Literatura piękna Pomorza Wschodniego (1850-1918)

Acta Cassubiana, Dec 2000

Stanisław Salmonowicz

A PDF file should load here. If you do not see its contents the file may be temporarily unavailable at the journal website or you do not have a PDF plug-in installed and enabled in your browser.

Alternatively, you can download the file locally and open with any standalone PDF reader:

http://bazhum.muzhp.pl/media//files/Acta_Cassubiana/Acta_Cassubiana-r2000-t2/Acta_Cassubiana-r2000-t2-s195-214/Acta_Cassubiana-r2000-t2-s195-214.pdf

Literatura piękna Pomorza Wschodniego (1850-1918)

Stanisław Salmonowicz Literatura piękna Pomorza Wschodniego (1850-1918) Acta Cassubiana - Literatura piękna Pomorza Wschodniego (1850-1918J 1. Uwagi ogólne Podejmując próbę ujęcia w zwięzłym szkicu zjawisk literatury regional­ nej w jej aspekcie literackim, do tego na terytorium, gdzie spotykamy w tym okresie aż trzy językowo odrębne literatury - niemiecką, polską i kaszubską (co nie wyklucza istnienia analogicznych w nich wątków historycznych, oby­ czajowych, obrazu tej samej ziemi i tych samych ludzi), postanowiłem przed­ stawić temat w ujęciu łączącym elementy terytorialne z językowymi zależnie od sytuacji charakterystycznej dla danej literatury. Stąd po uwagach ogólnych całościowo (bo silnie jest ze sobą powiązana) zostanie omówiona literatura piękna w języku niemieckim - zarówno powstająca w kręgu Prus Wschod­ nich, jak i Zachodnich - następnie literatura polska, podzielona przecież z wielu zrozumiałych względów na twórczość powstającą na Pomorzu Gdań­ skim i twórczość środowisk polskich Warmii i Mazur. Odrębnie całościowo zostanie przypomniana literatura kaszubska. Problem niewielkiej i powstają­ cej praktycznie dopiero u progu XX w. na obrzeżach Prus Wschodnich litera­ tury litewskiej zasługiwałby z wielu względów na odrębne ujęcie. Uwagi niniejsze, z natury rzeczy bardzo syntetyczne, dotyczyć będą jedy­ nie utworów literackich, a nie całości piśmiennictwa, które w językach nie­ mieckim i polskim było ilościowo bardzo już znaczne, a w języku kaszubskim także wykazywało od końca XIX w. poważny wzrost. W ogromnej przecież Stanislaw S a lm o n o w icz mierze to, co drukowano ówcześnie na Pomorzu, było to przecież piśmiennic­ two, które zaliczylibyśmy w szerokim rozumieniu tego słowa do literatury użytkowej, religijnej, dydaktycznej, historycznej, do publikacji typu dzienni­ karskiego, społecznego. Trudno byłoby bliżej charakteryzować tak obszerne wątki ówczesnego piśmiennictwa. Warto zresztą podkreślić, iż to, co określa­ my szerokim terminem literatury regionalnej, ma w sporej mierze właśnie taki użytkowy charakter. Dotyczy to zwłaszcza literatury języka polskiego wydawanej na Warmii i Mazurach bądź w innych ośrodkach, ale z przezna­ czeniem dla czytelnika mazurskiego bądź warmińskiego (a więc literatury w dużej mierze określonej profilami wyznaniowymi odbiorców). Oczywiście, podkreślić także trzeba, iż literatura piękna regionu, zwłaszcza ta w języku polskim, częściowo proza, a bardziej poezja (mniej lub bardziej okoliczno­ ściowa), owe różne tak obficie produkowane „obrazki sceniczne”, które nie sięgały rangi prawdziwych sztuk teatralnych, czy opowiadania historyczne, choć formalnie należą już do obrębu literatury pięknej swej epoki, to nie da się zaprzeczyć, iż z punktu widzenia artystycznego były to z reguły utwory drugorzędne, interesujące przecież nieraz z przyczyn odmiennych niż czysto estetyczne kryteria (które to kryteria przeważają dziś w badaniach historycz­ no-literackich). Takie bowiem teksty autorów, nieraz dalekich od umiejętno­ ści literackich wyższego lotu, bądź stanowiące typową twórczość epigonów (takimi epigonami będą z reguły poeci regionalni języka polskiego niemal aż po koniec wieku kontynuujący wątki czy poetykę romantyzmu polskiego) mogą być nieraz bardzo interesujące dla historyka kultury z uwagi na możliwość spojrzenia na takie teksty z punktu widzenia historyka idei, historyka mental­ ności, świadomości narodowej, a także badacza realiów życia codziennego danej epoki (dotyczy to zwłaszcza prozy literackiej o wartościach realistycz­ nych bądź naturalistycznych). Kreśląc te uwagi wprowadzające, podkreślmy jeszcze jeden istotny dla naszych rozważań element: ilościowo pokaźna twórczość literacka, zwłasz­ cza w językach niemieckim i polskim, na Pomorzu Wschodnim znajdowała bądź swe główne miejsce w licznych periodykach epoki, w których tematyka literacka w różnej formie (zwłaszcza obok poezji krótkie opowiadania różnej treści) grała ówcześnie dużą rolę, bądź twórcy epoki stosunkowo łatwo prze­ kraczali „próg publikacyjności” - istniały liczne małe, tanie drukarnie na ca­ łym terytorium Pomorza Wschodniego i jeżeli zbiorek poezji czy tomik opo­ wiadań bądź sztuka dramatyczna drukiem wydawana nie mogły przynieść autorowi sukcesu komercjalnego, to przecież koszt wydania tomiku poezji w skromnym nakładzie był ówcześnie relatywnie niski. Stąd, nie licząc setek drobnych utworów literackich zagubionych w czasopismach epoki (co mo­ głoby prowadzić czasem do interesujących odkryć), publikowane były także w tym okresie dziesiątki tomików poezji, utwory sceniczne, tomy opowiadań i powieści. Melancholijnie możemy stwierdzić, iż ani pisarze języka niemiec­ kiego, ani polskiego rodem z Pomorza Wschodniego ogólniejszej roli w dzie­ jach literatury pięknej ich języka nie odegrali. Można powiedzieć, iż tylko w Prusach Wschodnich w dwóch krótkich okresach - końca XVIII w. (epoka Herdera, Kanta, Hamanna, Willamowa i in.) i u progu XX w. (pisarze nie­ mieckiego naturalizmu rodem z Pomorza) pojawiły się talenty wielkiej miary. Pisarze polscy Pomorza nigdy nie wyszli aż po koniec epoki porozbiorowej poza cenioną przeciętność regionalną. Pisarze zaś kaszubscy - z natury rzeczy - odgrywać mogli tylko rolę regionalną w ich „małej ojczyźnie”. Selekcja czasu wobec literatury pięknej jest może szczególnie bezlitosna: jedynie nie­ liczne utwory poetyckie czy prozaiczne wytrzymują próbę czasu. Można po­ wiedzieć, iż z polskojęzycznej literatury Pomorza Wschodniego lat 1850-1918 nie przetrwał - w jakimś szerszym kanonie czy w zamiłowaniach - wieku XX ani jeden chyba utwór. Lepsza jest sytuacja najwybitniejszych twórców ka­ szubskich tej doby, którzy należą do klasyków języka kaszubskiego i którzy byli twórcami jego rangi literackiej. Także niektóre twory regionalnej literatu­ ry niemieckiej ( gdańskiej zwłaszcza) bądź twórcy ponadregionalni literatury tej głównie z Prus Wschodnich pozostali w pewnej mierze w żywej tradycji literackiej, być może