Z dziejów szkolnictwa jezuickiego na ziemiach Rzeczypospolitej w latach 1564-1886

Resovia Sacra. Studia Teologiczno-Filozoficzne Diecezji Rzeszowskiej, Dec 1998

Jan Niemiec

A PDF file should load here. If you do not see its contents the file may be temporarily unavailable at the journal website or you do not have a PDF plug-in installed and enabled in your browser.

Alternatively, you can download the file locally and open with any standalone PDF reader:

http://czashum.hist.pl/media//files/Resovia_Sacra_Studia_Teologiczno_Filozoficzne_Diecezji_Rzeszowskiej/Resovia_Sacra_Studia_Teologiczno_Filozoficzne_Diecezji_Rzeszowskiej-r1998-t5/Resovia_Sacra_Studia_Teologiczno_Filozoficzne_Diecezji_Rzeszowskiej-r1998-t5-s263-283/Resovia_Sacra_Studia_Teologiczno_Filozoficzne_Diecezji_Rzeszowskiej-r1998-t5-s263-283.pdf

Z dziejów szkolnictwa jezuickiego na ziemiach Rzeczypospolitej w latach 1564-1886

Z dziej?w szkolnictwa jezuickiego na ziemiach Rzeczypospolitej w latach 1564-1886 Ks. Jan Niemiec Z DZIEJ?W SZKOLNICTWA JEZUICKIEGO NA ZIEMIACH RZECZYPOSPOLITEJ W LATACH 1564-1886 Osobiste do?wiadczenie religijne ?w. Ignacego Loyoli, kt?rym podzieli? si? z grup? paryskich student?w, zaowocowa?o powstaniem nowej wsp?lnoty. Przygotowawszy zarys konstytucji zakonnych zawarty w tzw. Formula Instituti Societatis Iesu, Ignacy Loyola przedstawi? go papie?owi Paw?owi III, kt?ry 27 wrze?nia 1540 r. bull? Regimini militantis Ecclesiae zatwierdzi? Towarzystwo Jezusowe1. Cz?onkowie zobowi?zani byli do sk?adania trzech ?lub?w: czysto?ci, ub?stwa i pos?usze?stwa. Ponadto, przez specjalny ?lub osobistego pos?usze?stwa papie?owi, o ddawali si? do jego dyspozycji w sprawach uznanych przeze? za najwa?niejsze. Jako szczeg?lne zadania papie? wyznaczy? nowo powsta?emu zgromadzeniu wspieranie my?li chrze?cija?skiej, szerzenie wiary przez dzia?alno?? kaznodziejsk?, ?wiczenia duchowne, nauczanie doktryny chrze?cija?skiej, s?uchanie spowiedzi, uczynki mi?osierdzia i dzia?alno?? misyjn?, zar?wno w?r?d pogan, jak i r??nowierc?w2. Cel i duchowo?? jezuit?w mo?na uj?? w formu??: ?usilnie s?u?y? Bogu z czystej mi?o?ci, pod sztandarem krzy?a, w Ko?ciele, nios?c pomoc duszom, a to wszys tko dla wi?kszej chwa?y Boga i dla wi?kszego dobra wsp?lnego ludzi?3. 1 J. Brodrick, Powstanie i rozw?j Towarzystwa Jezusowego, t. 1, Krak?w 1969, s. 52-81; A. Ravier, Ignacy Loyola zak?ada Towarzystwo Jezusowe, Warszawa 1994; C. de Dalmases, Cz?owiek, kt?ry widzia? wszystko. Ignacy Loyola, Krak?w 1990. 2 B. Kumor, Historia Ko?cio?a, cz. 5, Czasy nowo?ytne. Roz?am w chrze?cija?stwie zachodnim, Lublin 1984, s. 156-160; H. T?chle, C.A. Bouman, Historia Ko?cio?a, t. 3, Warszawa 1986, s. 111-112. 3 M. Bednarz, ?w. Ignacy Loyola w moim ?yciu, Krak?w 1993, s. 31; Nasza modlitwa wsp?lnotowa, Krak?w 1993, s. 19. Aby wype?ni? te zadania, w zakonie zwr?cono szczeg?ln? uwag? na ca?o?ciow? formacj? duchow? i intelektualn?. Do Towarzystwa mieli by? przyjmowani kandydaci, kt?rzy wykazywali si? inteligencj?, kultur? i ?wi?tobliwym ?yciem. Szczeg?lnie wa?ne by?o zdobycie gruntownej wiedzy filozoficzno-teologicznej. W koloniach, zak?adanych przy uniwersytetach, s?u??cych jako mieszkanie dla kleryk?w zakonnych odbywaj?cych studia filozoficzne i teologiczne, pocz?tkowo nie by?o ?adnych wyk?ad?w. Powoli jednak sta?y si? one zak?adami kszta?c?cymi, a z czasem przekszta?ci?y si? w centralne o?rodki wewn?trznej odnowy Ko?cio?a i teologicznej dyskusji z r??nowiercami4. Sam Ignacy Loyola pocz?tkowo nie by? sk?onny do podejmowania pracy nad kszta?ceniem uczni?w spoza zakonu. Dopiero po do?wiadczeniach szkolnych w Gandii, a zw?aszcza osi?gni?ciach kierowanego przez Hieronima Nadala SJ kolegium w Messynie na Sycylii, zadecydowa?, ?e szkolnictwo b?dzie jednym ze ?rodk?w dzia?alno?ci apostolskiej m?odego zakonu. Wzorcem dla wszystkich szk?? jezuickich sta?a si? z czasem utworzona w 1551 r. Scuola di grammatica, d?umanit? e dottrina cristiana, zwana popularnie Collegium Romanum, a nast?pnie Gregorianum5. Jezuici pocz?tkowo nie wypracowali w?asnego oryginalnego systemu nauczania. Metody pracy dydaktyczno-wychowawczej zaczerpn?li od istniej?cych w?wczas uniwersytet?w i gimnazj?w, dostosowuj?c je do w?asnych potrzeb. W organizacji szk?? wy?szych wzorowali si? na uniwersytecie paryskim, gdzie stosowano m.in. podzia? uczni?w w zale?no?ci od wieku i stopnia wiedzy, obok wyk?ad?w urz?dzano powt?rki i dysputy, a profesorowie troszczyli si? r?wnie? o poziom moralny student?w. Szkolnictwo ?rednie wzorowane by?o g??wnie na humanistycznych szko?ach powsta?ych pod wp?ywem renesansu w ?rodowisku niderlandzkich Braci ?ycia Wsp?lnego. Ignacy Loyola chcia? jednak nada? jezuickim kolegiom pewien specyficzny rys. Pragn?? zw?aszcza, aby szko?a, pr?cz nauki, r?wnie? wychowywa?a religijno-moralnie, do czego mia?y si? przyczyni? m.in. lekcje religii i umiarkowane praktyki pobo?ne, oczyszczone teksty staro?ytnych autor?w, umoralniaj?ce dialogi i przedstawienia. Zaleca? ograniczenie kar cielesnych, 4 B. Nato?ski, Szkolnictwo jezuickie w Polsce w dobie kontrreformacji, w: Wiek XVII Kontrreformacja - Barok. Prace z historii kultury, red. J. Pelc, Wroc?aw 1970, s. 309; S. Litak, Jezuici na tle innych zakon?w m?skich w Polsce w XVI-XVIII wieku, w: Jezuici a kultura polska. Materia?y sympozjum z okazji Jubileuszu 500-lecia urodzin Ignacego Loyoli (1491-1991) i 450-lecia powstania Towarzystwa Jezusowego (1540-1990). Krak?w, 15-17 lutego 1991 r., red. L. Grzebie? i S. Obirek, Krak?w 1993, s. 186. 5 J. Brodrick, dz. cyt., s. 89-101; E. Nowak, Gregorianum, EK, t. 6, Lublin 1973, kol. 133-134. a wyrabianie karno?ci mia?o opiera? si? na odwo?ywaniu si? do honoru i ambicji m?odzie?y, wsp??zawodnictwie, przekonywaniu i pochwa?ach. Nauczanie mia?o by? bezp?atne. Prac? pedagogiczn? mieli podejmowa? przygotowani pedagodzy, kt?rzy dla zachowania jedno?ci przedmiotu mieli uczy? w klasach ni?szych i ?rednich przez kilka lat. Wa?nym czynnikiem nauczania pr?cz wyk?ad?w i lekcji, pobudzaj?cym aktywno??, mia?y by? dysputy, cz?ste powt?rki i popisowe deklamacje6. Celem by?a ?uczona i wymowna pobo?no???, a w programie nauczania k?adziono akcent na poznanie zasad gramatyki ?aci?skiej i greckiej oraz teorii poezji i wymowy, zdobycie wytwornego stylu w mowie i pi?mie przez lektur? klasyk?w oraz erudycj? polegaj?c? na przyswojeniu sobie wiadomo?ci og?lnych7. Jezuici sprowadzeni zostali do Polski przez kardyna?a Stanis?awa Hozjusza w 1564 r., gdy tworzenie kolegi?w ze szko?ami dla ?wieckich by?o ju? w zakonie stosowane powszechnie. Pierwsze kolegium i szko?? ?redni? otworzyli 8 stycznia 1565 r. w Braniewie, niemal r?wnocze?nie uzupe?niaj?c j? o konwikt szlachecki. Gimnazjum, obejmuj?ce 5 klas, od infimy do retoryki, pocz?tkowo liczy?o niewielu uczni?w. Obsad? profesorsk? stanowi?a mi?dzynarodowa grupa jezuit?w, zmieniana pocz?tkowo do?? cz?sto, znaj?ca g??wne zasady organizacji kolegi?w na Zachodzie. Obok przedmiot?w klasycznych nauczanych powszechnie w kolegiach jezuickich, uczono w braniewskim gimnazjum dodatkowo m.in. j?zyka niemieckiego, matematyki, dialektyki, ?piewu i muzyki. W wychowaniu wa?n? rol? odgrywa?y praktyki religijne, dzia?alno?? Sodalicji Maria?skiej, publiczne wyst?py w teatrze szkolnym, nagrody i kary oraz wsp??zawodnictwo8. 