Postawy inteligencji polskiej wobec stalinizmu (1944-1956) : refleksje historyka

Czasy Nowożytne : periodyk poświęcony dziejom polskim i powszechnym od XV do XX wieku, Dec 1999

Stanisław Salmonowicz

A PDF file should load here. If you do not see its contents the file may be temporarily unavailable at the journal website or you do not have a PDF plug-in installed and enabled in your browser.

Alternatively, you can download the file locally and open with any standalone PDF reader:

http://czashum.hist.pl/media//files/Czasy_Nowozytne_periodyk_poswiecony_dziejom_polskim_i_powszechnym_od_XV_do_XX_wieku/Czasy_Nowozytne_periodyk_poswiecony_dziejom_polskim_i_powszechnym_od_XV_do_XX_wieku-r1999-t6/Czasy_Nowozytne_periodyk_poswiecony_dziejom_polskim_i_powszechnym_od_XV_do_XX_wieku-r1999-t6-s207-227/Czasy_Nowozytne_periodyk_poswiecony_dziejom_polskim_i_powszechnym_od_XV_do_XX_wieku-r1999-t6-s207-227.pdf

Postawy inteligencji polskiej wobec stalinizmu (1944-1956) : refleksje historyka

C zasy N ow oży tn e, tom Vl/1999 Periodyk poświęcony dziejom polskim i powszechnym od XV do XX wieku Postawy inteligencji polskiej wobec stalinizmu (1944-1956). Refleksje historyka „Qu’ils aient été séduits, achetés ou contraints, les intellectuels restés en Pologne, dans leur ensemble, servi le régime à ses débuts...” (Henri Rollet, La Pologne au XX e siècle, 1984) „Dla mnie osobiście by(o coś wspaniałego w tym, jak szybko inteligencja twórcza wydobyła się z upodlenia, w jakim pogrążył ją stalinowski terror. Stała się wiodącą siłą w procesach, które prowadziły do polskiego października.'’ (Jan Nowak-Jeziorański, 1994) Zacznijmy od koniecznych uwag wstępnych, quasi metodologicznych. Temat, o którym mowa zasługiwałby na wielkie studium kwantytatywne z dzie­ jów mentalności grupy społecznej, jaką stanowiła wówczas inteligencja polska. Bezpośrednio, bądź pośrednio, dotyczą tematu setki publikacji, wspomnień, do­ kumentów epoki1. Należy przecież zauważyć, iż skoro na ziemiach polskich etapami - od 1944 r. - zapanował system totalitarny - to gros tekstów, czy to pochodzących od władzy, czy od samych zainteresowanych, a przeznaczonych ówcześnie pro foro externo, obciążonych jest siłą rzeczy podstawowym grze­ chem niepełnej bądź żadnej wiarygodności: rzeczywiste motywy, jakimi kiero­ wało się na przykład wielu polskich intelektualistów wówczas a podawane przez nich ówcześnie lub i retrospektywnie, motywy ich działań - zazwyczaj nie są ' W publikacjach typu opracowanie, najczęściej jednak pisywanych w formie krytycz­ nych esejów, czasem wręcz pamfletów, dokonuje się głównie rozrachunku krytyczne­ go, niekiedy wręcz zabójczego w konkluzjach, z elitami tej epoki. Wspomnijmy tylko teksty pióra J. Trznadla, P.W. Szymańskiego, J. Prokopa. Prace czysto socjologiczne na odmianę głównie poświęcone były tematowi awansu społecznego, powstawaniu „nowej inteligencji”. Brak prac analitycznych, które obrazowałyby postawy starej sze­ regowej inteligencji wobec ustroju zarówno w kluczowym momencie roku 1945, jak ijej późniejszej ewolucji. tożsame, choć często brak nam dostatecznych źródeł czy kryteriów dla oceny wiarygodności tego typu wypowiedzi. Niekiedy właśnie oceny tego typu wypo­ wiedzi zależą głównie od subiektywnej postawy oceniającego. Tak więc trzeba sobie zdawać sprawą z tego, iż przynajmniej w obecnym stanie badań nasze stwierdzenia m ają częściowo charakter impresyjny, globalizujący, choć brak nam zazwyczaj wystarczających podstaw dla ustaleń kwantytatywnych, które moglibyśmy określić jako precyzyjne. Autor tych słów przeżywał epokę stalini­ zmu klasycznego ( 1948-1956) jako człowiek dorosły, co jest niewątpliwie czyn­ nikiem zarówno ułatwiającym percepcją klimatu epoki, jak i może prowadzić do dodatkowego subiektywizmu w ocenach. W każdym razie jako historyk a nie publicysta szukający w przeszłości argumentów dla bieżącej polityki, daleki je ­ stem od maniery widzenia epoki wyłącznie w kontrastowych kolorach czarno­ białych. Rzeczą historyka jest przedstawić ludzi i ich działania oraz motywy tych działań zrozumieć i przedstawić, co nie oznacza bynajmniej w sferze war­ tości, iż tout comprendre, c ’est tout pardonner... Uwaga druga wstępna także moim zdaniem potrzebna. Postawy polskiej inteligencji wobec stalinizmu były bardzo różnorodne - od zdecydowanej woli oporu po fanatyczne poparcie nowego ustroju. Nie należy jednak zapominać o pewnych ogólnych ramach wydarzeń historycznych, czy