Rozumowania ῾'Oτι i διότι u Arystotelesa

Tadeusz Kwiatkowski Rozumowania ῾’Oτι i διότι u Arystotelesa Annales Universitatis Mariae Curie-Skłodowska. Sectio F, Nauki Filozoficzne i Humanistyczne 16, 1-31 1961 AN N ALE S UNI VERSIT ATIS MARIAE LUB LIN V O L . X V I, 1 C U R I E- SK Ł O D O W SK A — PO LO NIA S E C T IO F 1961 Z K a te d ry F ilo zo fii W yd ziału H um anistycznego UM CS K iero w n ik : prof, dr N a rc y z Łubn lckl Tadeusz K W IA T K O W S K I Rozumowania 'Ότι i δΐοτι u Arystotelesa Рассуждение "Οτι и διότι у Аристотеля Syllogismes 'Ότι et διότι chez Aristote Zainteresowanie się m oje arystotelesowskim podziałem rozumowań na tak zwane dow ody faktu — ’απόδειζις τού δτι (scholastyczne demon stratio qига) i tak zwane dowody racji — ’απόδειζις τού διότι (demonstratio p ropter quid) uzasadniają m iędzy innymi następujące w zględy: 1) po dział ten jest raczej mało znany wśród filozofów nie zajmujących się specjalnie poglądami filozoficznym i Arystotelesa, 2) istnieją rozbieżne poglądy na temat tego podziału wśród filozofów-arystotelików, 3) za gadnienia związane z tym podziałem rozumowań są interesujące ze względu na całokształt epistemologii Stagiryty. Na wstępie chciałbym zaznaczyć, że artykuł ten nie ma na celu referowania i analizy wszystkich zagadnień epistemologicznych związa nych z om awianym podziałem rozumowań Arystotelesa, a w każdym razie nie chodzi tu o podanie definitywnych rozwiązań tych zagadnień. Dalsze rozważania zostaną podzielone na dwie części: I Zreferowanie tekstów z A nalityk Drugich. II Próba analizy tego podziału rozumowań na tle teorii dowodu doskonałego Arystotelesa. I R O Z U M O W A N IA 'Ότι I R O Z U M O W A N IA A N A L IT Y K διότι W TEKSTACH D R U G IC H Podział rozumowań na dow ody faktu (Ότι) i dowody racji (διότι) prze prowadza Arystoteles w trzynastym rozdziale pierwszej księgi Analityk D rugich, omawiając zagadnienie szersze, mianowicie zagadnienie różnicy 2 Tadeusz K w iatk o w sk i m iędzy poznaniem faktu i poznaniem racji.1 W zagadnieniu różnicy między poznaniem faktu i poznaniem racji wyróżnia Arystoteles dwa przypadki: A ) gdy zarówno poznanie faktu, jak i poznanie racji może się dokonywać w ramach tej samej dyscypliny naukowej 2; B) gdy po znanie faktu dokonuje się w innej dyscyplinie naukowej niż poznanie racji.3 I , A. Rozumowania jednej 'Ότι i r o z u m o w a n i a διότι w dyscypliny poznawczej ramach Dowód, przez który dokonuje się poznanie racji, krótko, dowód racji (ściślej, rozumowanie, w wyniku którego otrzym ujem y w pełni uzasad nioną odpowiedź na postawione w danej sytuacji naukowej pytanie: dlaczego — διότι) jest sylogizmem, którego przesłanki są zdaniami oczywistym i i bezpośrednimi w stosunku do wniosku (wniosek wynika bezpośrednio z przesłanek), a termin średni oznacza przyczynę naj bliższą (bezpośrednią) faktu stwierdzonego we wniosku.4 Przynajm niej krótkiego wyjaśnienia wym agają wyrażenia „p rze słanki oczywiste” i „przyczyna najbliższa” . Jeśli chodzi o pierwsze z tych wyrażeń, to zgodne z poglądami Arystotelesa będzie chyba następujące jego rozumienie: przesłanki sylogizmu są albo zdaniami pierwszym i (nie dowodzonymi i niedowodnymi), to jest takimi zdaniami, których prawdziwość umysł poznaje bezpośrednio w sposób nieomylny, albo sylogistycznymi konsekwencjami takich zdań. Sens tego warunku jest zatem taki: prawdziwość przesłanek dowodu powinna być stwierdzona w sposób niewątpliwy, bowiem w ted y dopiero można powiedzieć, że w wyniku rozumowania sylogistycznego została udowodniona praw dzi wość wniosku.5 W wyrażeniu drugim interesuje nas w tej chwili przede wszystkim termin „najbliższa” . W yraz „przyczyna” zostanie w yjaś niony nieco później, kiedy pewne twierdzenia Arystotelesa p rzy po tocznym rozumieniu tego terminu okażą się nieintuicyjne. W ydaje 1 Zagadnienie to posiada dowodem faktu i dowodem szerszy zakres przez dowód. N a przykład fakty mogą Por. Analytien Posteriora, I 13, 79a — 3. 