6 L. Grzebie?, Dzia?alno?? jezuit?w na polu szkolnictwa do po?owy XVII w., w: Nauka z poezji Macieja Kazimierza Sarbiewskiego SJ, Warszawa 1995, s. 37-38; S. Obirek, Jezuici w Rzeczypospolitej Obojga Narod?w w latach 1564-1668. Dzia?alno?? religijna, spo?eczno-kulturalna i polityczna, Krak?w 1996, s. 72; A. Wojtkowski, Z dziej?w szkolnictwa jezuickiego i pijarskiego w Polsce, ZN KUL, 9(1966), nr 1-2, s. 100. 7 L. Piechnik, Dzia?alno?? jezuit?w polskich na polu szkolnictwa (1565-1773), w: Jezuici a kultura polska..., s. 244; P.J. Badura, Z dziej?w jezuickiego szkolnictwa, PP, 105(1988), nr 9(805), s. 303-304. 8 J. Korewa, Sprowadzenie jezuit?w do Polski, NP, (1964), t. 20, s. 13-49; B. Nato?ski, Pocz?tki i rozw?j Towarzystwa Jezusowego w Polsce 1564-1580, w: J. Brodrick, dz. cyt., s. 414-476; L. Piechnik, Gimnazjum w Braniewie w XVI w. Studium o pocz?tkach szkolnictwa jezuickiego w Polsce, NP, (1958), t. 7, s. 5-72; ten?e, Konwikt szlachecki w Braniewie (1565-1600), SW, (1968), t. 5, s. 89-110. Wkr?tce jezuici otwarli w Braniewie jeszcze pierwsze na ziemiach polskich seminarium duchowne (1567), nowicjat zakonny (1569), alumnat papieski (1578) i burs? dla ubogich student?w (1582)9. Jezuici, kt?rzy pragn?li pocz?tkowo za?o?y? w Polsce jedynie kilka du?ych kolegi?w w najwi?kszych miastach, aby kszta?ci? w nich m?odzie? z ca?ego regionu, musieli zmieni? plany na skutek odmiennych ??da? fundator?w. St?d kolejne szko?y wzorowane na gimnazjum braniewskim powstawa?y w mniejszych o?rodkach. Do ko?ca XVI wieku powsta?o jedena?cie nowych szk??: w Pu?tusku (1566), Wilnie (1569), Poznaniu (1573), Jaros?awiu (1575), Kolo?warze (1579), Po?ocku (1584), Rydze (1584), Dorpacie (1584), Kaliszu (1584), Nie?wie?u (1585) i Lublinie (1586). Szko?y te szybko zyska?y opini? dobrze prowadzonych i zacz??y zape?nia? si? uczniami. Pocz?tkowo pochodzili oni g??wnie ze ?rodowisk mieszcza?skich, ale w miar? rozwoju szk?? coraz wi?cej uczni?w wywodzi?o si? z rodzin szlacheckich. Przewa?nie byli to katolicy, ale zdarzali si? te? innowiercy, co ?wiadczy z jednej strony o otwarto?ci zakonu, a z drugiej o wy?szym ni? u innowierc?w poziomie kszta?cenia. Dynamiczny rozw?j sieci tych szk??, stwarzaj?c mo?liwo?ci kszta?cenia m?odzie?y szlacheckiej i mieszcza?skiej w kraju, zapobiega? jej wyjazdom na studia do o?rodk?w protestanckich i przenoszeniu w ten spos?b idei reformacji na grunt polski. Profesorowie nauczaj?cy w pierwszych kolegiach byli przewa?nie obcokrajowcami. System nauczania, jakkolwiek posiadaj?cy wsp?lne podstawy klasyczne, wobec braku jednolitych og?lnozakonnych przepis?w dotycz?cych nauczania, pozwala? na wprowadzanie nowych przedmiot?w, a wyk?adowcom dawa? mo?liwo?ci eksperymentowania i poszukiwa? badawczych. Innowacje te uzale?nione by?y od polskich tradycji oraz wyra?nych ??da? rodzic?w i uczni?w. G??wny nacisk k?adziono na nauczanie ?aciny, korzystaj?c przy tym z r??nych podr?cznik?w, uczono greki d???c do wyrobienia umiej?tno?ci pos?ugiwania si? ni? w uk?adaniu wierszy, nauk? hebrajskiego traktowano raczej marginalnie. W?r?d przedmiot?w wprowadzonych na ?yczenie 9 Istnieje bogata literatura na temat tych instytucji. Por. m.in. H. Gulbinowicz, Geneza konstytucji Hozja?skich Seminarium Duchownego w Braniewie, SW, (1968), t. 5, s. 43-65; J. Korewa, Z dziej?w diecezji warmi?skiej w. XVI. Geneza braniewskiego Hozianum. Przyczynek do zespolenia Warmii z Rzeczypospolit? 1549-1564, Pozna? 1965; ten?e, Rola braniewskiego Hozianum w dziele zespolenia Warmii z Rzeczypospolit? w w. XVII-XVIII, SW, (1968), t. 5, s. 77-87; J. Ob??k, O pocz?tkach Kolegium Jezuickiego i Seminarium Duchownego w Braniewie, SW, (1968), t. 5, s. 5-41; S. Adamski, Alumnat papieski w Braniewie 1578-1798, Lublin 1969 (mps BKUL). ?rodowiska by?y m.in.: dialektyka, historia, j?zyki nowo?ytne - niemiecki i ruski, fizyka i matematyka oraz ?piew i gimnastyka. Organizacyjnie by?y to pocz?tkowo szko?y trzyklasowe, p??niej najcz??ciej pi?cioklasowe ?aci?skogreckie z trzema ni?szymi klasami gramatyki, ?redni? poetyki i wy?sz? retoryki, do kt?rych niekiedy do??czano dodatkowy kurs filozofii, a nawet teologii, co dawa?o szkole prawa Akademii (Wilno)10. Pr?cz szkolnictwa ?redniego jezuici zak?adali te? przy kolegiach seminaria diecezjalne i papieskie, zwane alumnatami papieskimi, z kursami filozofii i teologii11. Dla kszta?cenia rodzimej kadry profesorskiej spo?r?d kleryk?w jezuickich powstawa?y seminaria pedagogiczne, w kt?rych uczyli do?wiadczeni profesorowie12. Prace podj?te w 1586 r. z inicjatywy genera?a Towarzystwa, Klaudiusza Aquavivy SJ, nad ujednoliceniem systemu szkolnego doprowadzi?y do wydania w 1599 r. Ratio studiorum, pierwszej og?lnozakonnej ustawy szkolnej. Ostateczne zatwierdzenie tego dokumentu nast?pi?o po okresie pr?b i konsultacji w ?onie ca?ego zakonu. Podczas redagowania tekstu si?gano po opinie przedstawicieli prowincji i poszczeg?lnych jezuit?w, najwybitniejszych znawc?w szkolnictwa. Polscy jezuici r?wnie? przes?ali swoje uwagi, zreszt? daleko id?ce i znacznie r??ni?ce si? od innych. Podkre?lali potrzeb? szerszego uwzgl?dnienia w Ratio studiorum studium Pisma ?wi?tego, proponuj?c rozszerzenie jego wyk?ad?w w szko?ach jezuickich do czterech lat. Dla kleryk?w Towarzystwa proponowali rozpocz?cie nauki Pisma ?wi?tego ju? w nowicjacie i kontynuacj? jej przez kolejne lata. Drugi postulat polskiej komisji dotyczy? stosunku Towarzystwa do doktryny ?w. Tomasza z Akwinu. Zdecydowanie przeciwstawiano si? wi?zaniu wyk?adu doktryny z jednym tylko, nawet najwi?kszym autorytetem. Mimo ch?odnego przyj?cia tych uwag w Rzymie i nieuwzgl?dnienia ich w przygotowanym tek?cie, ostateczn? wersj? Ratio studiorum przyj?to w Polsce bez wi?kszych sprzeciw?w. Nie zrezygnowano jednak z pewnych dodatk?w mieszcz?cych si? w granicach ustawy, staraj?c si? zadowoli? gusta rodzic?w i uczni?w13. tusk) T. ?ebrowski, Pocz?tki Seminarium Duchownego (kleryckiego) w Pu?tusku (15941624), ?Studia P?ockie?, (1994), t. 22, s. 11-27; (Wilno) J. Poplatek, Powstanie Seminarium Papieskiego w Wilnie (1582-1585), AW, 6(1929), s. 47-71, 429-455; ten?e, Zarys dziej?w Seminarium Papieskiego w Wilnie 1585-1773, Wilno 1930; ten?e, Alumnat Papieski w Wilnie, ??r?d?a Mocy?, 2(1928), z. 4, s. 44-60; (Pozna?) M. Banaszak, Pocz?tki kolegium..., s. 505-517; L. Piechnik, Seminarium diecezjalne w Poznaniu w l. 1564-1616, NP, (1984), t. 61, s. 93-109; (Kalisz) L. Piechnik, Jezuici a Seminarium Diecezjalne w Kaliszu (1593-1620), NP, (1964), t. 20, s. 113-147; ten?e, Jezuickie seminarium diecezjalne w Kaliszu na tle wsp??czesnego szkolnictwa ko?cielnego, w: Jezuici w przedrozbiorowym Kaliszu, Kalisz 1996, s. 55-68. 12 L. Piechnik, Pocz?tki seminari?w nauczycielskich w Polsce w wieku XVI, NP, (1964), t. 10, s. 159-175. 