Pojęcie kultury logicznej

Tadeusz Kwiatkowski Pojęcie kultury logicznej Annales Universitatis Mariae Curie-Skłodowska. Sectio F, Nauki Filozoficzne i Humanistyczne 17, 1-16 1962 ANNALES UNIVERSITATIS MARIAE CURIE-SKŁODOWSKA LUBLIN — POLONIA VOL. XVII, 1 SECTIO F 1962 Z K ated ry Filozofii W ydziału H um anistycznego UMCS K ierow nik: prof, dr N arcyz Ł ubnickl Tadeusz KWIATKOWSKI Pojęcie kultury logicznej Понятие логической культуры Notion de la culture logique T erm in „ k u ltu ra logiczna” nie należy do term inów bardzo p opular nych. Rów nież lite ra tu ra poświęcona bezpośrednio pytaniu, co ten te r m in oznacza, jest bardzo m ała. N iew ielki arty k u ł T. Czeżowskiego O ku ltu rze lo g ic zn e j1 jest chyba jedyną pozycją poświęconą w prost tem u zagadnieniu w polskiej litera tu rz e filozoficznej, a jest to przecież zagadnienie w ażne. K u ltu ra logiczna należy bowiem do najw iększych w artości, jakich posiadanie może cechować zarów no jednostkę ludzką, jak i całe społeczeństwo. Rozw ażania m oje będą w pew nym stopniu analizą i rozw inięciem poglądów T. Czeżowskiego zaw artych w w yżej w ym ienionym artykule. Trzeba od razu zaznaczyć, że nie będzie się tu dążyć do uzyskania zu pełnie ścisłej definicji term in u „ k u ltu ra logiczna”. W toku wywodów okaże się zresztą, że całkow icie popraw na definicja tego term inu jest w łaściw ie niem ożliw a. Do określenia om aw ianego term inu dojdziem y w yjaśniając kolejno jego term in y składow e, tj. term in y „ k u ltu ra ” i „lo giczny” . I T erm in „ k u ltu ra ” jest chyba jednym z najbardziej wieloznacznych. T rudno byłoby n aw et w ym ienić w szystkie jego znaczenia i m odyfikacje znaczeń, a cóż dopiero, gdyby się chciało je szczegółowo klasyfikow ać 1 T. C z e ż o w s k i : O kulturze logicznej [w:] T. C z e ż o w s k i : Odczyty filo zoficzne, Toruń 1958, ss. 271—279. Tadeusz Kwiatkowski 2 i omawiać. W dalszych rozw ażaniach ograniczym y się do tego sposobu rozum ienia om aw ianego w yrazu, przy k tó ry m oznacza on pew ną spe cyficzną własność jednostki ludzkiej. Takie znaczenie term in te n posiada na przykład w zwrocie: „Paw eł jest człow iekiem posiadającym w ysoką k u ltu rę ”. T. Czeżowski podaje następujące określenie ta k rozum ianej k u ltu ry : „ K u ltu ra [...] jest to [...] właściwość ludzkiej jednostki, k tó ra przez usilną pracę i ćwiczenie uzyskała w pew nej dziedzinie wiedzę i spraw ność drogą spotęgow ania i rozw inięcia sw ych pierw otnych dążeń i uzdolnień.” 2 Stosując w te n sposób zdefiniow ane pojęcie k u ltu ry do określenia pojęcia k u ltu ry logicznej T. Czeżowski stw ierdza, że k u ltu rę logiczną posiada ta osoba, k tó ra zdobyła dostatecznie duży zasób w ia domości w zakresie lógiki i rów nocześnie m a spraw ność w logicznym m yśleniu i logicznym w ypow iadaniu się. K rótko m ówiąc, te n posiada k u ltu rę logiczną, kto m a dostateczne wiadom ości z logiki i um ie sp raw nie z nich korzystać.3 W k rótkiej analizie kry ty czn ej przytoczonego określenia k u ltu ry zo staną omówione przede w szystkim dw a tw ierdzenia: 1) k u ltu ra może być tylko w ynikiem pracy, 2) w ystarczającym i w arunkam i posiadania k u ltu ry w danej dziedzinie jest posiadanie w zakresie te j dziedziny od pow iedniej w iedzy i spraw ności. 