owiani po II wojnie światowej szczególną nostalgią owej Heimatliteratur, która już nie ma kontynuacji... nawet jeżeli znalazł się twórca wybitny - Günter Grass, który z mieszanki niemiecko-kaszubsko-polskich wątków stworzył arcydzieła literatury światowej. Szkic niniejszy dotyczy dość umownie oczywiście okresu lat 1850 - 1918. Wbrew pozorom była to epoka rozkwitu literatury regionalnej, zwłaszcza nie­ mieckiej, ale i kaszubskiej, która - po raz pierwszy wychodząc z dawniej­ szych ram literackiego folkloru ludowego - zaakceptowała wyraźnie swe od­ rębne oblicze. Jest to okres, w którym obok tradycyjnie uprawiających ubocz­ nie rzemiosło czy kunszt literacki autorów z rozmaitych zawodów czy pozycji społecznej (nauczyciele, właściciele ziemscy, wykształcone panie domu, du­ chowni katoliccy i pastorzy protestanccy, prawnicy itd.) pojawiają się w szer­ szej mierze ludzie, których zawodem jest pisarstwo. Zazwyczaj przecież za­ rabiają na życie jako dziennikarze, autorzy teatralni. Zawód „wolnego litera­ ta” jest nadal trudny do uprawiania poza metropoliami ówczesnej Europy. Nie jest celem tych uwag przywołanie dużej ilości nazwisk, zazwyczaj niewiele mówiących dzisiejszemu czytelnikowi, lecz podjęcie próby scharakteryzowa­ nia ówczesnego piśmiennictwa na tle epoki, sytuacji kulturalnych i politycz­ nych, kierunków i gatunków literackich preferowanych, jak i oblicza narodo­ wego, ideowego czy specyficznie regionalnego tego piśmiennictwa. 2. Literatura niemiecka Pomorza wschodniego1 Obok autorów działających przez całe życie lub nade wszystko na Pomorzu pamiętać tu trzeba także o twórczości pisarzy wywodzących się z Pomorza, których coraz częściej - po roku 1871- przyciągać będą główne ośrodki życia kulturalnego i literackiego Niemiec, a zwłaszcza Berlin czy Monachium. Od końca XIX w. siła przyciągania metropolii berlińskiej będzie ogromna. Zazwy­ czaj przecież w twórczości tych autorów jej tematyka wiązała się w sporej mie­ rze z pomorskimi realiami czy odczuciami epoki młodości spędzonej na Pomo­ rzu. Obok jakże obfitej twórczości poetyckiej na czoło ilościowo wysuwać się będzie, zwłaszcza na przełomie XIX i XX w., prawdziwa literatura regionu, tzw. Heimatdichtung. Warto zauważyć, iż choć w toku omawianej epoki zmie­ niały się środki wyrazu i tendecje, to niemal wszystkie gatunki literackie były reprezentowane w twórczości autorów pomorskich języka niemieckiego: po­ ezje, czy to natury okolicznościowej, czy związane z przeżywaniem krajobrazu i życia regionu, proza, w której obok nowel szczególne miejsce zajmowały po­ pularne powieści historyczne o zazwyczaj wyrazistym obliczu ideologicznym, dydactyczno-moralizatorskim, jak i tzw. Dorfgeschichten, twórczość prekursor­ ska wobec późniejszej tzw. Blut-und Bodenliteratur, a także rozliczne próby teatralne, dramaty, komedie, farsy, najczęściej szybko popadające w zapomnie­ nie, choć nieraz czas jakiś wystawiane z powodzeniem przez miejscowe teatry, a zwłaszcza teatrzyki. Lista autorów kilku zbiorków wierszy, dramatów czy po­ wieści byłaby długą. Należy się przecież ograniczyć do zjawisk charakterystycz­ 1Odsyłam do dwóch opracowań o szerszym charakterze poświęconym literaturze nie­ mieckiej Pomorza: B. Pompecki, Literaturgeschichte der Provinz Westpreussen. Ein Stück Heimatliteratur, Danzig 1915. Jest to niezastąpiony informator bio-bibliograficzny, pełen sentymentu dla autorów, a pozbawiony jakiejkolwiek selekcji krytycznej. Literaturę głów­ nie Prus Wschodnich ujął H. Motekat, Ostpreussische Literaturgeschichte mit Danzig und Westpreussen 1230-1945, München 1977. Jest to ujęcie nazbyt zwięzłe. Por. także zbiór prac pod red. M. Jaroszewskiego, 1000 Jahre Danzig in der deutschen Literatur. Studien und Beiträge, Gdańsk 1998. nych, w jakiejś mierze wykraczających poza przeciętność. Generalnie piśmien­ nictwo pomorskie języka niemieckiego szło dość wiernie (choć zazwyczaj z opóźnieniem) za ewolucją generalną literatury niemieckiej. Dla okresu od oko­ ło 1850 roku po około rok 1871 mówić możemy o wyraźnie prowincjonalnym charakterze piśmiennictwa pomorskiego: obok kontynuacji w poezji wątków późnego romantyzmu, obok pewnego rozkwitu powieści historycznej coraz czę­ ściej dominowały utwory o charakterze realistycznym, mocno powiązane z te­ matyką regionalną. Realizm dominować będzie na gruncie pomorskim także w okresie następnym, do około lat 1885-1890. W latach osiemdziesiątych autorzy wywodzący się z Pomorza lub działający na Pomorzu przejdą dość licznie w szeregi przedstawicieli niemieckiego naturalizmu. Od końca lat dziewięćdzie­ siątych aż po I wojnę światową będziemy mieli epokę nieraz krzyżujących się tendencji estetycznych w twórczości danego autora: obok dalszego kontyuuowania wątków brutalnego naturalizmu, obok uprawianego z zapałem mikrorealizmu regionalnego i powieści historycznej z życia regionu pojawiać się zaczęły, zwłaszcza w poezji i sztukach teatralnych, wątki modernizmu (neoromantyzmu), symbolizmu, a u progu I wojny światowej niektórzy autorzy będą prekursorami estetyki ekspresjonizmu. Zazwyczaj ewolucja ideologiczna ogólnoniemiecka, czy ogólnopruska, znajdowała także swe odbicie, nieraz nawet bardzo silne, w literaturze regionalnej. Stąd nie będzie niespodzianką, iż stosunkowo rzadkie uprzednio, skrajnie nacjonalistyczne, ksenofobiczne postawy kierowane prze­ ciw mniejszości polskiej i w głąb stosunków historycznych polsko-niemieckich w drugiej połowie XIX w. będą zjawiskiem częstszym, a swoje apogeum znajdą w epoce wilhelmińskiej, i to głównie pod piórem autorów Prus Wschodnich. Ilościowo w czasach wilhelmińskich przeważała Heimatdichtung bądź w utwo­ rach poetyckich, bądź w prozie jako tzw. Dorfromane, a także w utworach histo­ rycznych i twórczości dramatycznej. W tego typu twórczości nowsze prądy lite­ rackie rzadko znajdowały swe odbicie, a z reguły rozwijała się ona w otwartym przeciwstawieniu się temu, co jej przedstawiciele określali bądź jako przeja­ skrawione krzywe zwierciadło rzeczywistości (naturalizm), bądź jako prądy dekadenckie. W istocie bowiem przedstawiciele tego typu literatury regionalnej łączyli wątki realizmu z silną idealizacją przeszłości, pejzażów stron rodzin­ nych, ludzi środowiska i ich życia. Na czoło wysuwały się tu liczne apologie życia wiejskiego, życia prostych ludzi. Z czasem przecież na czoło coraz czę­ ściej wysuwać się będą wątki nanacjonalistyczne, volkistowskie, niekiedy i ra­ sistowskie. Jeżeli antysemityzm stosunkowo rzadziej dochodził do głosu, to czę­ sto, zwłaszcza w Prusach Wschodnich, występować będą wątki antypolskie. Ich