13 S. Bednarski, Propozycje jezuit?w polskich XVI w. w sprawie Ratio Studiorum w ?wietle materia??w archiwalnych, ?Bulletin de l?Acad?mie Polonaise des Sciences et des Lettres?, Cracovie 1934, s. 152-155; ten?e, Jezuici polscy wobec projektu ordynacji studi?w, Krak?w 1935. To? w: PP, 52(1935), t. 205, ss. 69-84, 223-240; por. B. Nato?ski, Humanizm jezuicki i teologia pozytywno-kontrowersyjna w XVII i XVIII wieku. Nauczanie i pi?miennictwo, w: Dzieje teologii katolickiej w Polsce, t. 2, cz. 1, Lublin 1975, Wydanie Ratio atque institutio studiorum Societatis Iesu (Roma 1599) zako?czy?o okres pr?b i samodzielnych innowacji jezuit?w polskich w szkolnictwie. Nowym systemem obj?to bowiem organizacj? wszystkich, a wi?c r?wnie? polskich i litewskich szk?? prowadzonych przez zakon. Jednolity system nauczania przyjmowa? typ czystej szko?y humanistycznej bez ?adnych dodatk?w. Zwi?z?e i klarowne przepisy zawieraj?ce szczeg??owy rozk?ad zaj??, program nauczania, rodzaj stosowanych podr?cznik?w, literatury i ?rodk?w naukowych, okre?laj?ce wysoko?? fundacji, stanowi?y ramy pracy zak?ad?w naukowych. Szczeg??owe zasady organizacji pracy kadry kierowniczej, profesor?w i wychowawc?w mia?y przyczyni? si? do pr??no?ci i rozwoju szk??14. Faktycznie I po?owa XVII w. w prowincji polskiej oraz niezale?nej od 1608 r. litewskiej by?a okresem szybkiego rozwoju dotychczas istniej?cych i powstawania nowych szk?? jezuickich. Tak?e przy za?o?onych w XVI w. kolegiach rozwija?y si? i powstawa?y nowe publiczne kursy filozofii (Braniewo, Pu?tusk, Pozna?, Kalisz, Nie?wie?, Lublin), teologii (Braniewo, Pozna?, Nie?wie?). W seminariach pedagogicznych (Pu?tusk, Wilno, Jaros?aw, Po?ock, Ryga, Nie?wie?, Lublin) pracowali najbardziej do?wiadczeni pedagodzy: Benedykt Herbest SJ, Justus Rab SJ, Wawrzyniec Bojer SJ, Maciej Sarbiewski SJ15. W prowincji polskiej nowe szko?y powsta?y we Lwowie (1608), ?ucku (1608), Kamie?cu Podolskim (1610), Sandomierzu (1613), Toruniu (1605), Rawie Mazowieckiej (1620), Gda?sku (1619), Bydgoszczy (1619), Chojnicach (1622), Brze?ciu nad Bugiem (1623), Faustowie (1625), Krakowie (1625), Ostrogu (1626), Winnicy (1630), Kro?nie (1631), Nowogrodzie Siewierskim (1636), Barze (1636), Perejes?awiu (1636), Ksawerowie (1647) i Kijowie s. 102-105; L. Piechnik, Akademie i uczelnie jezuickie, w: Dzieje teologii katolickiej w Polsce, t. 2, cz. 2, Lublin 1975, s. 57-66. (1647)16. W tym czasie w prowincji litewskiej szko?y utworzono w ?om?y (1614), Kro?ach (1616), P?ocku (1615), Smole?sku (1617), Orszy (1618), Grodnie (1625), Reszelu (1631), Pi?sku (1632), Dyneburgu (1638) i Witebsku (1648)17. Zwykle nie by?y to jednak od razu zak?ady pi?cioklasowe. Najcz??ciej powstawa?y jako trzyklasowe z klasami gramatyki, rzadziej czteroklasowe z poetyk?, a z trzech, kt?re w chwili za?o?enia mia?y pi?? klas, po roku istnienia dwa zamkni?to. Inne rozwija?y si? stopniowo, zyskuj?c z czasem klasy poetyki, a nast?pnie retoryki. Jedynie w sze?ciu z nowo powsta?ych zak?ad?w (we Lwowie, Sandomierzu, Orszy, Ostrogu, Smole?sku i Pi?sku) pojawi?y si? p??niej kursy filozofii. We Lwowie, Kamie?cu Podolskim, Kro?ach, P?ocku, Orszy i Smole?sku podejmowano ponadto wyk?ady z teologii moralnej, z kt?rych nierzadko korzystali pr?cz uczni?w kolegium r?wnie? kap?ani diecezjalni18. Wraz ze wzrostem liczby szk?? powi?ksza?a si? liczba m?odzie?y korzystaj?cej z ich us?ug. Oblicza si?, ?e ok. 1620 r. we wszystkich szko?ach prowincji polskiej i litewskiej by?o ok. 10 tys. uczni?w. Roczny stan najwi?kszych z nich przekracza? cz?sto 1000 ch?opc?w, chocia? w wi?kszo?ci zak?ad?w, zw?aszcza tych, kt?re le?a?y na wschodnich terenach pa?stwa by?o ich zdecydowanie mniej. Procentowo wzrasta?a r?wnie? liczba m?odzie?y pochodzenia szlacheckiego, na czym zreszt? jezuitom zale?a?o, spodziewali si? bowiem przez nich wp?ywa? na zwi?kszenie religijno?ci poddanych19. Coraz mniej korzystnie przedstawia?a si? natomiast sprawa obsady nauczycielskiej w szko?ach. Przyczyn? by?y cz?ste zmiany nauczycieli, kt?rymi w klasach ni?szych zwykle bywali klerycy, maj?cy uko?czone, co prawda, pr?cz klas humanistycznych, studium pedagogiczne i filozofi?, ale nie posiadaj?cy wystarczaj?cej praktyki. Po dwuletniej pracy szli na dalsze studia z teologii, a po jej uko?czeniu wracali do klas retoryki, nast?pnie na kursy filozofii, a ko?czyli jako profesorowie teologii. Skutek by? taki, ?e najs?absza by?a obsada klas gramatyki, poetyki i retoryki, a wielu t? prac? traktowa?o jako z?o konieczne i etap do dalszej pracy profesorskiej, a nie jako sta?e zaj?cie20. Realizowano program nauczania nakre?lony przez Ratio studiorum, a poza lekcjami klasy organizowa?y tzw. akademie uczniowskie. Przerobiony materia? utrwalano przez cz?ste powt?rki, kt?re nadto ci?gle pobudza?y uczni?w do aktywno?ci. Klasowe i publiczne dysputy, deklamacje i popisy obok rywalizacji dawa?y mo?liwo?ci pokazania si? na zewn?trz21. Podobn? rol? odgrywa? teatr szkolny, b?d?cy r?wnie? ?wietnym ?rodkiem wychowania i nauczania. Dobre przedstawienia ?ci?ga?y licznych widz?w, zdobywa?y nowych uczni?w, silnie oddzia?ywa?y na innowierc?w22. Wybitn? rol? wychowawcz? odgrywa?y Sodalicje Maria?skie, grupuj?ce cz?sto uczni?w w r??nym wieku. Zaprawia?y do osobistej pobo?no?ci, uczy?y samodzielno?ci i ofiarno?ci, zw?aszcza przez rozliczne dzia?ania charytatywne, uczni?w r??nych stan?w i narodowo?ci zbli?a?y do siebie. Grupuj?c najzdolniejszych i najlepszych, stanowi?y elit? i ?rodowisko, gdzie cz?sto budzi?y si? powo?ania kap?a?skie i zakonne23. 19 S. Obirek, Jezuici w Rzeczypospolitej Obojga Narod?w..., s. 79. 20 L. Piechnik, Pocz?tki seminari?w nauczycielskich..., s. 159-175; EJ, k. 661. 21 B. Waczy?ski, Rzut oka na dzieje Akademii Teologicznej, NW, t. 10 (1931-1934), s. 320-326. Jezuici niech?tnie odnosili si? do wychowania internatowego, dlatego pocz?tkowo nie planowali tworzy? przy kolegiach konwikt?w. Niech?? ta mia?a swe ?r?d?o w obawach, ?e prowadz?cy je ?atwo mog? przeszczepi? pewne formy ?ycia zakonnego do wychowania m?odzie?y ?wieckiej oraz doprowadz? do zaniku dystansu mi?dzy wychowankami a wychowawcami. S?usznie obawiali si? r?wnie?, ?e administracja konwikt?w wymaga? b?dzie wielkiej liczby zakonnik?w, a rezultaty b?d? mierne. Zgodzili si? na ich tworzenie tylko pod presj? spo?eczn?, odpowiadaj?c na bie??ce potrzeby. W ten spos?b ju? w XVI w. powstawa?y konwikty dla szlachty czy bursy dla ubogich. Konwikty szlacheckie by?y cz??ci? kolegium z w?asnym regensem. Uczniowie ucz?szczali do szk?? publicznych, jedynie niekt?rych przedmiot?w uczyli si? w konwikcie, gdzie poza czasem nauki czuwali nad nimi wychowawcy. Istniej?ce przy szko?ach ju? od XVI w. bursy ubogich przekszta?ca?y si? cz?sto w pocz?tkach XVII w. w bursy muzyczne. Zdolniejsi uczniowie uczyli si? w nich gry na instrumentach, cz??? z nich zostawa?a organistami, cz??? nauczycielami w szko?ach parafialnych, a cz??? kontynuowa?a nauk?, przygotowuj?c si? do stanu duchownego24. Z nowych o?rodk?w, tylko w Sandomierzu jezuici utworzyli w 1615 r. kolejne seminarium pedagogiczne, a dwadzie?cia lat p??niej podj?li si? prowadzenia tam seminarium diecezjalnego. Seminaria diecezjalne prowadzili z r??nym skutkiem jeszcze w Gda?sku (1620), Kro?ach (1620) i Lublinie (1675)25. Kolegium wile?skie, kt?re ju? w 1579 r. uzyska?o status akademicki, w pierwszej po?owie XVII w. prze?ywa?o