1. K u ltu ra jest w ynikiem pracy. Tw ierdzenie to należy rozum ieć w ten sposób, że k u ltu ry nie stanow ią nasze cechy wrodzone, chociażby naw et najbardziej pozytyw ne, ale k u ltu ra to dopiero rozw inięcie i spo tęgow anie pozytyw nych cech wrodzonych. Taka jest przede w szystkim sytuacja faktyczna. Jednostka ludzka bez dostatecznie dużego w ysiłku osobistego nie osiąga dostatecznej w iedzy i spraw ności w żadnej dzie dzinie, a tym sam ym nie osiąga k u ltu ry . W ysiłek te n może być m n ie j szy lub większy, zależy to od w ielu czynników, przede w szystkim zaś od w rodzonych zdolności poszczególnych osób, niem niej jed n ak w każ dym przypadku jest on konieczny. W ydaje się, że w nikliw a analiza zna czenia ustalonego przez język potoczny dla term in u „ k u ltu ra ” w p rzy jętym tu zrozum ieniu tego term in u prow adzi do podkreślenia jeszcze mocniejszego w artości osobistej p racy w realizacji k u ltu ry . Nie tylko bowiem zgodnie z tym znaczeniem uznajem y tw ierdzenie, że w aru n k i posiadania przez jednostkę ludzką k u ltu ry w jakiejkolw iek dziedzinie realizu ją się faktycznie tylko jako w ynik p rac y tej jednostki, lecz po nadto skłonni bylibyśm y sądzić, że jeżeli zaistniałby fak t posiadania przez jakąś osobę w łasności m aterialn e identycznych z w aru n k am i posia dania k u ltu ry w kreślonej dziedzinie (posiadanie w iedzy, spraw ności itp.) * Ibid., s. 271. • L. c. Pojęcie kultury logicznej 3 nie będących w ynikiem pracy tej osoby, to m im o posiadania owych w łasności n ie posiadałaby ona k u ltu ry . Mówiąc inaczej, praca jest nie tylko w aru n k iem w zględnym posiadania k u ltu ry (w arunkiem ze względu na to, że nie istn ieje żadna inna droga realizacji elem entów konstytuu jących k u ltu rę), ale i w aru k iem absolutnym , jeśli się tak m ożna wy razić — k o n sty tu ty w n y m w arunkiem , k tó ry m usi być uw zględniony koniecznie w definicji k u ltu ry . Zgodnie z tym i uw agam i należałoby p rzy jąć na przykład tw ierdzenie następujące: Nie posiadałby k u ltu ry logicznej ten, kto posiadałby w szyst kie właściw ości m aterialn e identyczne z w arunkam i posiadania k u ltu ry logicznej, jeżeli właściwości te b yłyby w rodzone lub przekazane przez jakiegoś nadludzkiego geniusza, na przy k ład jakieś bóstwo. K u ltu ra zatem to w artość, k tó rą człow iek sam realizuje; w artość, która jest w najściślejszym tego słowa znaczeniu osobistą w łasnością i zasługą człowieka, oczywiście zasługą ocenianą proporcjonalnie do tego, czym d an ą jednostkę ludzką odbarzyła n a tu ra . 2. K u ltu ra w d anej dziedzinie jest w ynikiem posiadania odpowiedniej w iedzy oraz spraw ności w praktycznym operow aniu tą wiedzą. W związku z ty m tw ierdzeniem m ożna postaw ić przede w szystkim następujące py tan ia: A) czy w ym ienione elem enty w ystarczają do ukonstytuow ania k u ltu ry ; B) czy, jeżeli pragnie się osiągnąć w jakiejś dziedzinie k u ltu rę, to w ystarczy realizow ać w yżej podane w arunki ty lko w zakresie tej w łaśnie dziedziny, czy też potrzebna jest ponadto (przynajm niej nie kiedy) wiedza i spraw ność rów nież w zakresie innych dziedzin; C) czy iktnieje jak iś konieczny zw iązek m iędzy system atycznym i studiam i w za kresie d an ej dziedziny w jej obecnej postaci a zdobyw aniem k u ltu ry w te j dziedzinie i odw rotnie. A) N a pierw sze z tych p y tań n ależy chyba odpowiedzieć przecząco. W przeciw nym bow iem przypadku, tzn. w takim przypadku, gdyby się uważało, że w iedza i spraw ność są w ystarczającym i elem entam i kon sty tu u jący m i k u ltu rę , należałoby uznać, że realizacja k u ltu ry jest możliwa w zakresie każdej dziedziny, obojętne, d obrej czy złej. M ożna by na przy kład mówć o k u ltu rze w zakresie organizow ania obozów śm (...truncated)