domeną stanie się przede wszystkim powieść i dramat historyczne: pojawiają się liczne próby idealizacji przeszłości zakonu krzyżackiego, apologia miejsco­ wej niemczyzny i protestantyzmu. Tego typu literatura osiągnie swe apogeum dopiero w dobie I wojny światowej i po klęsce Niemiec w tej wojnie (jako tzw.Ostmarkenroman i Grenzmarkroman), od której będzie już tylko krok do literatury epoki hitlerowskiej. Pisarze niemieccy Prus Wschodnich i Zachodnich z reguły tworzyli śro­ dowiska literackie bliższe sobie nie tylko geograficznie. Wynikało to być może i z faktu, iż -zwłaszcza od końca wieku - narastała świadomość faktu, iż nie tylko Prusy Zachodnie, ale i Prusy Wschodnie były terytoriami o silnej mniej­ szości polskiej. Szczególnie mieszany charakter ludnościowy i specyficzną przeszłość posiadała Warmia, ale i tzw. Pruska Litwa: bodaj właśnie okolice Tylży reprezentowały niezwykłą mieszankę kultur i narodowości: Niemcy, Litwini, Żydzi, Polacy, Rosjanie. Tak bogate w różnorodny folklor i zderzenia odrębnych mentalności terytoria znajdowały wiele interesujących cech w lite­ raturze niemieckiej regionu. Najwybitniejszym prozaikiem niemieckim Pomorza Wschodniego okre­ su przed rokiem 1870 był mieszkający od 1847 r. głównie w Toruniu Bogumił von Goltz (1801 Warszawa - 1870 Toruń). Powieściopisarz i eseista, należał do wybitnych stylistów języka niemieckiego w tej epoce - będąc dalekim od czysto realistycznych recept, był postacią oryginalną. Młodość spędził w War­ szawie i Królewcu i świat dzieciństwa traktowany jako zaczarowany świat nie­ zapomnianych przeżyć odmalował w dziele do dziś poczytnym pt. Kindheit in Warschau und Königsberg (1847). Dziś częściowo zapomniany, był autorem także opisów podróży, jak i pełnych humoru i paradoksów utworów (Typen der Gesellschaft, 1860 i in.)2. Przez długie lata pozostawała na scenie literackiej wschodniopruska „ge­ neracja 1848”, która jednakże poza obfitą poezją okoliczościową zapisała się głównie na polu publicystyki i prozy politycznej. Szersze znaczenie zyskał sobie Wilhelm Jordan (1819-1904), liberał, który pod koniec życia rozwijał jednak w swej twórczości swego rodzaju darwinizm społeczny, nie wolny od akcentów nacjonalistycznych. Był płodnym literatem, epikiem bez sukcesu3, 2 Por. ogólnie W. Jaworska, D er Thorner Schriftsteller Bogumił Goltz im Spiegel seiner Lebenserinnerungen, Toruń 1986. 3Jordan był autorem eposu w paru częściach pt. D ie Nibelungen (1867,1874), dzieła dziś uważanego za nieudane, choć autor z tego tytułu uważał, iż przysługuje mu określenie “Homera Północy” . powieściopisarzem i dramaturgiem. Jego powieści osadzone w realiach wschodniopruskich cieszyły się dużym powodzeniem (Zwei Wiegen, 1887). Z polskiego punktu widzenia ciekawą sylwetką był Ferdinand Adolf Gregorovius (1821-1891), rodem z rodziny mazurskiej z Nidzicy, który zdobył sobie trwałe uznanie raczej jako historyk kultury średniowiecznego Rzymu. Był też dramaturgiem, epikiem, autorem licznych utworów prozą. Jego postawa libe­ rała i polonofila jest dobrze znana4. Autor głośnego dzieła z 1848 r. pt. Die Idee des Polentums należał do epigonów romantycznej koncepcji historii, a co do historii Polski przyjął poglądy Joachima Lelewela z pozytywną oceną demokracji szlacheckiej na czele. Najczęściej ówcześni, dość liczni twórcy królewieccy czy gdańscy działali jako dziennikarze, dyrektorzy teatrów, pro­ fesorowie różnych szkół. Warto też zasygnalizować jeszcze jednego polonofi­ la tej epoki, Heinricha Nitschmanna (1826-1905) z Elbląga, miłośnika pol­ skiej literatury5, jej tłumacza, a zarazem poetę niemieckiego, kompozytora, a także autora pierwszej niemieckiej całościowej próby historii literatury pol­ skiej6. W Gdańsku sporą popularnością cieszyła się na przełomie wieków Jo­ hanna Niemann (1844-1917). Jej najpopularniejsza powieść dotyczyła dzie­ jów Gdańska w latach 1806-1815: Die Beiden Republiken (1900)7. Przedsta­ wicielem literatury dialektu gdańskiego („Danziger Platt”) był pastor Walter Domansky (1860-1936), autor utworów humorystycznych i realistycznych („Danziger Allerlei”, 1903). Warto dodać, iż folklor literacki był silnie repre­ zentowany w całym piśmiennictwie pomorskim. Z Gdańska wyszedł także humorysta Johannes Trojan (1837-1915), osiadły w Berlinie, autor także zbio­ ru utworów gdańskich pt. Von Strand und Heide und andere Skizzen, 1887. Poetą doliny Wisły był Georg von Kries, właściciel ziemski spod Tczewa ze znanej w XVIII w. rodziny toruńskiej, autor zbioru pt. Gedichte (2 wyd. 1911). 4 Por. F. Gregorovius, Idea polskości. Dwie księgi martyrologii polskiej, przeł. F. Jeziołoncz, opr. i wstęp J. Jasiński, Olsztyn 1991. 5Por. E. Dzikowska, Heinrich Nitschmann als Vermittler zwischen den Kulturen, w: Literatur in Kulturgrenzraum, Lublin 1996, s. 89-98. Z uwagi na charakter szkicu ograni­ czyłem informacje o literaturze do minimum. Najczęściej jednak wielu autorów nie posia­ da opracowań poza wzmiankami w słownikach biograficznych. 6Pierwsze wydanie jego Geschichte der polnischen Literatur ukazało się w Lipsku w 1882, trzecie wydanie w 1896. W istocie aż do okresu bardziej fachowej działalności Aleksandra Briicknera był to dla Niemców główny informator o literaturze polskiej. 7 B. Pompecki, op. cit., s. 218 z łatwym z reguły u niego entuzjazmem pisał o J. Niemann : [...] eine Preussin von echten Schrot und Korn. Obok typowych autorów realistycznej i obyczajowej Heimatliteratur okresa­ mi przybierał na sile regionalny nurt niemiecko-pruski, który znajdował zwłasz­ cza wyraz w utworach apologizujących epokę krzyżacką i misję niemiecką na wschodzie. Wśród .galerii pisarzy wschodniopruskich tej epoki8 warto przypomnieć znanąjuż przed połową wieku pisarkę Fany Lewald (1811-1889), rzadki przy­ kład ówczesnej emancypantki z rodziny żydowskiej, która swe liczne powie­ ści z tezą traktowała jako oręż krytyki społecznej. Najważniejszym jej dzie­ łem była przecież sześciotomowa autobiografia: Meine Lebensgeschichte (1861-1862). Czołowym twórcą regionalnym, choć nie najwyższego lotu, był Ernst Wiehert (1831-1902), który działał głównie w Królewcu. Płodny ten pisarz (18 powieści, ponad 30 sztuk teatralnych itd.) zdobył szczególne uzna­ nie jako autor powieści z dziejów zakonu krzyżackiego ( Heinrich von Plau­ en, 1881). Urok Zakonu, wschodnia misja Prus, jak i postawa gorliwego pro­ testanta charakteryzowały poglądy autora9. Ogłosił jednak także trzy interesu­ jące tomy Heimatliteratur pt. Litauische Geschichten (1881). Przykładów na­ tomiast literatury przepojonej wątkami antypolskimi, nieraz jaskrawymi, na