okres swojej ?wietno?ci. Posiadaj?c wysoko stoj?ce studium nauk humanistycznych, wydzia? filozoficzny z wyk?adami matematyki, wydzia? teologiczny z wyk?adami Pisma ?wi?tego oraz wydzia? prawa, Akademia by?a najwy?ej stoj?cym o?rodkiem kszta?cenia w prowincji litewskiej. Dzi?ki wybitnym profesorom, spo?r?d kt?rych najbardziej znani to filozof Marcin ?miglecki SJ, poeta Maciej Kazimierz Sarbiewski SJ, Wojciech Koja?owicz SJ, matematyk Oswald Kr?ger SJ, uczelnia osi?gn??a poziom r?wny plac?wkom europejskim. Liczba s?uchaczy wzrasta?a, osi?gaj?c ponad 1200 uczni?w rocznie. Dla student?w powstawa?y bursy. Wielu m?odych r??nowierc?w powr?ci?o na ?ono Ko?cio?a. Istniej?ce przy Akademii Sodalicje Maria?skie prowadzi?y o?ywion? dzia?alno?? religijn? i charytatywn?. Aktywnie dzia?a? teatr szkolny wystawiaj?c przedstawienia dla m?odzie?y i szerokiego grona publiczno?ci. Istniej?ca drukarnia mia?a przez liczne wydawnictwa wp?yw nie tylko na innowierc?w, ale r?wnie? przyczyni?a si? do rozwoju j?zyka litewskiego, ?otewskiego i esto?skiego. Posiada?a wreszcie Akademia najwi?ksz? na Litwie bibliotek?, sk?adaj?c? si? z dar?w biskup?w, duchownych i ?wieckich 26. Poza Wilnem jezuici podejmowali jeszcze starania o utworzenie Akademii w Poznaniu, Krakowie, Lwowie i Braniewie. Niestety zabiegi te nie powiod?y si? na skutek sprzeciwu Wszechnicy Krakowskiej, kt?ra obawia?a si? konkurencji z ich strony. P??niejsze starania odnios?y skutek jedynie we Lwowie. Mimo to zw?aszcza o?rodek pozna?ski i lwowski sta?y w owym czasie na wysokim poziomie27. Pierwsze oznaki kryzysu szk?? jezuickich pojawi?y si? ju? w latach trzydziestych XVII w. ?r?de? tego zjawiska by?o co najmniej kilka i tkwi?y one nie tylko w zakonie, ale r?wnie? poza nim. Wewn?trznymi by?y przede wszystkim obni?enie poziomu kadry nauczycielskiej spowodowane brakiem kontakt?w z Zachodem i nadmierna podatno?? na wp?ywy sarmackie. Ta ostatnia doprowadzi?a z jednej strony do przesadnego werbalizmu, kt?ry zacz?? g?rowa? nad tre?ci?, a z drugiej strony do lekcewa?enia studi?w humanistycznych, przejawiaj?cego si? w braku stara? o gruntowne kszta?cenie w j?zykach klasycznych, zw?aszcza greckim. Hamuj?co wp?ywa?o tak?e kurczowe trzymanie si? przepis?w Ratio studiorum, ograniczaj?cych wprowadzenia innowacji programowych, zw?aszcza zwi?zanych z rozwojem nauk ?cis?ych. Zewn?trznymi przyczynami tego stanu by?y z kolei cz?ste wojny, dezorganizuj?ce a nawet przerywaj?ce dzia?alno?? zak?ad?w, oraz blokada stara? o otwarcie w?asnych akademii, gdzie z kolei mogliby kszta?ci? si? przyszli profesorowie28. Wbrew panuj?cym przez d?ugi czas opiniom sami jezuici byli ?wiadomi tego stanu rzeczy ju? w po?owie XVII w. Rozpocz?li r?wnie? dzia?ania maj?ce na celu przezwyci??enie kryzysu. Pewnym sposobem by?o wprowadzanie nowych tre?ci, np. wyk?ad?w matematyki w ramach przepisanych przedmiot?w humanistycznych i filozoficznych. W Wilnie natomiast katedr? polityki ukrywano pod nazw? etyki. Jeszcze inn?, odr?bn? form? naprawy by?y starania o otwarcie osobnych, obok studi?w humanistycznych, studi?w matematycznych29. Tak? by?a dzia?alno?? Bart?omieja Natanaela W?sowskiego SJ, kt?ra doprowadzi?a do otwarcia w 1673 r. osobnego studium matematyki z elementami historii w Jaros?awiu, maj?cego by? wst?pem dla przysz?ej szko?y rycerskiej. Niestety, wskutek braku fundacji tego ostatniego projektu nie zrealizowano. Podobn? inicjatyw? studium matematycznego uda?o si? W?sowskiemu p??niej zrealizowa? w Poznaniu30. Utworzenie przez jezuit?w lwowskich (1685) katedry anatomii spotka?o si? natomiast ze sprzeciwem Akademii Krakowskiej. Bez przeszk?d za? dzia?a?y katedry 28 S. Bednarski, Upadek i odrodzenie..., s. 24-48; EJ, k. 661-662; A. Bober, Sytuacja jezuit?w na po?udniowo-wschodnich obszarach Rzeczypospolitej w dobie buntu kozackiego (1648-1665), Krak?w 1986. muzyki (1667) i polityki (1677) w Akademii Wile?skiej. W wielu kolegiach porz?dkowano biblioteki uzupe?niaj?c zbiory o nowe ksi??ki z Zachodu31. Na pocz?tku XVIII wieku sporadycznie zdarza?y si? przypadki wprowadzania do programu kolegi?w nauczania j?zyk?w nowo?ytnych. Tak by?o w Sandomierzu, gdzie od 1709 r. uczono j?zyka francuskiego i niemieckiego, podobnie uczyniono od 1719 r. w Gda?sku, a od 1728 w Stanis?awowie32. Podejmowano r?wnie? starania o rozw?j nauk ?cis?ych, zw?aszcza matematyki i fizyki do?wiadczalnej. Wa?nym krokiem by?o otwarcie w 1728 r. studium matematycznego dla przysz?ych profesor?w w Krasnymstawie, a w 1743 we Lwowie33. Podj?li si? te? jezuici w 1719 r. prowadzenia seminarium duchownego w Krasnymstawie, ale wkr?tce przekazali je w r?ce duchowie?stwa diecezjalnego34. W tym okresie w szkolnictwie jezuickim pojawiaj? si? r?wnie? tzw. kolegia szlacheckie (Collegium Nobilium). Zrodzone we Francji, dla zakonu stanowi?y problem przez swoj? niezgodno?? z dotychczasow? praktyk? bezp?atno?ci szk?? jezuickich, przez preferowanie wychowania internatowego oraz elitarno??. Dlatego polscy jezuici, aczkolwiek pobudzani przez bogat? szlacht? i magnateri?, przyj?li te wzory niech?tnie. St?d pocz?tkowo, pr?cz warszawskiego, inne kolegia by?y zasadniczo konwiktami i dopiero z czasem przyjmowa?y struktur? kolegi?w szlacheckich. Jako odr?bne jednostki administracyjne posiada?y one swojego rektora i w?asne grono nauczycielskie. Wychowywali si? i kszta?cili w nich g??wnie synowie bogatej szlachty i magnaterii, a wi?c sfer najbogatszych i rz?dz?cych. Siedzib? swoj? mia?y w osobnych budynkach, oddzielonych od kolegium zakonnego i szko?y publicznej oraz korzysta?y z w?asnego zaplecza gospodarczego. Wyposa?one by?y w cenne biblioteki i zbiory naukowe. Wysokie op?aty roczne pobierano z g?ry. Cykl nauki trwa? w kolegiach od 7 do 9 lat, w zale?no?ci od tego, czy ucze? przechodzi? roczny, czy dwuletni kurs retoryki oraz czy po uko?czonej filozofii decydowa? si? na roczny kurs polityczno-prawniczy. W programie nauczania, pr?cz zwyk?ych przedmiot?w, wyk?adanych w szko?ach publicznych, zawiera? si? szeroki wachlarz zaj?? dodatkowych. Nale?a?y do nich: j?zyki nowo?ytne, geografia w poszerzonym zakresie, astronomia, chronologia, architektura, prawo. Dla ch?tnych prowadzono nauk? ta?c?w, muzyki, jazdy konnej, szermierki b?d? zapas?w. Zdobyte wiadomo?ci uzupe?niano w trakcie ?wicze?, sprawdzano na egzaminach, pobudzano do aktywno?ci przez wsp??zawodnictwo, organizowano popisy, sejmiki, w teatrze szkolnym wystawiano przedstawienia z udzia?em uczni?w. Religijn? postaw? wyrabiano przez codzienn? Msz? ?wi?t? i rachunek sumienia, lektury duchowne, nauk? religii i wyk?ady teologii. Uczniowie, podzieleni wed?ug klas, mieszkali po kilku w pokojach, posiadaj?c osobnych wychowawc?w i s?u??cych. Nad ich zdrowiem czuwa? oddzielny lekarz. Ca?o?ci dope?nia?o obfite i zdrowe wy?ywienie, rekreacje, w czasie kt?rych m?odzie? oddawa?a si? muzyce, grom, zabawom czy rozmowom towarzyskim. Cz?sto urz?dzano przechadzki i stwarzano uczniom mo?liwo?? sk?adania wizyt35. Jezuici kolejno przekszta?cali konwikty w kolegia szlacheckie: we Lwowie (1749), Wilnie (1751), Ostrogu (1751), Warszawie (1752), Lublinie (1755) i Poznaniu (1755); dzia?a?y one do kasaty zakonu w 1773 roku36. Najbardziej znanym i wzorcowym dla pozosta?ych by?o Collegium Nobilium w Warszawie, skupiaj?ce najwybitniejszych pedagog?w, m.in. Jana Albertrandiego SJ, Franciszka Bohomolca SJ, Ignacego Nag?rczewskiego SJ, Adama i Kazimierza Naruszewicz?w SJ, Stefana ?uskina SJ, Franciszka Paprockiego SJ, prze?ywaj?ce najwi?kszy rozkwit za rektorstwa Karola Wyrwicza SJ. St?d wyszli m.in.: Radziwi??owie, ?ubie?scy, Ossoli?scy, Tyszkiewicze, Ch?apowscy, O?arowscy, Rzewuscy czy Ogi?scy37. 