Oblicze światopoglądowe i obyczajowe Stanisława Kostki Potockiego (1755-1821)

Waldemar Gliński Oblicze światopoglądowe i obyczajowe Stanisława Kostki Potockiego (1755-1821) Saeculum Christianum : pismo historyczno-społeczne 9/2, 205-226 2002 Saeculum C hristianum 9(2002) nr 2 KS. WALDEMAR GLIŃSKI OBLICZE ŚWIATOPOGLĄDOWE I OBYCZAJOWE STANISŁAWA KOSTKI POTOCKIEGO (1755-1821) Postać Stanisława Kostki Potockiego nie doczekała się dotychczas pełnego opracowania biograficznego. Artykuły autorstwa Barbary Grochulskiej stano wić mogą jedynie wstęp do wnikliwszych badań z zakresu biografistyki1. W lite raturze przedmiotu sylwetka autora Podróży do Ciemnogrodu ukazywana była jako reprezentatywna egzemplifikacja późnego Oświecenia polskiego. Akcen towano przy tym jego postawę wolnomyślicielską, antyklerykalną, antykościel ną i antyreligijną. Z tego też powodu powojenna historiografia polska zainte resowała się osobą Potockiego, przy czym zainteresowanie to posiadało często inspirację ideologiczną. Przypomnienie autora Podróży do Ciemnogrodu służyć miało promocji antyreligijnych wzorców i paradygmatów ideowych, których uosobieniem był minister Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego Kró lestwa Polskiego oraz Wielki Mistrz Wielkiego Wschodu Narodowego. Ukazy wały się szczegółowe publikacje omawiające rozległą działalność Potockiego w dziedzinie mecenatu artystycznego. Zwrócono uwagę na jego aspiracje ko lekcjonerskie, archeologiczne, teatrologiczne, malarskie, architektoniczne, oświatowe2. Wyeksponowano też zasadniczy rys ideowy S. K. Potockiego - jego 1 B. G r o c h u l s k a , Stanisław Kostka Potocki. W: P isane polskiego Oświecenia. Red. T. K o s t k i e w i c z o w a i Z. G o 1i ń s k i . T. 3. W arszawa 1996, s. 140-157; t a ż, Potocki Stani sław Kostka. W: Polski Słownik Biograficzny. T. 28: 1984-1985, s. 158-170. 2 M. L. B e r n h a r d , „O sztuce u dawnych, czyli W inkelman polski" Stanisława Kostki Po tockiego. Rocznik H istorii Sztuki. T. 1: 1956, s. 514-525; Z. B o r o w s k i, Projekt regulacji p la cu Zam kow ego w Warszawie wykonany przez Stanisława Kostkę Potockiego. K wartalnik A rchi tektury i Urbanistyki. Teoria i H istoria. T. 1: 1956, z. 3, s. 273-276; E. B u d z i ń s k a, T a k zw a na kolekcja Stanisława Kostki Potockiego w gabinecie tycin Biblioteki Uniwersyteckiej w Warsza wie. Biuletyn Historii Sztuki. R. 34: 1972, nr 2, s. 161-167; W. D o b r o w o l s k i , Poglqdy Stani sława Kostki Potockiego na wazy greckie w świetle opinii współczesnych. Tamże, s. 168-177; W. F i j a ł k o w s k i , Działalność Stanisława Kostki Potockiego w Wilanowie. Tamże, s. 133-150; t e n ż e , W ilanów, W arszawa 1973; Z. L i b e r a, Stanisław Kostka Potocki i jego rola w życiu li terackim Księstwa Warszawskiego i Królestwa Polskiego. Biuletyn H istorii Sztuki. R. 34: 1972, nr 2, s. 193-198; t e n ż e , Stanisław Kostka Potocki ja k o pisatz i kiytyk literacki. Rocznik H isto- 206 KS. W ALDEM AR GLIŃSKI P] postawę wolnomyslicielską i libertyńską3. Ukazano również jego stosunek wo bec Kościoła katolickiego, szczególnie podczas prezydencji w Komisji Rządo wej Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego. Opinie jakie sformułowano w związku z tą dziedziną aktywności Potockie go, często nie uzasadnione źródłowo, tworzyły dostojny lecz zafałszowany wi zerunek autora Podróży do Ciemnogrodu, jako „zasłużonego” reformatora Ko ścioła, który „w trosce” o stan życia zakonnego doprowadził do największej w tym okresie kasaty klasztorów i wbrew „reakcyjnym” tendencjom episkopatu