Teoria poznania Sieczenowa

Zdzisław Cackowski Teoria poznania Sieczenowa Annales Universitatis Mariae Curie-Skłodowska. Sectio F, Nauki Filozoficzne i Humanistyczne 12, 29-48 1957 ANNALES UNI V E R S I T A T I S MARIAE CURIE-SK ŁODOWS K A LUBLIN — POLONIA VOL. XII, 2 SECTIO F 1957 Z K a te d r y F ilo z o f ii W y d z ia łu H u m a n is ty c z n e g o U M C S K ie r o w n ik : p r o f, dr N a r c y z Ł u b n ic ld Zdzisław CACKOWSKI Teoria poznania Sieczenowa Теория познания Сеченова Théorie de la connaissance de Sétchénov M A RK SIŚCI WOBEC SIECZENOW A Materializm dialektyczny zajm uje we współczesnej filozofii bardzo poczesne miejsce. Odnosi się to nie tylko do krajów socjalistycznych, w odniesieniu do których teza ta jest oczywista. Takie twierdzenie można śmiało odnieść również do krajów niesocjalistycznych. Również i tam, gdzie, jak wiadomo, istnieje tak wiele różnych systemów filozoficznych, każdy z nich czuje się zobowiązany zająć stanowisko wobec marksizmu, który poza tym istnieje również na Zachodzie i posiada bardzo wielu przedstawicieli o szeroko znanych nazwiskach. Nie ulega również wątpliwości, że w yjątkowo poczesne miejsce w ca łej filozofii marksistowskiej ^zajmuje rosyjska i radziecka myśl m arksi stowska. Historia marksizmu zatem nie może się obejść bez wnikliwych badań nad rozwojem myśli marksistowskiej w Rosji i w Związku Ra dzieckim. Nie należy przy tym pominąć również tych zjawisk filozoficz nych, które w takiej czy innej mierze przyczyniły się do ukształtowania się marksistowskiej myśli filozoficznej w Rosji. Z tych to względów może m y i powinniśmy udzielić nieco uwagi Sieczenowowi i jego teorii pozna nia. Wpływ Sieczenowa na marksistowską filozofię w Rosji i Związku Ra dzieckim jest bardzo wydatny. Plechanow na przykład uważał, że jego teoria odbicia jest indentyczna z teorią poznania Sieczenowa i w ten spo sób zwykle ją przedstawiał *. Również i obecnie, mimo że stanowisko Ple1 J. P l e c h a n o w : U wagi do „ Ludw ika F euerbacha” Engelsa. L u d w ik Feuerbach. Wyd. ros. G enew a 1905, s. 103. F. E n g e l s : 30 Zdzisław Cackowski chanowa w teorii poznania zostało poddane dość zasadniczej krytyce, uważa się, że Plechanow źle interpretow ał Sieczenowa i że teoria tego ostatniego jest zbliżona, a nawet całkowicie zgodna z teorią materializmu dialektycznego w jego leninowskiej interpretacji, a więc w interpretacji odmiennej od stanowiska Plechanowa w wielu punktach, odnoszących się zwłaszcza do teorii poznania 2. Trzeba także powiedzieć, że poglądy Sieczenowa dotyczące teorii po znania zasługują na uwagę również jako pewna samodzielna teoria. Są one sformułowane jasno i wyraźnie, uw ydatniają istotną problematykę teorii poznania w ogóle, a materialistycznej teorii poznania w szcze gólności. Wreszcie nie można pominąć także i tego, że rozważania naszego auto ra wiążą dyskusje prowadzone na gruncie rosyjskim z tradycją europej ską, bowiem Sieczenow buduje swoją teorię, odwołując się do Helmholtza. Aczkolwiek jego teoria różni się w dużej mierze od koncepcji Helmhol tza, to jednak zawiera ona również wiele elementów wspólnych z tą ostatnią. Stanowisko Sieczenowa w kwestiach nas interesujących najwyraźniej zostało przedstawione w takich pracach jak Wrażenia i rzeczywistość 3 oraz Myśl przedmiotowa i rzeczywistość *. O tych kwestiach mówią także inne jego prace (O m yśleniu przedm iotowym z fizjologicznego punktu widzenia 5, Herman Helmholtz jako fizjo lo g 6) jednakże ze wzglę1 Radzieccy filozofowie i psychologow ie u w aż ają dość pow szechnie stanow isko Sieczenowa za słuszne. Jego teorią poznania tra k tu je sią jak o konsekw entnie m aterlalistyczną. T akie stanow isko zajm ują: Ch. S. K o s z t o j a n c : Sieczenow. Wyd. 1941, 1945, 1950, M. A. S w i r d l i n : Ob otnoszenii Sieczenow a k tieorii sim bolow Gielmgolca. „T rudy S talingradskogo Med. I n s titu ta ”, t. VII, 1948: W M. K a g a n o w: M irow ozzrenije I. M. Sieczenow a. 1948, S. J a c h o t: T ieoria poznanija 1. M , Sieczenotoa. D ysertacja. 