35 S. Bednarski, Upadek i odrodzenie..., s. 439-464; EJ, k. 291-292; J. Bazyd?o, Collegium Nobilium. Jezuici, EK, t. 3, k. 543. Zasadnicze zmiany, nosz?ce znamiona prawdziwego odrodzenia, nast?pi?y w ca?ym szkolnictwie jezuickim w drugiej po?owie XVIII w. Sz?y one w trzech kierunkach: - wprowadzano nowe przedmioty - j?zyki francuski i niemiecki, matematyk? i fizyk? eksperymentaln?, histori? i geografi?, prawo natury i narod?w; - starano si? wyeliminowa? barbaryzmy i walczono o czysto?? ?aciny i j?zyka polskiego; - podj?to trosk? o przygotowanie m?odzie?y do przysz?ej pracy nad odnow? Rzeczypospolitej. Zmiany te by?y zaplanowane i nast?powa?y systematycznie. Najpierw przygotowywano now? kadr? prefesorsk?, wysy?aj?c kandydat?w na studia w uczelniach zachodnich, g??wnie w Pradze, Wiedniu, Rzymie i Pary?u. Nast?pnie przygotowywano podr?czniki, starano si? o fundacje, tworzono specjalistyczne gabinety fizyczne, obserwatoria astronomiczne, uzupe?niano biblioteki o specjalistyczne dzie?a. W rezultacie wkr?tce najlepsze szko?y prowadzone przez zakon przesta?y ust?powa? podobnym instytucjom na Zachodzie38. Wybitni znawcy nauk ?cis?ych, w?r?d kt?rych byli m.in.: Marcin Poczobutt SJ, J?zef Rogali?ski SJ, Tomasz ?ebrowski SJ, Andrzej Gawro?ski SJ, Tomasz Siekierzy?ski SJ czy Sebastian Sierakowski SJ, stworzyli silne o?rodki naukowe w Wilnie, Poznaniu i Lwowie. Dzi?ki nowej kadrze otwarto ponadto seminaria matematyczne w Warszawie, Wilnie i Po?ocku39. Rezultatem odnowy i zmian by? wzrost liczby jezuit?w, si?gaj?cy w latach 1700-1773 a? 69%, co dawa?o w 1772 r. nast?puj?cy stan liczbowy: 2362 zakonnik?w, w tym 1143 kap?an?w, 628 kleryk?w i 561 braci koadiutor?w. Rozw?j by? tak imponuj?cy, ?e w miejsce dotychczasowych dwu prowincji powsta?y cztery: litewska, mazowiecka, wielkopolska i ma?opolska, kt?re chocia? wzi??y swe nazwy od najwi?kszych dzielnic Rzeczypospolitej, z nimi si? nie pokrywa?y. Przed I rozbiorem Polski jezuici posiadali swoje o?rodki kszta?c?ce, nierzadko sk?adaj?ce si? z kilku szk??, w 67 miejscowo?ciach Rzeczypospolitej. Plac?wki jezuickie by?y r?wnie? miejscem kszta?towania si? licznych powo?a? kap?a?skich i zakonnych40. Kasata zakonu, og?oszona przez papie?a Klemensa XIV w brewe Dominus ac Redemptor z 21 lipca 1773 r., nast?pi?a w nieca?y rok po I rozbiorze Polski, na skutek kt?rego cz??? jezuickich szk?? znalaz?a si? poza granicami Rzeczypospolitej. W zaborze austriackim kasat? przeprowadzono na prze?omie wrze?nia i pa?dziernika 1773 r., w zaborze pruskim dosz?o do kasaty zakonu najpierw w 1776 r. na ?l?sku, gdzie utworzono dla jezuit?w Institutum Litterarium Regium, a nast?pnie w 1780 r. w Prusach, gdzie powo?ano do istnienia Regia Societas Scholastica, prowadz?ce dotychczas istniej?ce zak?ady o?wiatowe41. W Polsce i na Litwie kasat? przeprowadzono w listopadzie 1773 r., tworz?c Komisj? Edukacji Narodowej. G??wny trzon tego pierwszego w ?wiecie ministerstwa o?wiaty stanowili byli cz?onkowie zniesionego zakonu. R?wnie? finansowa strona instytucji opiera?a si? w znacznej cz??ci na maj?tku pojezuickim, a budynki i wyposa?enie dawnych kolegi?w sta?y si? podstawow? baz? szk?? KEN. Najwybitniejsi uczeni z kr?gu zakonu, astronom Marcin Poczobutt, pedagog i geograf Karol Wyrwicz i fizyk J?zef Rogali?ski, zaanga?owali si? w opracowanie plan?w wychowania i kszta?cenia dla powstaj?cych zak?ad?w o?wiatowych. Wielu wspiera?o te dzia?ania w publicystyce, podejmuj?c problematyk? dotycz?c? wychowania w ?Monitorze?, ?Zabawach Przyjemnych i Po?ytecznych?, ?Pami?tniku HistorycznoPolitycznym?, ?Korespondencie Warszawskim? i ?Gazecie Warszawskiej?. W powo?anym dla opracowania podr?cznik?w Towarzystwie do Ksi?g Elementarnych urz?d sekretarza spe?nia? Grzegorz Piramowicz, a w?r?d 22 starannie dobranych jego cz?onk?w, by?ych jezuit?w by?o jeszcze dziewi?ciu. Podobnie w gronie wizytator?w generalnych KEN wi?kszo?? stanowili dawni cz?onkowie Towarzystwa, a w ponad 50 szko?ach pracowa?o prawie 500 by?ych ojc?w, nie licz?c braci i kleryk?w zatrudnionych w s?u?bie szkolnej. Niedocenianie tego zdecydowanie pozytywnego wk?adu jezuit?w w dzie?o KEN by?oby nie tylko krzywdz?ce, ale nieprawdziwe42. W zaborze rosyjskim Katarzyna II nie og?osi?a papieskiego brewe, przyczyniaj?c si? po?rednio do zachowania zakonu i jego o?rodk?w szkolnych. Jezuici prowadzili wspomniane wcze?niej szko?y ?rednie w Po?ocku, Witebsku, Orszy, Dyneburgu oraz za?o?one pod koniec XVII w. w Mohylewie (1682), M?cis?awiu (1691) i na pocz?tku XIX wieku w Petersburgu (1801), Romanowie (1813) i U?wa?dzie (1815). Niewielkie konwikty szlacheckie otwarto w Witebsku (1780), Mohylewie (1784), M?cis?awiu (1785) i U?wa?dzie (1817). Wy?szy poziom, wzoruj?c si? na kolegiach szlacheckich Collegium Nobilium, nadano natomiast konwiktom w Po?ocku (17801820), Petersburgu (1802-1815) i Romanowie (1814-1820). Szko?y ni?sze prowadzono w Czeczersku (1788), Rydze (1810) i Kras?awiu (1811)43. Stosunkowo wysoki poziom prowadzonych szk?? dawa? jezuitom poczucie bezpiecznego istnienia zakonu w Rosji. Dostosowywali wi?c program szkolny do wymaga? rz?du, k?ad?c szczeg?lny nacisk na nauczanie przedmiot?w ?cis?ych: astronomii, architektury, matematyki i fizyki eksperymentalnej, historii naturalnej i historii powszechnej oraz j?zyki nowo?ytne, zw?aszcza polski i francuski. Na ??danie cara wprowadzili r?wnie? nauk? rosyjskiego44. Wyj?tkowo wa?nym ogniwem w?r?d plac?wek jezuickich by? Po?ock, zw?aszcza gdy otwarto w nim nowicjat. Pozwoli?o to resztkom zakonu nie tylko zapobiec gro?bie naturalnego wyga?ni?cia, ale zapewni?o sta?y rozw?j. Liczba jezuit?w z 211 w 1772 r. powi?kszy?a si? do 262 w 1804 r.45. Kolegia jezuickie odzyska?y sw?j presti? i niezale?no?? dopiero za cara Paw?a I, a w roku 1812 dosz?o do najwi?kszej ?wietno?ci szko?y po?ockiej, podniesionej przez cara Aleksandra I do rangi Akademii, ze wszystkimi przywilejami carskich uniwersytet?w. Akademia, posiadaj?ca trzy wydzia?y: teologiczny, filozoficzny i nauk wyzwolonych oraz lingwistyczny (j?zyk?w staro?ytnych i nowo?ytnych), mia?a prawo nadawania stopni magistra i doktora teologii, prawa kanonicznego i cywilnego, umo?liwiaj?cych awans w tabeli rang. Wyk?adali w niej wybitni profesorowie przybyli na Bia?oru? z kraj?w zachodnich46. Nic wi?c dziwnego, ?e szlachta przywi?zana do tradycji katolickich, obcych idea?om ?o?wieceniowym? przyniesionym przez rewolucj? francusk?, uto?samianych z postaciami Voltaire i Rousseau, posy?a?a licznie swoich syn?w do Po?ocka47. Poziom kszta?cenia w Akademii wbrew pewnym opiniom, by? niez?y, a nawet krytycy podkre?laj? znakomite wyposa?enie zak?adu (pracownie, drukarnia), doceniaj?c zw?aszcza licz?c? ok. 50 tys. tom?w bibliotek?, zaliczan? do najwi?kszych w Europie. W trakcie swego istnienia uczelnia promowa?a ponad 100 doktor?w. Daniel Beauvois, nie skrywaj?c swojej niech?ci do jezuit?w, do?? szczeg??owo relacjonuje ten okres, akcentuj?c g??wnie polemik? Uniwersytetu Wile?skiego z jezuitami, kt?rzy uwalniaj? si? spod jego kurateli48. Nadzieje zwi?zane z Akademi? nied?ugo przynios?y rozczarowanie. Ukaz Aleksandra I z 13 marca 1820 r. skaza? wszystkich jezuit?w na wygnanie i wkr?tce 312 z nich (na og?ln? liczb? 