tle historycznym było wiele10. Narastający za czasów Bismarcka i Wilhelma II konflikt narodowy polsko-niemiecki znajdował szerokie odbicie właśnie w literaturze niemieckiej Pomorza, m.in. w licznych utworach związanych z tzw. tumultem toruńskim z 1724 r 11. U progu XX w. pisarze wschodniopomorscy odegrali ważną rolę w dzie­ jach literatury niemieckiej: w powstaniu i rozwoju niemieckiego naturalizmu. Czołowym osiągnięciem tej literatury był tzw. konsekwentny naturalizm Arno Holza (1863-1929), rodem z Kętrzyna, który - działając głównie w Berlinie był jednym z twórców niemieckiego naturalizmu. Napisany przezeń (wspólnie z Johannesem Schläfern) dramat Die Familie Selicke (1890) uznany został jako mistrzowski przykład dramatu naturalistycznego. Był lirykiem, dramaturgiem i prozaikiem. Łączył, zwłaszcza w młodości, krytyczne spojrzenie na świat i stosunki społeczne z pesymizmem àla Schopenhauer. Przebywając poza ro­ dzinną prowincją, wracał jednak stale w utworach do krajobrazów i ludzi swej wschodniopruskiej młodości. Wywarł wpływ na całą generację artystów niemieckiech łącznie z G. Hauptmannem. Także inny wybitny przedstawiciel na­ turalizmu, Max Halbe (1865-1944), rodem spod Gdańska, który znaczną część życia spędził w Monachium, był nade wszystko dramaturgiem, a naturalizm łączył z ostrą krytyką społeczną, nie wolną od wpływów socjaldemokratycz­ nych. W późniejszym okresie życia nie stronił jednak od wątków szowinistycz­ nych, a nawet rasistowskich, co spowodowało swego rodzaju zaanektowanie jego twórczości przez narodowy socjalizm. Wielkie jego sukcesy to dramaty w nurcie naturalizmu, które często dzieją się w mieszanym polsko-niemieckim środowisku pomorskim. Podobnie jak Hauptmann nie cofał się Halbe przed ukazywaniem ostrych ludzkich konfliktów na tle potęgi sił przyrody12. Trzecim wielkim przedstawicielem naturalizmu Pomorza wschodniego był Hermann Sudermann (1857-1928), rodem z rodziny menonickiej z okolic Kłajpedy, który - choć region wcześnie opuścił - to krajobrazy, konflikty i ludzie tego terytorium pozostali dlań na zawsze źródłem inspiracji artystycz­ nej. Określany jako „naturalista z romantyczną duszą”13 ukazywał w swych utworach konflikty namiętności i interesów, nie unikając jaskrawych barw. Od krytyki społecznej przeszedł w swych utworach prozą pisanych do ukazy­ wania nieubłaganej walki polsko-niemieckiej (powieść z czasów napoleoń­ skich Katzensteg, 1888), brutalnie nieraz eksponując wielkoniemieckie szo­ winistyczne uczucia. Liczne jego utwory regionalne, jak zwłaszcza Litauische Geschichten (1917), zachowały dużą wartość literacką. Czerpał także z pro­ blematyki Prus Zachodnich (np. w sztuce, której akcja dzieje się na Helu, pt. Strandkinder, 1710). Literatura regionalna w swych najtypowszych przykła­ dach to twórczość mazurskiego pisarza języka niemieckiego, Richarda Skowronnka (1862-1932) rodem ze wsi koło Gołdapi oraz piewcy Litwy Pruskiej A. v. T. Tielo (wł. Kurt Mickoleit, 1879-1964). Skowronnek czuł się w pełni nie tylko Prusakiem, ale i Niemcem. Był autorem mieszczańskich komedii, a zwłaszcza powieści o realistyczno-nostalgicznym charakterze. W późniejszej jego twórczości doszły do głosu wyraźne akcenty antypolskie, których w za­ sadzie nie było w poczytnych powieściach z życia wsi mazurskiej: DerBruchhof, 1903, Polska Maria. Masurische Dorfgeschichten, 1888, Bruder Leichtfuss und Stern am Bein, 19IO14. Najwybitniejszą poetką Prus Wschodnich, o trwałym miejscu w dziejach poezji niemieckiej, była Agnes Miegel (1879-1964) z Królewca, która niemal do końca życia mieszkała w swym rodzinnym mieście. Jej zbiory poezji (Ge­ dichte, 1901, Balladen und Lieder, 1907) zapewniły jej rozgłos już przed I woj­ ną światową. Liryka i proza Migiel były ściśle związane z krajobrazami i środo­ wiskami regionu. Liryka piękna natury łączona z mistyką ziemi i historii łatwo prowadziła jednak do wątków tzw. Blut-und Bodenliteratur, zwłaszcza w twór­ czości po I wojnie światowej, co przyniosło jej uznanie w dobie narodowego socjalizmu. Jej wiersze stanowiły jednak oryginalny akcent epoki - ich melodyjność i malarskie wręcz impresje zapewniły poetce wielką popularność. Osobno wspomnieć trzeba kilku autorów, którzy dalecy od naturalizmu czy realizmu reprezentowali w swej twórczości akcenty różnorodne: moder­ nistyczne, klasycyzujące bądź byli prekursorami ekspresjonizmu, tak ważne­ go dla dziejów literatury niemieckiej. Prekursorem ekspresjonizmu i wrogiem naturalizmu był satyryk i liryk Paul Scheebart (1863-1915) z Gdańska, który od 1887 działał w Berlinie, jako poeta awangardowy, autor opowiadań fanta­ stycznych i powieści-groteski pt. Die Grosse Revolution (1902). Neoromantykiem i symbolistą był Ernst Hardt (wł. nazwisko: Ernst Stöckhardt, 18761947) rodem z Grudziądza. Jako liryk i dramaturg szedł zwłaszcza za Hugo von Hoffmanstahlem, tworząc jednak własny styl liryczny i dramatyczny (dra­ maty Ninon de Lanclos, 1905, Tantris der Narr, 1907). Także i Chełmno wy­ dało zdolnego młodego literata, Hermanna Lönsa (1866-1914), który zginął pod Reims, a wykazał się m.in. talentem narratorskim w opowieściach my­ śliwskich (Mein grünes Bucht, 1909), a także jako autor ballad (Mein blaues 14 Por. T. Namowicz, D ie Grenze zu Polen. Richard Skowronneks “ostpreussische Romanę", w . jw., s. 19-28. Buch, 1909). Poetąjednak ówcześnie związanym z najnowszymi ówczesnymi prądami europejskimi, bliskim twórczości Rilkego i Verhaerena, był Paul Zech (1881-1946) rodem spod Torunia, który należał już do wczesnych ekspresjo­ nistów: znakomity tłumacz poezji, liryk i dramaturg, bliski lewicy piewca pro­ letariatu, nowoczesności, techniki, pacyfista, należał głównie do epoki weimar­ skiej, choć już w 1918 r. dostał wysoką poetycką nagrodę niemiecką (KleistPreis), a najwybitniejsze jego osiągnięcia poetyckie związane są z poezją kra­ jobrazów Pomorza gdańskiego: Die Eiserne Brücke, 1914, Schollenbruch 1912. Większość życia spędził jednak poza rodzinnym Pomorzem. Z Pomorza wyszli także liczni autorzy urodzeni przed 1890 r., których twórczość jednak należy już głównie do okresu po I wojnie światowej, jak Oskar Loerke (1884-1914) rodem spod Świecia, liryk, prozaik, krytyk literac­ ki, którego jednak zbiorek poezji Gedichte datuje się z 1915 г., a który zawsze wracał w swej twórczości do motywów młodości spędzonej w dolinie Wisły15. Także Rudolf Borchardt (1877-1945) rodem z rodziny żydowskiej z Królew­ ca, wybitny poeta, miłośnik antyku i renesansu, wkrótce opuścił Pomorze. Jego Jugendgedichte, 1913 należą jednak do osiągnięć epoki. Twórczość