1947, E. A. B u d l ł o w a : Problem a oszczuszczenija i m y szlenija w trudach I. M. Sieczenow a. D ysertacja. 1950. ' A rty k u ł te n p ow stał z w ykładu publicznego wygłoszonego w M oskwie i po raz pierw szy został opublikow any w 5 nrze „W lestnika E w ro p y ” z roku 1896. Później Sieczenow opublikow ał te n a rty k u ł w nieco odm iennej n iż pierw o tn a form ie. P ierw szy w a ria n t te j rozpraw y w ydano w „Izbrannych tru d ac h Sieczenow a” w roku 1935 oraz w zbiorze E lem en ty m y śli w roku 1943. My korzystam y z późniejszego w a rian tu opublikow anego w „Izbrannych proizw iedienijach" Sieczenowa, t. I, 1952. 4 P ra ca po raz pierw szy opublikow ana w zbiorze Pom oszcz gołodajuszczym w roku 1892. ' Pierw szy raz p raca opublikow ana w czasopiśm ie „R usskaja M yśl” w roku 1894. S tanow i ona m ow ą Sieczenowa wygłoszoną n a IX zjeźdzle p rzyrodników i lekarzy w styczniu 1894 roku. • M owa Sieczenowa na posiedzeniu S tow arzyszenia M iłośników Przyrodoznaw stw a, wygłoszona w listopadzie 1894 roku i opublikow ana w ty m sam ym roku w 12 nrze „R usskoj M yśli”. Teoria poznania Sieczenowa 31 du na to, że te dwie ostatnie prace nie wnoszą momentów oryginalnych w porównaniu z poprzednio wymienionymi, w naszej analizie stanowiska Sieczenowa opierać się będziemy na pracach pierwszych. POJM OW ANIE PROBLEMU I OGÓLNE W ARUNKI JE G O ROZSTRZYGANIA We Wrażeniach i rzeczywistości autor rozpoczyna swoje rozważania od zdecydowanego postawienia tego właśnie zagadnienia, które jest central nym problemem teorii poznania w ogóle: czy przedmioty i zjawiska świa ta zewnętrznego, przedmioty same w sobie (istniejące niezależnie od na szego ich postrzegania) są podobne i w 'jakiej mierze są podobne do w ra żeń, które w ludzkiej świadomości powstają pod ich wpływem, za ich sprawą. W pytaniu tym samo realne istnienie rzeczy zewnętrznych nie podle ga żadnej wątpliwości. Sieczenow kończy swą pracę stwierdzeniem tej właśnie realności obiektywnego świata. „Rzecz oczywista, powiada, że u podstaw wszystkich rozważań założyłem właściwe każdemu człowieko wi, bezwzględne przekonanie o istnieniu zewnętrznego świata, bezwzglę dne w tej lub nawet w znacznie większej mierze niż pewność każdego co do tego, że jutro, po dzisiejszej nocy, będzie dzień” 7. Słowem, Sieczenow reprezentuje stanowisko bezwzględnie realistycz ne. Problem realnego istnienia przedmiotów świata zewnętrznego nie podlega dla niego najmniejszej wątpliwości. Również niewątpli wą dla niego rzeczą jest to, że rzeczy w sobie, przedmioty świata rzeczy wistego są przyczyną naszych wrażeń. Zatem pytanie, które autor sta wia sobie do rozwiązania, dotyczy tylko jakości przedmiotów zewnętrz nych samych w sobie, nie zaś realności lub nierealności samych przed miotów. Podkreślić tutaj należy, że'm ówiąc o rzeczach w sobie, Sieczenow ma na myśli rzeczy niezależne od naszego ich postrzegania, istniejące bez względu na to czy my je postrzegamy czy też nie; nie chodzi mu w żad nym wypadku o takie rzeczy (...truncated)