisława Przybyszewskiego są interesującym materiałem badawczym pod wieloma względami. Badacze literatury przełomu XIX i XX wieku podejmowali się, i nadal podejmują, prób analizowania dorobku twórczego autora Confiteor. Można wspomnieć chociażby o pracach Gabrieli Matuszek dotyczących twórczości Przybyszewskiego (i nie tylko jego) pod kątem mizoginizmu bohaterów (Matuszek 2014b) oraz ich neurotycznym zachowaniom ze szczególnym skupieniem się nad kwestią Michał Dzikon 112 męskiej histerii jako schorzeniu artystowskim (Matuszek 2014a). Nie sposób pominąć monografii twórczości autora Requiem aeternam (Matuszek 2008), w której to Matuszek zaprezentowała analizę kryzysu nowoczesności ujawniającego się w postaciach bohaterów dzieł Przybyszewskiego. Ponadto o działalności literackiej „Stacha”, poruszając między innymi kwestie jego „chorych” bohaterów, pisali chociażby Wojciech Gutowski (1996; 2008; 1997), Andrzej Z. Makowiecki (1971) czy Maria PodrazaKwiatkowska (1982; 1985; 1994). Twórczość autora Dzieci szatana to szczególnie interesujący materiał dla badań nad psychologią jednostki okresu Młodej Polski, która przechodzi kryzys powiązany z nerwicami oraz psychozami, ponadto jest skazana na samotność, dystans i konflikt ze społeczeństwem (Borzym 1968; 1982). Według młodopolskiego „dziecka szatana”: Jednostka twórcza posiada unerwienie o niesłychanej zmienności, o niebywałym zróżnicowaniu i wskutek tego nie zna granic, gdy chodzi o jakość uczuć. Nie zna granic w boleśni i nie zna granic w radości. Ten intensywny sposób odczuwania skazuje jednostkę twórczą na to, żeby była sama i wyodrębniona. (Przybyszewski 1997: 51) Przykładem realizacji tej koncepcji w prozie Przybyszewskiego może być między innymi osoba neurotycznego malarza Gasztowta z powieści Krzyk (Przybyszewski 1917), który żyje w odosobnieniu od innych ludzi oraz dodatkowo doznaje omamów związanych z postacią sobowtóra. To właśnie „Stach” w swoich dziełach zaprezentował podmiot chory, pogrążony w obłędzie. Jak pisze Gabriela Matuszek: „Jego [Przybyszewskiego – MD] bohaterowie toczą schizofreniczne zapasy z fundamentalnymi treściami kolektywnej/kulturowej (nie)świadomości, ożywianymi w procesie rozpadu osobowości” (Matuszek 2008: 371). Można zaryzykować stwierdzenie, że wszyscy bohaterowie dzieł autora Dzieci szatana są chorzy. Postaci są wyposażone w rozwiniętą, wrażliwą, ale też silnie zdegenerowaną psyche. Charaktery stworzone przez Przybyszewskiego wyróżniają się czymś więcej niż zwykłym szaleństwem. Wykazują stan zwiększonego odczuwania rzeczywistości i nierzadko doświadczają codzienności w wymiarze metafizycznym. Dla Przybyszewskiego nienormalność to coś wyjątkowego: „Degeneracya nie jest degeneracyą, tylko regularnie powracający i konieczny fenomen ewolucyjny, równie konieczne, jak to, co nazywamy normalnem — ba, milion razy konieczniejszy, bo norma, to głupota, – degeneracya zaś, to geniusz” (Przybyszewski 1900: 75). Zdaniem pisarza z Łojewa „choroba duszy” jest kolejnym etapem rozwoju człowieka – wynaturzeniem, które uszlachetnia jednostkę twórczą. To dolegliwość, która pozwala artyście zostać „kapłanem sztuki” i górować nad innymi. Indywiduum twórcze w epoce fin de siècle’u staje się magnesem wszelkich aberracji psychicznych pozbawionym możliwości uniknięcia nadwrażliwości nerwów. Zwielokrotnione odczuwanie prowadzi geniusza w rejony niebezpieczne dla jego samego. Ponieważ wysublimowane neurony to nie tylko zmaksymalizowane odbieranie przyjemnych bodźców, lecz także tych niosących cierpienie i ból. Dlatego też bohaterami Przybyszewskiego są często ludzie sztuki, którzy cierpią na liczne zaburzenia emocjonalne, psychiczne, a czasami także fizyczne. Stanisław Przybyszewski w swoich dziełach niejednokrotnie podejmował się próby pokazania jednostek chorych, cierpiących na nerwice czy inne schorzenia natury psychicznej, co pokazały między innymi wcześniej wspomniane prace badaczy literatury przełomu XIX i XX wieku. Temat psychologii jednostki twórczej, jej anormalne postrzeganie rzeczywistości były podejmowane niejednokrotnie, jednak autora niniejszego artykułu interesuje możliwość przyjrzenia się analizie tego zagadnienia Berlińskie studia Stanisława Przybyszewskiego z perspektywy wiedzy samego Przybyszewskiego. Stąd przedmiotem badań zostały berlińskie studia polsko-niemieckiego pisarza i zaliczone przez niego kursy na wydziale medycyny, które mogły mieć znaczenie dla kształtowania osobowości bohaterów jego powieści, szczególnie Krzyk (Przybyszewski 1917), Mocnego człowieka (Przybyszewski 1923), Dzieci szatana (Przybyszewski 1899) czy Dzieci nędzy (Przybyszewski 1913). 2. Wykształcenie Przybyszewskiego Stanisław Przybyszewski 18 sierpnia 1884 roku stał się uczniem Gimnazjum Królewskiego w Wągrowcu (Königliches Gymnasium zu Wongrowitz), do którego został przeniesiony z Torunia, gdzie wcześniej, w mocno zniemczonym mieście, dogłębnie poznał język niemiecki, co dało mu przewagę nad pozostałymi polskimi dziećmi (Helsztyński 1973: 33). Młody Przybyszewski nie miał wybitnych wyników w nauce, o czym pisze Stanisław Helsztyński (1973: 41 (...truncated)