najwybitniejszego prozaika wschodniopruskiego okresu mię­ dzywojennego, Ernsta Wiecherta (1887-1950) należy już także do okresu na­ stępnego, choć w 1916 r. wydał powieść pt. Die Flucht. Przygodna, patrio­ tyczna i wojenna literatura lat 1914-1918 powstała na fali entuzjazmu wojen­ nego, nie wydała utworów wysokiego lotu. 3. Literatura polska Prus Zachodnich Jeżeli stwierdzamy generalnie, iż miała ona charakter wybitnie regionalny, a nawet peryferyjny (zarówno z punktu widzenia tematyki, jak i wartości ściśle artystycznych), to nie oznacza to, iż nie odegrała ona ważnej roli w dziejach kultury Pomorza Gdańskiego16. Zawód literata polskiego przez cały wiek XIX w zasadzie na tym terenie nie istniał: po księżach i ziemianach, którzy stanowili główną grupę piszącą jeszcze w połowie wieku, później coraz częściej pisar­ stwem - ale ubocznie - zajmowali się, nieliczni zresztą, przedstawiciele pol­ skich wolnych zawodów - prawnicy, lekarze. Najczęściej jednak zaczną się pa­ 15Pisał Loerke: "ich d a rfdie Weichsel meine zweite Mutter (Jnennen ’’- według H. Motekat, op. cit., s. 379. 16Korzystam tu także z niepublikowanych jeszcze uwag prof. J. Borzyszkowskiego. rać literaturą quasi zawodowo ci, którzy żyli z dziennikarstwa, którego pewien rozwój w Gdańsku, Toruniu, Grudziądzu czy leżącej nieopodal Bydgoszczy za­ notować należy w ostatnim ćwiećwieczu XIX w. Teoretycznie rzecz biorąc, polscy twórcy nolens volens zdobywali z reguły wykształcenie tylko w warunkach za­ boru pruskiego i łatwiej nieraz mogli się orientować w prądach literackich idą­ cych z Niemiec niż z Krakowa czy Warszawy. Takjednak raczej nie było i barie­ ra narodowościowa określała z reguły także opcje literackie i ich charakter. Stąd można powiedzieć, iż choć spóźniony, ale bardzo trwały pozostawał wpływ pol­ skiego romantyzmu, który w każdym razie określał większość pomorskich prób poetyckich aż po około 1890 r.17. Sytuację polskich pisarzy Pomorza określała nie tylko pewna izolacja od innych środowisk polskich, lecz i możliwości publi­ kacyjne, o wiele gorsze niż analogiczna sytuacja twórców niemieckich. Pamię­ tać też należy o roli pruskiej cenzury, która nie tylko że hamowała zdecydowa­ nie możliwości polskich wystąpień publicznych (w tym i inscenizacji teatral­ nych i parateatralnych zgromadzeń czy uroczystości), ale i utrudniała lub unie­ możliwiała druk wielu regionalnych jak ogólnopolskich utworów literackich o treściach patriotycznych, historycznych. Silny jednakże rozwój ruchu narodo­ wościowego polskiego w Prusach Zachodnich, zwłaszcza na tle zaostrzenia się antagonizmu polsko-niemieckiego w dobie kulturkampfu i pod rządami cesarza Wilhelma II, otworzył nowe możliwości, także d la tworzenia się środowisk i struktur (to było bardzo trudne w systemie pruskim mimo oficjalnie panującej praworządności) kultury polskiej. Szczególnie istotne było tu powołanie w To­ runiu Towarzystwa Naukowego w roku 1875, istnienie od 1867 r., „Gazety To­ ruńskiej”, rola „Gazety Gdańskiej” ,zwłaszcza od 1891 r., jak i ogromna rola „Gazety Grudziądzkiej” od 1894 r18. Pewien wzrost zamożności społeczeństwa, 17Książka J. Szewsa, Filomaci pomorscy. Tajne związki młodzieżypolskiej na Pomo­ rzu gdańskim w latach 1830-1920, Warszawa 1992, informując o dyskusjach i lekturach literackich młodzieży ukazuje, iż aż po pierwsze lata XX w. główne zainteresowania kon­ centrowały się wokół twórczości A. Mickiewicza i romantyków. Na tle stosunków w zabo­ rze pruskim przewaga treści patriotyczno-dydaktycznych w zainteresowaniach polskich środowisk jest w pełni zrozumiała, a i hasło “sztuka dla sztuki” siłą rzeczy do stosunków tych około roku 1900 raczej nie pasowało. 18 Por. zwłaszcza zbiór prac J. Borzyszkowskiego, Gdańsk i Pomorze w X IX i X X wieku, Gdańsk 1999, tegoż Inteligencja polska w Prusach Zachodnich 1848-1920, Gdańsk 1986, S.Wierzchosławskiego, Elity polskiego ruchu narodowego w Poznańskiem i w Pru­ sach Zachodnich w latach 1850-1914, Toruń 1992, J. Banacha, Prasa polska Prus Za­ chodnich w latach 1848-1914, Gdańsk 1999. wzrost poziomu ogólnego wykształcenia (co wiązało się genaralnie i z roz­ wojem cywilizacyjnym prowincji wschodnich państwa pruskiego) wraz z coraz silniejszym poczuciem, iż w walce organicznej, legalnej, prowadzonej z naciskiem germanizacyjnym i wrogą polityką władz pruskich zasadnicze znaczenie dla utrzymania spoistości społeczeństwa ma obrona i propagowa­ nie wartości kultury polskiej - wszystkie te czynniki zapewniły poważny ilo­ ściowy wzrost piśmiennictwa polskiego w Prusach Zachodnich. Brakowało przecież wybitniejszych talentów, wielu twórców nolens volens ograniczało się do działań patriotyczno-dydaktycznych, pisywało utwory okolicznościo­ we, które pokrył czas zapomnieniem. Co pisano, co publikowano? Przede wszystkim sięgano do miejscowego folkloru, także kaszubskiego, do histo­ rii, która miała odgrywać jako temat w różnej formie rolę niemal najważniej­ szą, rolę moralizatorskiego, dydaktycznego odniesienia do narodowej prze­ szłości. Emocje narodowe i religijne, jak i miłość ojczystej ziemi jako mo­ tyw, najczęściej znajdowały wyraz w utworach poetyckich, obrazkach sce­ nicznych, nowelach historycznych. Wśród grona pierwszych wybitnych twór­ ców opowieści dydaktyczno-moralizatorskich dla ludu wymienić należy Ma­ teusza Truszczyńskiego (1794-1862). Ogólnie rzecz biorąc, teksty literackie polskie były podówczas mocniej zaangażowane w sprawy narodowe niż te­ sty niemieckie: Polacy żyli w dobie ucisku narodowego, a twórcy tej literatu­ ry walczyli o solidarne wspólne działania wobec zaborcy. O zagrożeniu inte­ resów narodowych niemieckich publicyści i pisarze niemieccy zaczną pisać szeroko nieco później, raczej w dobie wilhelmińskiej, kiedy ujrzą, iż poli­ tyka germanizacji i nacisku ekonomicznego niewielkie przynosi sukcesy. Wiersz ulotny czy opowiadanie były, siłą rzeczy, efemerydami. Nieliczni tyl­ ko autorzy w prowincji byli w stanie podejmować trud tworzenia powieści, dramatów czy utworów poetyckich o większym rozmachu czy głębi. Warto podkreślić, iż pozytywistycznie i realistycznie nastawione generalnie społe­ czeństwo polskie Pomorza Gdańskiego w literaturze pięknej szukało raczej pokrzepienia i idealizacji przeszłości. Szukano tego, jak już wspomniano, głównie w poezji wielkich romantyków, w powieściach Kraszewskiego, a z czasem nade wszystko w twórczości Sienkiewicza i Rodziewiczówny. Świa­ domość celów swej pisarskiej działalności wyraził dobitnie Ignacy Łyskowski, pisząc o swej twórczości: „Barwiłem rzecz całą we wstępach i w dodat­ kach uwagami pod różnym