2 Por. An. Post., I, 13, 78 a, 22. 5 4 Por. ibid., 78 b, 34 i in. Arystoteles nie podaje brzmieniu. Jest ono niż zagadnienie racji, ponieważ poznanie jednak, być poznawane określenia sylogizmu jak się zdaje, zupełnie różnicy między dokonuje się niekoniecznie Stótt na drodze obserw acji. takim dosłownie z intencją. w zgodne jego Por. An. Post., I, 13, 78 a, 24— 26. 5 Por. J. S a l a m u c h a , ks.: P ojęcie dedukcji u Arystotelesa i św. Tomasza z Aąuinu, W a rs z a w a 1930, ss. 19— 20. Rozum ow ania u A rystotelesa 3 się, że następująca definicja wyrażenia „przyczyna najbliższa” jest zgodna z intencjami Stagiryty: „ x jest przyczyną najbliższą y ” to tyle co: „ x jest przyczyną y, oraz nie istnieje takie z, że: 1) x jest różne od z, 2) x jest przyczyną z, 3) z jest przyczyną y ” . Czy m ożliw e są rozumowania, które spełniałyby wszystkie warunki sylogizmu διότι ? Arystoteles zaliczyłby prawdopodobnie do sylogizmów διότι rozumowanie następujące: każde zw ierzę rozumne jest zdolne do śmiechu, człowiek jest zwierzęciem rozumnym, więc człowiek jest zdolny do śmiechu. N ie znaczy to jednak, że sylogizm ten z całą pew nością spełnia wszystkie omawiane warunki. W ydaje się, że odpowiedzi na postawione przed chwilą pytanie, „czy m ożliwe są sylogizmy διότ sensu stricto” , wyznaczają dwa przeciwstawne kierunki teoriopoznawcze: absolutyzm teoriopoznawczy (odpowiedź pozytywna) i relatywizm teoriopoznawczy (odpowiedź negatywna). Z dowodzeniem faktu ('Ότι) mamy do czynienia w następujących przypadkach: ’ a G dy przesłanki sylogizmu nie są w stosunku do wniosku zdaniami bezpośrednimi i to w tym przede wszystkim znaczeniu, że termin średni nie oznacza przyczyny najbliższej — bezpośredniej dla tego, co się w e wniosku stwierdza, lecz jakąś przyczynę dalszą.6 Przykładem sylogizmu tego typu m ogłoby być rozumowanie, w którym na podstawie zdania, że x jest zwierzęciem, dowodziłoby się zdania, że x jest zdolny do śmie chu. Fakt bycia zwierzęciem jest (według Arystotelesa) przyczyną bycia zdolnym do śmiechu, jednakże nie przyczyną najbliższą — gatunkową (taką przyczyną byłby w tym przypadku fakt bycia zwierzęciem ro zumnym), lecz dalszą — rodzajową. β Gdy w przypadku logicznej równoważności przyczyny i skutku (przyczyna P i skutek S są logicznie równoważne, to tyle co: skutek S zachodzi w tedy i tylko wtedy, jeżeli zachodzi przyczyna P ) termin średni nie oznacza przyczyny, lecz skutek, a we wniosku stwierdza się przyczynę.7 Z sylogizmami takimi mamy do czynienia wtedy, gdy z dwóch term inów logicznie równoważnych, z których jeden oznacza skutek, a drugi bezpośrednią przyczynę tego skutku, ten który oznacza skutek jest bardziej znany (γνωριμώτερον προς ήμας). Przypadki takie mogą się zdarzyć, ponieważ niekoniecznie faktyczny porządek poznaw czy (w przeciwieństwie do porządku poznawczego idealnego, o którym m iędzy innymi będzie mowa w drugiej części artykułu) musi się po krywać z porządkiem rzeczowym .8 Przesłanki takiego sylogizmu są wprawdzie w stosunku do wniosku zdaniami bezpośrednimi, to (...truncated)