358) pod konwojem ?o?nierzy opu?ci?o granice 48 Tam?e, passim; D. Beauvois, Szkolnictwo..., t. 2, s. 141, 161-171, 311. cesarstwa, gmach Akademii przekazano pijarom, a zbiory przewieziono do Petersburga49. Jezuici z Po?ocka zatrzymali si? na granicy austriackiej ko?o Radziwi??owa, sk?d mieli uda? si? do W?och i Ameryki. Od 7 sierpnia 1814 r., gdy papie? Pius VII wyda? bull? Sollicitudo omnium Ecclesiarum, byli znowu legalnym zakonem na ca?ym ?wiecie. Na skutek braku duchowie?stwa w Galicji, 158-miu z nich przyj?? cesarz austriacki Franciszek I. Wkr?tce te? dosz?o do przekazania im klasztoru po dominikanach w Tarnopolu i pozwolono utworzy? tam niepe?ne gimnazjum i konwikt50. Pierwszy okres jego istnienia zamyka si? cezur? lat 1820-1848. Chocia? pocz?tkowo szko?a nie posiada?a w?asnego gmachu, ju? w nast?pnym roku do sze?ciu klas zapisa?o si? 257 uczni?w. Kadr? stanowili profesorowie zlikwidowanej Akademii Po?ockiej. W 1822 r. obok klasztoru jezuici zacz?li wznosi? konwikt, kt?ry wkr?tce zape?nili uczniowie gimnazjum. W 1823 r. otwarto 2-letnie tzw. studium filozoficzne, przekszta?cone z czasem w kl. VII i VIII, dla ?wieckich i kleryk?w jezuickich. Najliczniejszy w tym okresie by? rocznik 1825, licz?cy 505 uczni?w. Studiowali tu m.in. przyszli arcybiskupi Seweryn Morawski i Maciej Hirschler, poeta Wincenty Pol, ministrowie: Florian Ziemia?kowski, Agenor Go?uchowski i Kazimierz Grocholski, czy Maurycy, Julian i Aleksander Dzieduszyccy51. W powstaniu listopadowym wzi??o udzia? wielu wychowank?w z Tarnopola, za co jezuit?w i uczni?w spotka?y represje, zmala?a te? znacznie liczba uczni?w. Mimo to po 1835 r. nast?pi?y pewne ulgi, w?r?d kt?rych najwa?niejsz? by?o dostosowanie studi?w filozofii do odnowionego w 1832 r. Ratio studiorum, powstanie Sodalicji Maria?skiej i wprowadzenie nauki j?zyka polskiego52. Drugi zak?ad z konwiktem dla 50 konwiktor?w, wzorowany na wiede?skim Theresianum, jezuici zorganizowali w 1841 r. we Lwowie, uzyskawszy urz?dowe zatwierdzenie w roku nast?pnym. Plan nauk dostosowany by? do przepis?w rz?dowych, a egzaminy odbywano przed rz?dow? komisj?. 49 Tam?e, s. 170. W 1847 r. w konwikcie otwarto nowe kursy filozofii i matematyki. Liczba konwiktor?w systematycznie wzrasta?a, dochodz?c w 1848 r. do 52. Podczas Wiosny Lud?w konwikt opowiedzia? si? za samorz?dno?ci? Galicji53. Trzecim ?rednim zak?adem kszta?ceniowym przej?tym w 1838 r. przez jezuit?w by?o gimnazjum w Nowym S?czu, istniej?ce przy miejscowym kolegium. Ucz?szcza?o do niego ok. 200 uczni?w rocznie. Wyk?ady prowadzone by?y w j?zyku niemieckim, zgodnie z programem gimnazj?w pa?stwowych. Uczniami tego gimnazjum byli m.in. kard. Albin Dunajewski i abp J?zef Sembratowicz54. Na skutek burzliwych wydarze? (rabacja galicyjska, powstanie krakowskie i Wiosna Lud?w), cesarz Ferdynand 7 maja 1848 r. wyda? dekret kasuj?cy w Austrii najaktywniejsze zakony: redemptoryst?w i jezuit?w, pos?dzane o podburzanie ludno?ci do bunt?w. Gimnazjum w Tarnopolu i kursy filozoficzne rozwi?zano, kilku jezuit?w z rektorem Janem Zranickim SJ pozosta?o w kolegium przy ko?ciele, a wi?kszo?? przenios?a si? do prowincji pruskich. Podobny los spotka? r?wnie? konwikt lwowski, odebrano te? jezuitom prowadzenie nowos?deckiego gimnazjum55. Po przerwie trwaj?cej cztery lata pozostali w Tarnopolu jezuici doczekali si? 23 lipca 1852 r. dekretu cesarza Franciszka J?zefa, znosz?cego poprzedni dekret banicyjny. Szko?y jednak nie mo?na by?o odnowi?, poniewa? wskutek podzia?u prowincji galicyjskiej na galicyjsk? i austriack? wielu profesor?w przenios?o si? do nowo zorganizowanych konwikt?w w Kalksburgu i Feldkirchu. W wyniku narad i presji spo?ecze?stwa prowincja? J?zef Brown SJ zdecydowa? si? jednak w 1856 r. reaktywowa? konwikt i gimnazjum, powierzaj?c funkcj? rektora Franciszkowi Kautnemu SJ. Niebawem jednak, wskutek nasilania si? w?r?d tarnopolczyk?w nastroj?w patriotycznych, nad konwiktem znowu zawis?o niebezpiecze?stwo rozwi?zania. Szcz??liwie sko?czy?o si? tylko na upomnieniu nauczycieli i uczni?w przez namiestnika Galicji. Mimo to w 1863 r. wielu wychowank?w walczy?o w oddzia?ach powsta?czych56. 53 L. Grzebie?, Konwikt jezuicki we Lwowie 1842-1848, w: Jezuicka ars educandi..., s. 95-115. 56 T. Bzowski, Od Po?ocka..., s. 20; Za??ski, Jezuici..., t. 5, s. 920-921. Uczono w konwikcie wed?ug planu nakre?lonego przez zreformowane Ratio studiorum, w zgodzie z austriackim systemem szkolnym; poniewa? jednak by? to zak?ad prywatny bez praw publicznych, uczniowie mogli zdawa? egzamin maturalny przed specjaln? komisj?. Takich by?o jednak niewielu. W wychowaniu opierano si? g??wnie na opracowanym przez wybitnego pedagoga jezuickiego Jana Galicza SJ Ratio instituendae iuventutis in Convictu Tarnopolitano Societatis Jesu (Tarnopol 1881), zawieraj?cym praktyczne wskaz?wki dla pracy pedagogicznej57. Liczba konwiktor?w, wywodz?cych si? g??wnie z rodzin ziemia?skich nie przekroczy?a 130, wi?c w latach 1856-86 by?o ich og??em tylko 638. Po uzyskaniu przez Galicj? autonomii w gimnazjum nast?pi? znaczny wzrost liczby uczni?w i profesor?w. Ten rozw?j hamowany by? jednak g??wnie brakiem mo?liwo?ci lokalowych dla wi?kszej grupy uczni?w58. Ks. Jan Niemiec 11 S. Librowski , Dekret Soboru Trydenckiego o seminariach i pierwsze seminaria diecezjalne w Polsce , AK, 61 ( 1969 ), z. 2 ( 361 ), s. 204 - 236 ; M. Banaszak, Geneza seminari?w duchownych w Polsce, CT, 37 ( 1967 ), fasc. 3, s. 125 - 130 ; L. Piechnik , Jezuickie Seminaria Diecezjalne w Polsce ( 1564 - 1773 ), CT, 46 ( 1976 ), fasc. 4, s. 45 - 69 . O poszczeg?lnych seminariach duchownych prowadzonych przez jezuit?w w tym okresie por . m.in.: (Pu?- 14 Institutum Societatis Iesu , t. 3 , Firenze 1892 -1893 , s. 158 - 234 ; Tekst ?aci?ski Ratio studiorum z 1599, wraz z poprzednimi schematami, zob . Monumenta pedagogica Societatis Iesu, ed. L. Luk?cs, vol. V, Roma 1986; A.F. Dziuba , Jan Azor SJ a jezuickie Ratio studiorum z XVI wieku , PK, 29 ( 1986 ), nr 1-2, s. 307 - 319 . 15 O nauczaniu filozofii w kolegiach jezuickich por . R. Darowski, Filozofia w szko?ach jezuickich w Polsce w XVI wieku, Krak?w 1994 ; ten?e, Filozofia jezuit?w w Polsce od XVI do XVIII wieku - pr?ba syntezy, w: Jezuici a kultura polska ..., s. 51 - 74 ; Kursy teologii w szko?ach jezuickich przedstawia B. Nato?ski, Humanizm jezuicki ..., passim . O dzia?alno?ci zakonnych seminari?w pedagogicznych i ich profesorach por . L. Piechnik, Pocz?tki seminari?w nauczycielskich ..., passim; K. Mazurkiewicz, Ks. Benedykt Herbest pedagog - organizator szko?y polskiej XVI w ., Pozna? 1925 . 