względem, a zwłaszcza pod względem narodo­ wym. Wszakże nasza literatura już od lat kilkudziesięciu ma nieledwie na każdej karcie cechę narodową, bo struna roniąca łzy naszej niedoli wtóruje każdej naszej myśli19”. Stąd jakże symbolicznego znaczenia nabiera fakt, iż jedyna ówcześnie na ziemiach polskich edycja legalna Pana Tadeusza,uka­ zała się w Toruniu w 1858 r., nb. w drukami niemieckiego wydawcy, Ernesta Lambecka. Dla okresu trwającego niemal po schyłek wieku polska literatura piękna występowała najczęściej na łamach gazet i kart polskich kalendarzy. Kalendarz katolicki dla ludu polskiego na rok 1851 wydał w Chełmnie w 1850 r. jeden z nielicznych podówczas literatów pomorskich, Juliusz Prejs (1820-1904), utrzymujący się właśnie głównie ze współpracy z polskimi pi­ smami i z redagowania kalendarzy. Kalendarze i czasopisma, gazety - z ich pewnym quantum treści literac­ kich, regionalnych bądź ogólnopolskich, zaspokajały raczej niewielkie potrzeby gros ludności. Elity sięgały, rzecz jasna, po publikacje z innych zaborów oraz z Wielkopolski. O poważniejszym polskim środowisku intelektualno-kulturalnym, kultywującym także różne formy piśmiennictwa polskiego, można mówić na przełomie wieków tylko w Toruniu, głównie wokół Towarzystwa Naukowego, którego rola kulturalna daleko wykraczała poza rolę ścisłe na­ ukową. Istotna była także rola Gdańska, generalnie jednak twórcy polscy byli rozproszeni po całym obszarze Pomorza Gdańskiego, co nie ułatwiało inte­ gracji. W epoce wilhelmińskiej Toruń promieniował na całe Prusy Zachodnie: opierał się-p o za środowiskiem ziemiańskim i nadal bardzo aktywnymi księżmi katolickimi - na niewielkiej grupie inteligencji miejskiej. Wokół TNT rozwi­ jał się ruch naukowy, publicystyka, narodowa działalność kulturalna. Brako­ wało przecież talentów literackich, brakowało środków pieniężnych na szer­ szą działalność. Wybitny polityk i działacz narodowy tego okresu, Ignacy Łyskowski (1820-1886) był przede wszystkim organizatorem działań narodo­ wych i kulturalnych, uprawiał jednak dość obfitą twórczość pisarską, głównie o wartościach dydaktycznych. Także głównie z Toruniem był związany wybit­ ny historyk, ksiądz Stanisław Kujot (1845-1914), który pisywał także popu­ larne powieści historyczne, nawiązując do wzorów J.I. Kraszewskiego. Ogła­ szał także powieści obyczajowe o moralizującej treści, jak dzieło o skompli­ kowanym tytule: Kręte drogi czyli historya młodzieńca zbłąkanego (1883). Wspomnieć należy także Władysława Łebińskiego (1840-1907), dziennika­ rza, ale i popularnego literata regionalnego, autora obrazków scenicznych czy 19Cytat wedle W. Jakóbczyk, Listy Ignacego Łyskowskiego do Wojciecha Lipskiego, Toruń 1935, s. 5-6. sztuk nieskomplikowanych, nadających się do wystawiania przez teatry ama­ torskie Pomorza typu Kamienica albopiosnka swatem ( 1884), Wybory w szwal­ ni. Krotochwila (1885). Na trwalsze uznanie ówczesne zasłużyła jedynie pa­ rająca się piórem z pewnym sukcesem poetka i powieściopisarka pomorska, Anna z Bardzkich Karwatowa (1854-1932), autorka płodna, acz niewysokie­ go lotu i bardzo tradycyjnych poglądów literackich. Tworzyła sztuki histo­ ryczne bądź obyczajowe, była autorką poematu w 14 pieśniach pt. J ó ze fSkal­ ski (1904), liryki zebrała w zbiorku pt. Z mojej teki (1907). Łącznie ogłosiła 16 obrazków scenicznych, cztery powieści oraz wspomnienia. (Moje wspo­ mnienia doprowadzone do 1914 r. ukazały się w 1932 r.). Poezja Karwatowej miała charakter epigoński, łączyła w utworach romantyzm z realizmem (po­ wieść Czarna perła, t. 1-2, Kraków 1913). Daleka od modernizmu, odrzucała hasło sztuka dla sztuki. Liczne wypowiedzi o jej twórczości z pewnej per­ spektywy podkreślają jej rolę społeczno-kulturalną dla epoki, realizm spo­ łeczny, obronę polskiego stanu posiadania20. Karwatową można uznać za re­ prezentacyjną sylwetkę nie tyle literatury kobiecej (choć w jej ramach w tej epoce zajmuje dość ważką pozycję), co regionalnej literatury zaboru pruskie­ go: poglądów konserwatywno-klerykalnych, broniła wartości narodowych i katolickich, idealizując wątki z historii Polski, jak i walkę o byt społeczeń­ stwa. Można by ją zestawiać, acz brakło jej większego talentu beletrystyczne­ go, z twórczością innej autorki z kresów, podobnej co do sposobu myślenia i pojmowania literatury: z Marią Rodziewiczówną, która jednak swymi powie­ ściami zyskała sobie trwały ogólnopolski sukces. Typowym pisarzem „dla ludu”, dziennikarzem piszącym z obowiązku spo­ łecznego i narodowego, był Ignacy Danielewski (1829-1907). Gros jego tek­ stów o różnym charakterze ukazywało się na łamach periodyków epoki, z któ­ rymi współpracował bądź je redagował. Jego pieśń Wisło moja, Wisło stara należała do najpopularniejszych, i to w trzech zaborach, pod koniec XIX w.2! Danielewski pisywał utwory poetyckie, baśnie i opowiadania ludowe, opowie­ ści o treści historycznej. Niewątpliwie odegrał dużą rolę w upowszechnianiu treści narodowych, choć dziś jego twórczość ma już tylko walor historyczny. 20 Por. o niej szkic J. M. Koniecznego pt. Anna z Bardzkich Karwatowa literatka, pomorska (1854-1932), w: tegoż, Z problem ów życia literackiego na obszarze zaboru pruskiego w X IX iX X w . Bydgoszcz 1993, s. 161-179. 21 Warto przypomnieć znamienny (acz nieodosobniony) fakt, iż ów utwór Danielew­ skiego został formalnie zakazany wyrokiem sądu pruskiego w Toruniu w roku 1903! Wydał m. in. w formie książkowej dwa tomy Powiastek-i opowiadań Majstra od Przyjaciela Ludu (1865, 1869). Zauważmy wreszcie, iż wpływy modernizmu ujawnią się raczej dopiero po roku 1900. Efemerycznie także na Pomorzu ukazywały się druki związane z najnowszymi prądami literackimi owej doby, jak Śluby Stanisława Przyby­ szewskiego, bliskiego zresztą sprawom Torunia i Pomorza, wydane w toruń­ skiej drukami Buszczyńskich w 1907 r. w wytwornej szacie typograficznej. Osobno wspomnieć trzeba zbierane od połowy XIX w. i publikowane utwory ludowe, pieśni anonimowe (o trudnej z reguły datacji), wszelaki folklor lite­ racki, stanowiące w sumie nieraz istotne tworzywo dla utworów poetów re­ gionalnych, a także w jakiejś mierze wpływające na zainteresowania rodzimą kulturą w jej najstarszych przekazach literackich czy quasi literackich. 