zaprowadził dyscyplinę wśród duchowieństwa diecezjalnego oraz zreorganizo wał struktury kościelne. Tego rodzaju przekonania wprowadzone zostały do polskiej historiografii przez Emila Kipę, który omawiając spór pomiędzy Po tockim a biskupami, przypisywał tym ostatnim artykulację „dziwnych zarzu tów” i „fałszywych oskarżeń” wobec Komisji i jej prezesa, a cały konflikt roz patrywał w kontekście konfrontacji sił „reakcyjnych” z „postępowymi” i oświe ceniowymi tendencjami, reprezentowanymi przez władze wyznaniowe4. Taka interpretacja obarczona jest jednak ideologicznym schematyzmem. Zastoso wany szablon relacji kościelno-państwowych spowodował mitologizację kon fliktu pomiędzy episkopatem a S. K. Potockim, polegającą na przypisywaniu biskupom niesprawiedliwych ocen i formułowaniu niesłusznych oskarżeń, przy jednoczesnej idealizacji prowadzonej przez Potockiego polityki wyznaniowej. Oceny takie przeniesione zostały następnie do literatury przedmiotu, a nawet podręczników akademickich. W 4 tomie Historii Kościoła autorów francuskich rii Sztuki. T. 1: 1956, s. 433-441; S. L o r e n t z , D ziałalność Stanisława Kostki Potockiego w dziedzinie architektiuy. Tamże, s. 450-501; t e n ż e , Sesja naukow a w 150-lecie śmierci Stani sława Kostki Potockiego (1821-1971). W ilanów 13. X II. 1971. Biuletyn H istorii Sztuki. R. 34: 1972, nr. 2, s. 115; I. M a l i n o w s k a , „ Pamiętnik interessów” Stanisława Kostki Potockiego. Tamże, s. 122-132; L. M i c h a ł o w s k i , Stanisław Kostka Potocki ja ko archeolog. Rocznik H i storii Sztuki. T. 1: 1956, s. 502-513; E. P o d g ó r s k a , Szkolnictwo elementarne Księstwa War szawskiego i Królestwa Polskiego. W arszawa 1960; J. R u d n i c k a , Rola Stanisława Kostki Po tockiego w polskim życiu kulturalnym . Biuletyn H istorii Sztuki. R. 34: 1972, nr 2, s. 199-210; E. S k i e r k o w s k a , Warsztat pracy Stanisława Kostki Potockiego. Tamże, s. 178-192; J. S t a r z y ń s k i , Stanisław Kostka Potocki ja k o histoiyk i teoretyk sztuki. Rocznik H istorii Sztuki. T. 1 : 1956, s. 424-432; E. S z w a n k o w s k i, Sztuka teatralna Stanisława Kostki Potockiego. Biuletyn H istorii Sztuki. R. 35: 1973, nr 2, s. 188; I V o is è, Kilka uwag o galerii Stanisława Kostki Potoc kiego w Wilanowie. T a m ż e. R. 34: 1972, nr 2, s. 151 -160; J. V o i s è, T. G ł o w a c k a - P o c h e ć, Galeria malarska Stanisława Kostki Potockiego w Wilanowie. W arszawa 1975; T. Z i e 1i ń s k a, A rchiw um piyw atne Stanisława Kostki Potockiego ja ko źródło informacji o jego m ecenacie ku l turalno-artystycznym. Biuletyn H istorii Sztuki. R. 34: 1972, nr 2, s. 117-121. 1 R. K a l e t a , Przyjaciele i zalotnicy. Korespondencja poetycka i wiersze do kraj czyny Potoc kiej Wojciecha Miera, Stanisława Potockiego i Wojciecha Turskiego. W: Miscellanea z doby Oświecenia. T. 3. W rocław - W arszawa - K raków l969, s. 263-316; J. S n o p e k , Trzy wzoiy p o staw libertyńskich. P am iętnik Literacki. R. 72: 1981, z. 3, s. 61-86. A E. K ip a , Stanisław Kostka Potocki ja k o m inister wyznań religijnych. Rocznik H istorii Sztuki. T. 1: 1956, s. 444; t e n ż e , Studia i szkice historyczne. W rocław 1959, s. 120-132. [3] OBLICZE ŚWIATOPOGLĄDOWE I OBYCZAJOWE STANISŁAWA KOSTKI POTOCKIEGO 2 0 7 - L. J. Rogier’a, G. de Bertier de Sauvigny’a i J. Hajjar’a - w opracowaniu do tyczącym Kościoła katolickiego w Polsce autorstwa Jana Skarbka czytamy: „Obiektem szczególnych ataków i skarg składanych cesarzowi [przez bisku pów] stał się kierowany przez Potockiego resort wyznań religijnyc (...truncated)