16 Kr?tkie informacje na temat tych szk?? zawiera EJ, passim . Por. te? wykaz szk?? w: B. Nato?ski , Szkolnictwo jezuickie..., s. 43 - 45 . Szerzej o poszczeg?lnych szko?ach pisano m .in.: (Kamieniec Podolski), S. Za??ski, Jezuici w Kamie?cu Podolskim, PP, 21 ( 1904 ), t. 84 , s. 252 -270 ; (Sandomierz) W. Kieszkowski , Kolegium jezuickie w Sandomierzu, w: Pami?tnik Ko?a Sandomierzan 1925-1935, Warszawa-Sandomierz 1936 , s. 5-39 ; (Rawa Mazowiecka) M. Ejchman , Ko?ci?? i kolegium jezuit?w w Rawie Mazowieckiej w ?wietle materia??w archiwalnych , ?Kwartalnik Architektury i Urbanistyki? , 34 ( 1989 ), z. 1-2, s. 19 -33 ; (Krak?w) J. Paszenda , Cztery wieki jezuit?w w Krakowie, w: Studia z historii jezuit?w, Krak?w 1983 , s. 135 - 172 . 17 Kr?tkie informacje na temat tych szk?? zawiera EJ, passim . Por. te?: wykaz w: B. Nato?- ski, Szkolnictwo jezuickie..., s. 43 - 45 . Szerzej o poszczeg?lnych szko?ach pisano m .in.: ( ?om?a) L. Piechnik , Jezuickie kolegium w ?om?y ( 1614 - 1773 ), w: 380 lat szko?y ?redniej og?lnokszta?c?cej w ?om?y 1614-1994 , Warszawa 1994, s. 9- 36 ; (P?ock) T. ?ebrowski, Kolegium jezuit?w w P?ocku i szko?a przeze? prowadzona 1615-1773 , w: Ksi?- ga pami?tkowa zjazdu Ma?achowiak?w , P?ock 1959 , s. 122 - 132 . 18 EJ, passim; B. Nato?ski , Szkolnictwo jezuickie..., s. 43 - 45 ; J. Bajda , Teologia moralna (kazuistyczna) w XVII-XVIII wieku , w: Dzieje teologii katolickiej w Polsce, t. 2 , cz . 1, Lublin 1975 , s. 267 - 305 ; J. Niemiec , Duchowna Seminaria Kamianiec-Podilskoj RymoKatolickoj Diecezji 1721-1996 , Horodok 1996 , s. 3. 22 O jezuickim teatrze por . m.in.: J. Poplatek , Studia z dziej?w jezuickiego teatru szkolnego w Polsce , Wroc?aw 1957; S. Windakiewicz, Teatr kolegi?w jezuickich w dawnej Polsce , Krak?w 1922 ; T. Grabowski, Ze studi?w nad teatrem jezuickim we Francji i w Polsce w wiekach XVI-XVIII, Pozna? 1963; J. Oko?, Dramat i teatr szkolny. Sceny jezuickie w Polsce XVII w ., Wroc?aw 1970; I. Kadulska, Ze studi?w nad dramatem jezuickim wczesnego o?wiecenia (1746-1765 ), Wroc?aw 1974 ; J. Axer , Polski teatr jezuicki jako teatr polityczny, w: Jezuici a kultura polska ..., s. 11 - 22 ; K. Koto?ska, Uwagi o stylu polskiej tragedii jezuickiej XVI i pocz?tku XVII wieku, w: Jezuici a kultura polska ..., s. 143 - 156 . 23 O Sodalicjach por. Z. Rymar?wna , Sodalicje Maria?skie w ?yciu Ko?cio?a, ChS , 16 ( 1985 ), nr 141, s. 67 - 70 ; Z. Rymar?wna , Przewodnik Sodalicji Maria?skich, Krak?wLublin 1985 ; J. Rostworowski , Przewodnik Sodalicji Maria?skich, Krak?w 1927 ; J. Flaga , Bractwa i sodalicje jezuickie w Polsce w 2 po? . XVIII w., ?Summarium?, ( 1974 ), nr 3, s. 144 - 148 . 24 S. Bednarski , Upadek i odrodzenie szk?? jezuickich w Polsce . Studium z dziej?w kultury i szkolnictwa polskiego , Krak?w 1933 , s. 439 - 441 ; L. Grzebie? , Bursy muzyczne, w: W s?u?- bie cz?owiekowi. Studium duszpastersko-katechetyczne, Krak?w 1991 , s. 184 - 189 ; A. Szwejkowska , Wk?ad jezuit?w w kultur? muzyczn? Rzeczypospolitej w XVII wieku, w: Jezuici a kultura polska ..., s. 297 - 310 . 25 Por.: L. Piechnik , Seminarium diecezjalne w Sandomierzu ( 1635 - 1773 ), STV, 8 ( 1970 ), s. 159 - 229 ; Chody?ski, Seminarium w?oc?awskie, W?oc?awek 1904 ; S. Szczeblewski, Seminaria duchowne diecezji w?oc?awskiej , AK , 61 ( 1969 ), z. 2 ( 361 ), s. 255 - 258 ; S. M?ynarczyk, Seminarium Diecezjalne Lubelskie, WDL, 40 ( 1963 ), s. 194 - 195 . 26 O Akademii Wile?skiej w tym okresie zob . L. Piechnik, Dzieje Akademii Wile?skiej, t. 2 , Rozkwit Akademii Wile?skiej w latach 1600-1655, Rzym 1983 . Poszczeg?lne przejawy jej dzia?alno?ci poruszaj? m .in.: R. Ple?kaitis, Stopnie naukowe w dawnym Uniwersytecie Wile?skim, w: Studia z dziej?w Uniwersytetu Wile?skiego 1579-1979 , Warszawa 1979, s. 29 - 61 ; ten?e, Nowa my?l filozoficzna i przyrodnicza w czasach rozkwitu jezuickiej Akademii Wile?skiej, w: Jezuici a kultura polska ..., s. 269 - 275 ; R. Darowski, Pierwsi arystotelicy wile?scy, ACr , ( 1980 ), t. 12 , s. 173 - 191 ; K. ?wierkowski, Wilno kolebk? drukarstwa ?otewskiego , AW , 8 ( 1931 ), s. 184 - 204 ; M. Brensztajn, Biblioteka uniwersytecka w Wilnie do roku 1832 , Wilno 1925 . O najwybitniejszych profesorach Akademii por. K. Drzyma?a, Lata szkolne i profesorskie ks . Marcina ?migleckiego , w: XLIV Sprawozdanie... za rok szk . 1937 /38; L. Nowak , Gnozeologiczne pogl?dy Marcina ?migleckiego, w: Z historii polskiej logiki, Wroc?aw 1981 , s. 113 - 172 ; K. Stawecka, Maciej Kazimierz Sarbiewski, prozaik i poeta, Lublin 1989 ; Nauka z poezji Macieja Kazimierza Sarbiewskiego, praca zbiorowa , Warszawa 1995 . 27 L. Piechnik , Dzia?alno?? jezuit?w na polu szkolnictwa w Poznaniu ..., s. 171 - 210 ; ten?e, Starania biskup?w warmi?skich i jezuit?w polskich o przekszta?cenie kolegium w Braniewie na uniwersytet , SW , ( 1968 ), t. 5 , s. 67 - 76 ; S. Bednarski, Dzieje kulturalne jezuickiego Kolegium we Lwowie w wieku XVIII , PP, 52 ( 1935 ), t. 207 , s. 130 - 143 ; B. Nato?- ski, Jezuici a Uniwersytet Krakowski, w: Studia z historii jezuit?w ..., s. 173 - 245 ; J. Kitowicz , Opis obyczaj?w za panowania Augusta III , Wroc?aw 1970 , s. 107 - 109 . 29 S. Bednarski , Upadek i odrodzenie..., s. 31 - 48 ; L. Piechnik , Dzieje Akademii Wile?skiej, t. 3 , Pr?by odnowy Akademii Wile?skiej po kl?skach potopu i okres kryzysu 1655-1730 , Rzym 1987 , s. 33 - 34 ; L. Grzebie? , Dzia?alno?? jezuit?w na polu szkolnictwa do po?owy XVII w ..., s. 40 - 42 . 30 L. Piechnik , Studium matematyczne i projekt Akademii Wojskowej Bart?omieja W?sowskiego , NP , ( 1931 ), t. 36 , s. 175 - 187 ; ten?e, Dzia?alno?? jezuit?w na polu szkolnictwa w Poznaniu ..., s. 171 - 210 ; J. Baranowski , O pierwszym projekcie szko?y rycerskiej w Polsce, w: Sarmatia artistica, Warszawa 1968 , s. 135 - 143 ; ten?e, Bart?omiej Natanael W?sowski, teoretyk i architekt XVII w ., Wroc?aw 1975 . 31 L. Piechnik , Pr?by odnowy Akademii Wile?skiej..., s. 31 - 45 ; ten?e, Szko?y jezuickie w Polsce w latach 1564- 1773 ..., s. 76; Biblioteka kolegium jezuickiego w Sandomierzu, ?Kronika Diecezji Sandomierskiej?, 66 ( 1973 ), z. 4, s. 85 - 91 . 32 S. Bednarski , Upadek i odrodzenie..., s. 249 - 253 ; S. Za??ski, OO. Jezuici w Stanis?awowie, Nowy S?cz 1896 . 33 S. Bednarski , Upadek i odrodzenie..., s. 338 - 374 ; ten?e, Dzieje kulturalne jezuickiego Kolegium we Lwowie w wieku XVIII ..., s. 130 - 143 ; EJ, k. 662; L. Piechnik , Przemiany w szkolnictwie jezuickim w Polsce XVIII wieku, ? Roczniki Humanistyczne TN KUL? , 25 ( 1977 ), z. 2, s. 33 - 35 . 34 Por.: S. M?ynarczyk , Z dziej?w Seminarium Duchownego ?aci?skiej diecezji che?mskiej w Krasnymstawie, ? Roczniki Humanistyczne TN KUL? , 4 ( 1953 ), z. 3, s. 67 - 79 . 36 S. Bednarski , Upadek i odrodzenie..., s. 443 - 459 ; J. ?ukaszewicz , Historia szk?? w Koronie i Wielkim Ksi?stwie Litewskim , Pozna? 1850 -1851, t. 2 , s. 125 - 140 , t. 4 , s. 183 - 184 ; A. Wojtkowski , Z dziej?w szkolnictwa katolickiego dla ?wieckich (do roku 1918 ), w: Ksi?ga tysi?clecia katolicyzmu w Polsce, t. 3 , Lublin 1969 , s. 53 - 61 ; EJ, k. 291 - 292 . O wile?skim kolegium szalacheckim por .: K. Puchowski, Collegium Nobilium Societatis Jesu w Wilnie. Z dziej?w kszta?cenia elit politycznych w dawnej Rzeczypospolitej, w: Jezuicka ars educandi. Prace ofiarowane Ksi?dzu Profesorowi Ludwikowi Piechnikowi SJ, red . M. Wola?czyk , S. Obirek , Krak?w 1995 , s. 213 - 228 . 