4. Piśmiennictwo polskie na Warmii i Mazurach Szczególna sytuacja etniczna i historyczna tego terytorium powodowała, iż aż po wiek XX będziemy tu mieli niemal wyłącznie wytwory literatury ludowej i „dla ludu” pisanej. Piśmiennictwo polskie Warmii i Mazur, w niejednym się od siebie różniące, co wynikało z odmiennej przeszłości tych regionów i ich różnic kulturowych (katolicyzm Warmii i jej przynależność do Polski aż po rok 1772, a ewangelickie dzieje Mazurów pod rządami pruskimi), należałoby od­ rębnie szczegółowo scharakteryzować, choć w obu wypadkach jedna rzecz nie ulegała zmianie: w głąb XIX w. literatura regionu polskich skupisk miała głów­ nie charakter użytkowy, w sporej mierze związany z potrzebami religijnymi czy obyczajowymi ludności, a także z koncepcjami budzenia ducha narodowe­ go przez przedstawicieli inteligencji pisujących głównie w tym celu. Odrodzenie świadomości narodowej w południowej Warmii następo­ wało etapami głównie od lat sześćdziesiątych XIX w., nie bez dużego wpły­ wu ech powstania styczniowego22. Ogromne znaczenie miał fakt powstania w 1886 r. w Olsztynie „Gazety Olsztyńskiej”, pierwszej polskiej gazety na Warmii. Oryginalna twórczość literacka polska była przecież nadal stosun­ kowo skromna. Brakowało talentów i możliwości. Czołowy działacz naro­ dowy, Andrzej Samulowski (1840-1920), pisywał także okolicznościowe utwory literackie, głównie poetyckie. Można go nazwać pierwszym ludo­ 22 Por. ogólnie materiały J. Jasińskiego, Świadomość narodowa na Warmii w XIX wieku, Olsztyn 1983. Generalnie odsyłam do bogatej bibliografii autora. 2 1 . wym poetą Warmii23. W jego twórczości przeważały akcenty religijno-pa­ triotyczne. Podobnie jak i wielu jego kontynuatorów, był blisko związany z polskimi kręgami Wielkopolski, które angażowały się w budzenie narodo­ wości polskiej na Warmii. Rymotwórców, jak pisze o nich Janusz Jasiński, na Warmii, a zwłaszcza na Mazurach, nie brakowało. Autorami utworów byli często autentyczni chłopi, samoucy w rzemiośle poetyckim24. Wspo­ mnieć można poetę i prozaika Jana Liszewskiego25 i Warmiaka pochodzenia niemieckiego piszącego po polsku swe utwory - Eugeniusza Buchholza26. Piśmiennictwo mazurskie miało za sobą długą, ale i bardzo specyficzną tradycję, ściśle związaną z wyznaniem luterańskim. Mazurzy, jeżeli nawet nie ulegli germanizacji i zachowali jako język domu i kościoła język polski (trakto­ wany wówczas nieraz jako język mazurski, uważany za coś odrębnego od pol­ skiego), to przecież reprezentowali dość często swoisty pruski patriotyzm pań­ stwowy, co - obok przyczyn ściśle wyznaniowych - nieraz izolowało te środo­ wiska mazurskie od środowisk polskich Warmii i Prus Zachodnich. W drugiej połowie XIX w. zaczęli jednak nie tylko pastorzy mazurscy, ale i chłopi i miesz­ czanie coraz częściej sięgać za pióro i różne kontakty ze społeczeństwem pol­ skim otworzyły drogę do częściowego przynajmniej obudzenia się świadomo­ ści narodowej u Mazurów, za czym poszedł pewien ilościowy rozkwit regional­ nej literatury pięknej. Wedle obliczeń Janusza Jasińskiego w okresie od 1870 do 1920 roku publikowało blisko 50 poetów mazurskich. Poezja stała się głów­ nym gatunkiem literackim tego piśmiennictwa. Dwóch przynajmniej poetów mazurskich tej epoki należałoby wspomnieć: poetą mazurskim nr 1 był Michał Kajka (1858-1940), rodem z powiatu ełckiego, samouk, którego jedyny za ży­ cia wydany zbiór wierszy pt. Pieśni mazurskie ukazał się dopiero w 1927 r.27 Starszy od niego Marcin Giersz (1808-1895), nauczyciel, autor kalendarzy i redaktor periodyków, był także płodnym poetą i odegrał swoją rolę w utrzy­ maniu języka przez pruskich Mazurów, choć reprezentował jako pisarz i jako działacz regionalny patriotyzm pruski28. Giersz i jego postawa miały wielu naśladowców w ludowej twórczości mazurskiej, bardziej pruskiej niż wyraża­ jącej uczucia narodowe polskie, co wyraźnie różniło ten nurt literatury mazur­ skiej od literatury Warmii. 5. L itera tu ra ka szu b ska Fenomen narodzin kaszubskiej literatury pięknej zasługuje na szczególną uwagę. Można wielorako rozważać klimat i okoliczności towarzyszące naro­ dzinom tej literatury: wzrost ogólny wykształcenia i szerszy udział inteligen­ cji pochodzenia kaszubskiego w życiu kulturalnym Pomorza w II połowie XIX w., rolę romantycznego „ludoznawstwa”, które około roku 1848 obudziło za­ interesowania literaturą ludową, folklorem literackim, regionalizmem. Obok tekstów pisanych przez Kaszubów po polsku lub niemiecku, obok literatury poświęconęj wątkom kaszubskim pisanych przez autorów obcych etnicznie, ale nie środowiskowo, pojawiła się i rozkwitła około roku 1900 literatura piękna w języku kaszubskim. Jej rozkwit został przecież poprzedzony okresem kształ­ towania się pierwocin języka literackiego kaszubskiego, trwającego od około 1848 r. Jak wiadomo, swego rodzaju patronem - ojcem literatury w języku kaszubskim był Florian Ceynowa (1817-1881), reprezentujący ów dominują­ cy około 1848 r. w wąskiej grupie inteligencji mieszanego pochodzenia polsko-kaszubskiego nurt politycznego powiązania z polskimi dążeniami naro­ dowymi i demokratycznymi, ale z zachowaniem kaszubskiej odrębności, o czym właśnie nade wszystko miała stanowić literatura rozwijana we własnym języku, a wykraczająca poza istniejący „od zawsze” folklor literacki kaszub­ ski, wyrażający się w anonimowych pieśniach, legendach, bajkach, przysło­ wiach, opowieściach. Datą niejako symboliczną narodzin kaszubskiej litera­ tury pięknej jest utwór Ceynowy Rozmowa Polócha z Kaszebą...(1850). Cey­ nowa swoją różnorodną twórczością stworzył fundamenty piśmiennictwa ka­ szubskiego, które jako pierwszy do poziomu wysokiego artyzmu podniósł poeta Hieronim Derdowski (1852-1902), uważany za twórcę kaszubskiego języka 28 Por. o nim J. Jasiński. Świadomość narodowa... s. 143. L iter a tu ra p ię k n a P om orza W schodniego (1850-1918) literackiego, autor eposu O panu Czórlińscim, co do Pucka po secë jachôł (1880) i wielu poematów i wierszy. Derdowski, pozostając generalnie pod wpływem polskiej poezji romantycznej, był samorodnym talentem poetyc­ kim. W swej postawie wobec podstawowego sporu polsko-niemieckiego kon­ tynuował linię Ceynowy, popularyzując hasło „Nie ma Kaszub bez Polonii, a bez Kaszub Polści!”