37 L. Piechnik , Jezuickie Collegium Nobilium w Warszawie ( 1752 - 1777 ), NP, ( 1971 ), t. 35 , s. 115 - 152 . O pedagogach por . m.in. ?. Kurdybacha, Ks. Albertrandi jako pedagog, PP, 49 ( 1932 ), t. 195 , s. 227 - 252 ; A. Schletz , Ks. Jan Albertrandi w latach 1731-1795 , NP, ( 1959 ), t. 10 , s. 177 - 208 ; J. Kott , Bohomolec albo o pocz?tkach komedii o?wiecenia , w: Komedie konwiktowe, Warszawa 1960 , s. 7- 86 ; J. Go??bek , Komedie konwiktowe ks . Franciszka Bohomolca w zale?no?ci od Moliera , Krak?w 1922 ; J. Platt , Sielanki i poezje sielskie Adama Naruszewicza , Wroc?aw 1967 ; A. Aleksandrowicz , Tw?rczo?? satyryczna Adama Naruszewicza, Wroc?aw 1964 . 38 S. Bednarski , Upadek i odrodzenie..., passim; L. Piechnik , Przemiany w szkolnictwie jezuickim w Polsce XVIII wieku ..., s. 31 - 61 ; ten?e, Zwi?zki kulturalne dawnej Akademii Wile?skiej z Zachodem , ACr, ( 1987 ), t. 19 , s. 343 - 360 . 39 Tam?e, s. 355 - 360 ; B. Nato?ski , Jezuici a Komisja Edukacji Narodowej, ?Roczniki Humanistyczne TN KUL? , 25 ( 1977 ), z. 2, s. 65 -98 ; M. O'Connor , O?wiecenie katolickie i Marcin Poczobutt SJ, w: Jezuici a kultura polska ..., s. 41 - 49 ; F. Ch?apowski , ?ycie i prace ksi?dza J?zefa Rogali?skiego , Pozna? 1902 -1905; J. Lepiarczyk , Dzia?alno?? architektoniczna Sebastiana Sierakowskiego, Krak?w 1968 ; L. Piechnik , Dzieje Akademii Wile?skiej, t. 4 , Odrodzenie Akademii Wile?skiej 1730-1773, Rzym 1990 ; C. Iwaniszewska , Kaliskie obserwatorium astronomiczne, w: Jezuici w przedrozbiorowym Kaliszu, Kalisz 1996 , s. 93 - 94 . 40 S. Litak , Ko?ci?? w Polsce w okresie reformacji i odnowy potrydenckiej , w: H. T?chle , C.A. Bouman , dz. cyt., s. 392 - 393 ; A. Chruszczewski , Zakony i prowincje zakonne w 1772 roku , w: Zakony m?skie w Polsce w 1772 roku, red. L. Bie?kowski , J. K?oczowski , S. Su?owski , Lublin 1972 , s. 36; J. Flaga , Dzia?alno?? duszpasterska zakon?w w drugiej po?owie XVIII w . 1767 - 1772 , Lublin 1986 , s. 224 - 230 . 41 Por.: S. Za??ski , Historya zniesienia jezuit?w w Polsce i ich zachowanie na Bia?ej Rusi , Lw?w 1875 . 42 Por. J. Poplatek , Komisja Edukacji Narodowej. Udzia? by?ych jezuit?w w pracach Komisji Edukacji Narodowej , Krak?w 1973 ; B. Nato?ski , Jezuici a Komisja Edukacji Narodowej ..., s. 65 - 98 ; S. Bednarski, Jezuici a reformy szkolne Konarskiego i Komisji Edukacji Narodowej , PP, 41 ( 1924 ), t. 161 , s. 51 - 73 ; K. Mrozowska, Jezuici i Komisja Edukacji Narodowej, w: Wiek O?wiecenia, t. 2 , Warszawa, s. 109 - 134 ; A. Jobert , Komisja Edukacji Narodowej w Polsce ( 1773 - 1794 ). Jej dzie?o wychowania obywatelskiego , Wroc?aw 1979 . O udziale jezuit?w w poszczeg?lnych przedsi?wzi?ciach dotycz?cych reformy szkolnictwa por . te?: G. Piramowicz, Powinno?ci nauczyciela oraz wyb?r m?w i list?w, oprac. i wst?p K. Mrozowska , Wroc?aw 1958 ; E. Aleksandrowska, Zabawy Przyjemne i Po?yteczne 1770 - 1777 . Monografia bibliograficzna, Wroc?aw 1959 ; R. Koppens , Ze studi?w nad znaczeniem czasopisma ?Monitor? w drugiej po?owie XVIII w ., w: I Sprawozdanie... za rok szk . 1894 , s. 1- 23 ; II Sprawozdanie... za rok szk . 1895 , s. 24 - 62 ; I. Homola-Dzikowska , ?Pami?tnik HistorycznoPolityczny? Piotra ?witkowskiego 1782-1792, Krak?w 1960 ; J. ?ojek , Gazeta Warszawska ksi?dza ?uskiny 1774-1795 , Warszawa 1959 . 43 S. Za??ski , Historya zniesienia jezuit?w ..., passim; J. G[i?ycki], Materia?y do dziej?w Akademii Po?ockiej ..., passim; B. Bre?go , Losy bibliotek jezuickich kolegi?w w Po?ocku i Witebsku , PP, 43 ( 1926 ), t. 169 , s. 88 - 94 . 44 EJ, k. 662 - 663 ; L. Zasztowt , Kresy 1832 -1864. Szkolnictwo na ziemiach litewskich i ruskich dawnej Rzeczypospolitej , Warszawa 1997, s. 40 . 45 D. Beauvois , Szkolnictwo polskie na ziemiach litewsko-ruskich 1803-1832 , t. 2 . Szko?y podstawowe i ?rednie , Lublin 1991 , s. 162 ; por. S. Za??ski, Historya zniesienia jezuit?w ..., passim. 46 J. G[i?ycki], Materia?y do dziej?w Akademii Po?ockiej ..., passim; S. Za??ski, Jezuici..., t. 5 , s. 313 - 330 ; EJ, k. 4; L. Zasztowt , dz. cyt., s. 52 , 197 . 47 T. Bzowski , Od Po?ocka..., s. 5- 11 ; Xaw. Ch., Akademia Po?ocka , Podr?czna Encyklopedia Ko?cielna, Wyd . Z. Che?micki i in. , Warszawa 1904-1916 [dalej: PEK], t. 1-2, s 83-84 . Liczba uczni?w w szkole po?ockiej wynosi?a: w 1802 r. - 372 , w 1805 - 441 , w 1806 - 411 , w 1807 - 327 , w 1808 - 318 , w 1809 - 326 , w 1811 - 345. Po powstaniu Akademii liczba wzros?a: w 1815 r. akademik?w by?o 136, a liczba wszystkich uczni?w wzrasta?a z 529 w 1818 do prawie 700 przed wyp?dzeniem jezuit?w . D. Beauvois, Szkolnictwo..., t. 2 s . 162 - 168 ; J. G[i?ycki], Materia?y do dziej?w Akademii Po?ockiej ..., passim. 50 T. Bzowski , Od Po?ocka..., s. 7 , 13; M. Maciszewski , Historia Gimnazjum Tarnopolskiego. Okres I 1820 -1848, Tarnopol 1896 , s. 13 - 15 . 51 M. Maciszewski wylicza cz?onk?w grona nauczycielskiego i wymienia 3291 nazwisk uczni?w z okresu 1820-1848 z podaniem roku wst?pienia i klasy . Tam?e, s. 111 - 117 . 52 M. Maciszewski podaje kronik? najwa?niejszych wydarze? zwi?zanych z gimnazjum tarnopolskim z tego okresu. M. Maciszewski, dz . cyt., s. 75 - 96 ; J. Bia?ynia-Cho?odecki , Patriotyczna dzia?alno?? ksi??y w latach 1833-1837 , Lw?w 1912 , s. 13 - 17 ; J. Krysa , Rzut oka na szko?y jezuickie w b . Galicji 1820 -1920, NW, t. 6 ( 1921 -1923), s. 51 - 58 . 54 J. Preisner , B. Nato?ski , Jezuici w Nowym S?czu 1832 -1848, w: Studia z historii jezuit?w ..., s. 36 - 56 . 55 M. Maciszewski , dz. cyt., s. 75 - 96 ; J. Preisner , B. Nato?ski , dz. cyt., s. 56; W. Chotkowski, Powr?t i powt?rne zniesienie jezuit?w w Galicji , Warszawa 1904 . 57 M. Maciszewski , dz. cyt., s. 66 - 74 ; Ratio instituendae iuventutis in Convictu Tarnopolitano Societatis Jesu , Tarnopol 1881 ; W. Krupi?ski, Ks. Jan Galicz pedagog jezuicki XIX w ., Krak?w 1996 . 58 T. Bzowski , Od Po?ocka..., s. 21 - 25 ; S. Za??ski, Jezuici..., t. 5 , s. 534 - 541 , 543 - 546 , 551 - 553 , 625 - 661 , 917 - 926 ; Pami?tnik zjazdu konwiktor?w Tarnopolskich z roku 1856-1886 we Lwowie , w dniach 26, 27 i 28 maja 1906 r., Lw?w 1906 ; Archiwum Prowincji Ma?opolskiej Towarzystwa Jezusowego w Krakowie [dalej: ATJKr], W. Skar?y?ski , Wspomnienia z pobytu w Konwikcie naukowo-wychowawczym w Tarnopolu od marca 1882- do lipca 1887, sygn . 3529 .


This is a preview of a remote PDF: http://czashum.hist.pl/media//files/Resovia_Sacra_Studia_Teologiczno_Filozoficzne_Diecezji_Rzeszowskiej/Resovia_Sacra_Studia_Teologiczno_Filozoficzne_Diecezji_Rzeszowskiej-r1998-t5/Resovia_Sacra_Studia_Teologiczno_Filozoficzne_Diecezji_Rzeszowskiej-r1998-t5-s263-283/Resovia_Sacra_Studia_Teologiczno_Filozoficzne_Diecezji_Rzeszowskiej-r1998-t5-s263-283.pdf

Jan Niemiec. Z dziejów szkolnictwa jezuickiego na ziemiach Rzeczypospolitej w latach 1564-1886, Resovia Sacra. Studia Teologiczno-Filozoficzne Diecezji Rzeszowskiej, 1998, 263-283,