. Od Derdowskiego literatura kaszubska przekroczyła pułap folkloru i poszła drogą własnego rozwoju29. Należy jednak podkreślić, iż zarów­ no Ceynowa, jak i przez wiele lat Derdowski obok utworów publikowanych po kaszubsku pisywali liczne teksty po polsku. Tak więc skonstatujmy, że pierwsza faza literatury kaszubskiej łączyła, nieraz w sposób bardzo udany, tradycje kaszubskiego humoru, ludowy folklor, z wpływami literatury pol­ skiej, której twórcy kaszubskiego języka literackiego czuli się kulturowo i językowo bliscy, zachowując równocześnie własną odrębność. Nowe pokolenie literatów kaszubskich, o wiele ilościowo liczniejsze, to już generacja działająca w XX w. Na czoło tzw. Młodokaszubów wysunął się Aleksander Majkowski (1878-1938), poeta i prozaik, satyryk, kodyfikator pi­ sowni języka kaszubskiego30. Jego najwybitniejsze dzieło literackie, powieść Żecć i przigodë Remusa, choć w sporej części powstało jeszcze przed I wojną światową, opublikowane zostało dopiero w 1938 r.31 Obok niego wspomnieć należy ważką działalność i twórczość regionalną Jana Karnowskiego (18861939) i jego nowatorski zbiór utworów poetyckich pt. Novotné spiewé, 1910, oraz twórczość księdza Leona Heyki (1885-1939).32Można wyrazić pogląd, iż około roku 1920 dorobek literacki twórców kaszubskich był już znaczny, w pełni usamodzielniony - w granicach przecież niewielkiej i dalej głównie wiej­ skiej społeczności kaszubskiej. Ujęcie równoczesne wątków literackich trzech języków Pomorza Wschod­ niego pozwala może na kilka wniosków ogólniejszych, choć rzecz cała wy­ magałaby pogłębienia, bowiem brakuje do tej pory prób porównawczego spoj­ rzenia w literaturze przedmiotu. Literatura piękna niemiecka na Pomorzu Wschodnim pozostawała w bliskich z reguły związkach z rozkwitającą pod koniec wieku modernistyczną literaturą niemiecką. Poza ścisłym nurtem He­ imatliteratur i utworami pisarzy dialektów otwierało to drogę do kształtowa­ nia się wybitniejszych indywidualności literackich. Tak czy inaczej literatura niemiecka była literaturą panującej w kraju grupy etnicznej i językowej, ma­ jąc za sobą, w niejednej sytuacji, oficjalne poparcie państwa. Polska literatura regionu miała z tego punktu widzenia charakter regionalny, zaściankowy, co jednak łączyła z silnym nurtem narodowej służby w obliczu konfliktu polskoniemieckiego. Na czoło wysuwała się swego rodzaju społeczna „walka u pod­ staw”: krzewienie uczuć narodowych i regionalnych; nieraz publicystyka i dydaktyczno-moralne skłonności brały górę nad kryteriami estetycznymi. Dodajmy, iż nowe prądy literackie docierały prędzej poprzez literaturę nie­ miecką niż z Krakowa czy Warszawy. Sytuacja w Wielkopolsce, silniejsza jako środowisko, była przecież, mutatis mutandis, podobna. Izolacja kordo­ nowa była nieraz istotniejsza, niż się to nam dzisiaj wydaje. Odrębną pozycję zajmowała w tym wszystkim literatura kaszubska, być może dlatego, iż było to swego rodzaju dzieło budowane od podstaw z różno­ rodnych elementów. Górę brał fakt, iż w osobach Derdowskiego i Majkow­ skiego znalazła przedstawicieli zdolnych kształtować nowatorski nieraz wy­ raz kaszubskiej tożsamości. Ostatnia uwaga dotyczy literatury specyficznie gdańskiej. Gdańska Hei­ matliteratur końca XIX i początków XX w. była silnie już określona ogólnoniemieckim narodowym poczuciem gdańszczan, co nie wykluczało lokalnego kolorytu. Warto jednak dodać, iż wśród części autorów, zwłaszcza tych, co sięgali do przeszłości miasta, pojawiała się nuta nostalgii. Z tego punktu wi­ dzenia literatura gdańska była może niemiecka, ale niekoniecznie pruska i często swego rodzaju resentymenty, którym dała w swoim czasie tak dobitny wyraz Johanna Schopenhauer, trwały nadal33. 8 Por. generalnie antologia W. Lipschera i K. Brakonieckiego , Meiner Heimat Geschichte. Ostpreussen im Spiegel der Literatur, München 1996 i uwagi o niej J . Jasińskiego, Antologia literacka Prus Wschodnich, “ Komunikaty Mazursko-Warmińskie”, 1998 , nr 1 ( 219 ), s. 155 - 160 . 9 O roli ideologicznej poczytnych utworów Wicherta por. A. Kuczyński, Fałsz historyczny w pow ieści “Heinrich von Plauen " Ernsta Wicherta, w: Literatura niemieckiego obszaru językow ego X IX i X X wieku , „Folia Litteraria” 21 , Łódź 1998 , s. 249 - 261 . 10Por. przykładowo R. Hecker z Gdańska ogłosił D ie Rache des Starosten , 1890 , F. Kiehl z Torunia pisywał mocno antypolskie sztuki typu D er weisse Adler , 1910 . Por. także Klara Quandt: D ie Polen in Danzig, wielokrotnie wydawana . 11Pisało tu całe grono autorów, jak R. von Gottschall , G. von Freytag , E. Wiehert , F. Schawaller , J. von Pederzani -Weber. Por. choćby utwór profesora gimnazjum toruńskiego L. Prowe pt. D ie Wacht an der Weichsel ( 1866 ). 12Por. ogólnie F. Zillmann , Max Halbe . Wegen und Werk , Würzburg 1955 . O dramacie Freiheit z 1913, który wiązał się z historią Gdańska, por . Z. Chodemy, Danzig und Preussen. eine kritische Gegenüberstellung in Max Halbes Freiheit und die Tat des Dietrich Stobäus , w: 1000 Jahre Danzig.., s. 160 - 165 . 13Por. A. Pastuszka , Zu Hermann Sudermanns Litauischen Geschichten, w: Literatur in Kulturgrenzraum.., s. 99 . 23 Całość zachowanego dorobku poetyckiego Samulowskiego por . Andrzej Samulowski , Wyzwól nas z ciężkiej niewoli . Wiersze iproza 1868-1920. Zebrał, wstępem i przypisami opatrzył J. Jasiński, Olsztyn 1997 , tegoż, Andrzej Samulowski 1840 -1924. O narodowe oblicze Warmii , Olsztyn 1976 . 24Por. generalnie T. Orackiego , Rozmówiłbym kamień... Z dziejów literatury ludowej oraz piśmiennictwa regionalnego Warmii i Mazur w XIX i X X w .,Warszawa 1976 . 25 Por. J. Lisewski , Swaty warmińskie . Sztuczka teatralna w trzech aktach, Gniezno 1886 . 26E. Buchholz pod pseudonimem Warmiaka ogłosił Szkice warmińskie , Poznań 1888 . 27 Literatura o twórczości życiu M. Kajki jest już obfita, por . Z. Chojnowski, Michał Kajka poeta mazurski, Olsztyn 1992 , oraz: M. Kajka , Z duchowej mej niwy . Wiersze zebrali i opracowali J. Jasiński i T. Oracki , Olsztyn 1982 . 29Poza cyt. zbiorem rozpraw J. Borzyszkowskiego por . szczególnie F. Neureiter , Historia literatury kaszubskiej, Gdańsk 1982 . 0 Ceynowie J . Karnowski , D r Florian Ceynowa, opr. i posłowiem opatrzył J. Treder , Gdańsk 1997 . 0 Derdowskim m .in. A. Bukowski , Działalność literacka i społeczna H. Derdowskiego w Ameryce ( 1885 -1902), Gdańsk 1961 . 30Por. ostatnio Życie i twórczość Aleksandra Majkowskiego, pod red . J. Borzyszkowskiego , Wejherowo 1997 . 31 Por. najnowsze wydanie poematu po polsku i po kaszubsku: A. Majkowski, Żecć i przigodë Remusa - Życie i przygody Remusa, cz . I - III, Gdańsk 1995 . 32Por. J. Karnowski , Moja droga kaszubska, opr . J. Borzyszkowski , Gdańsk 1981; S. Jankę, Poeta z kaszubskiej nocy , Wejherowo 1998 . Twórczość Leona Heyke należy już głównie do okresu II RP, ale w latach 1911-1912 ogłosił cykl wierszy lirycznych, por . Kaszëbsczié spiewë, opr. Z. Roppel, Gdańsk 1978 . 6 . Uwagi końcowe


This is a preview of a remote PDF: http://bazhum.muzhp.pl/media//files/Acta_Cassubiana/Acta_Cassubiana-r2000-t2/Acta_Cassubiana-r2000-t2-s195-214/Acta_Cassubiana-r2000-t2-s195-214.pdf

Stanisław Salmonowicz. Literatura piękna Pomorza Wschodniego (1850-1918), Acta Cassubiana, 2000, 195-214,