sytuacji życiowych, które określają pole manewru, pole swobodnej decyzji jednostki. Jeżeli weź­ miemy za punkt wyjścia początek roku 1945 to owe pole manewru i sytuacji wyglądało moim zdaniem - syntetyzując z nieuniknionymi uproszczeniami następująco: I. II Wojna, różnorodna działalność zbrodnicza obu okupantów, spowodowały, iż właśnie inteligencja polska poniosła procentowo straty jeżeli nie najwięk­ sze to najdotkliwsze. Dodajmy, iż wobec sytuacji w kraju po Jałcie - mimo zakończenia wojny - ogromny procent znaczących przedstawicieli polskiej inteligencji pozostał na Zachodzie i do kraju nie wrócił. II. Po klęsce potwornej Powstania Warszawskiego , po Jałcie i objęciu kraju przez nowe władze z nadania Kremla ogólna sytuacja Polski wydawać się mogła każdemu „realiście” jednoznaczna . Jeżeli nawet pewne kręgi ciągle liczyły na mityczny Zachód to - w każdym razie od klęski Mikołajczyka w latach 1946-1947 - takich minimalnie realistycznych nadziei nie było. III. W momencie, kiedy na terytoriach polskich mających wchodzić w skład " P. Wojciechowski: „Zbyt mało mówi się też o efekcie psychologicznym wyczerpania wojną. (..) Po Powstaniu Warszawskim już się nie chciało bitewnych zrywów...” w: Spór o PRL, Kraków 1996, s. 53-54. Ogromną rolę odgrywał także argument geopolityczny: wobec utraty wschodu zachód otrzymaliśmy tylko dzięki Związkowi Radzieckiemu. Nawet Prymas Wyszyński nieraz szedł po linii obrony Ziem Odzyskanych, co wiązało się z akceptacją wielu konieczno­ ści. (później tak zwanego) PRLu zamilkły działania wojenne, dla gros ludzi, w tym i inteligencji, podstawowym problemem stało się podjęcie quasi normal­ nej, pokojowej działalności: inteligent-fachowiec, lekarz, inżynier, nawet praw­ nik, artysta, aktor, p isarz-form alnie mogli wrócić do swych zawodów: sta­ nowiska i kariery, chociażby z powodu ogromnych strat ludzkich wywoła­ nych wojną, stały przed nimi otworem. To co nazywamy awansem społecz­ nym było dostępne dla wszystkich: przedwojenny zwykły urzędnik bankowy zostawał dyrektorem banku, nauczyciel szkoły powszechnej awansował na dyrektora gimnazjum, przedwojenny pokątny adwokat, jeżeli spodobał się nowym władzom, zostawał sędzią sądu okręgowego, bądź szefem prokura­ tury w dużym mieście itd. itp. Młody, początkujący przed wojną lewicowy dziennikarz, mógł w komunistycznym radiu zrobić oszałamiającą karierę a drugorzędny poeta łatwo wspinał się na komunistyczny Parnas, na którym nie brakowało nagród dla ..prorządowych satyryków. Powstawał więc pro­ blem stosunku do nowej władzy, ale i problem budowy jakiejś minimalnej własnej i rodzinnej egzystencji. P o z o rn ie -ja k się miało to po jakim ś czasie okazać - nowa władza każdego niemal przyjmowała z otwartymi rękoma. Symbolem polityki nowych władz wobec inteligencji był nie Jakub Berman, o którym czas długi nic nie wiedziano, ani nawet Bolesław Bierut, postać niejasna, ale pozornie przystępna i wszystkim życzliwa, lecz komunistyczny dziennikarz Jerzy Borejsza, któremu na czas krótki, ale istotny powierzono swego rodzaju „rząd dusz” , a właściwie kaptowanie polskiej inteligencji do służby w nowym ustroju4 . Jeżeli z pewnego punktu widzenia nastroje społeczne inteligencji w roku 1945 w Polsce można porównać z nastrojami po upadku Powstania Stycznio­ wego, to jednak widzimy tu kilka istotnych różnic: 1. Armia Czerwona i nowy system wkraczały w miejsce terroru hitlerowskiego okupanta. Można było są­ dzić, iż nic gorszego nie może nas już czekać, a wielu ludzi, zwłaszcza nieznających Rosji i komunizmu, mogło oddawać się różnym złudzeniom; 2. Elastyczna taktyka propagandowa nowych władz, szermowanie hasłami narodowymi, cały 4 J. Prokop, Pisarze w służbieprzemocy, Kraków 1995, s. 46 napisał, iż „..Borejsza odzna­ czał się zresztą wyjątkową sprawnościąjako łowca dusz błądzących i pokutujących”. Fascynującej właśnie sukcesami działalności Jerzego Borejszy poświęcona jest książ­ ka B. Fijałkowskiej, Borejsza i Różański. Przyczynek do dziejów stalinizmu w Polsce, Olsztyn 1995. której autorka nie udźwignęła moim zdaniem wielkiego tematu - zwłasz­ cza konfrontacji obu tytułowych postaci. Napisała w konkluzji, s. 125: „Cała powojen­ na działalność Jerzego Borejszy skupiała się właściwie wokół jednego nadrzędnego zadania: zdobywania dla nowej władzy poparcia inteligencji”. Autorka raczej skłonna jest przyjmować, iż Jerzy Borejsza nie zdawał sobie sprawy z tego, iż jego oficjalnie głoszone wówczas koncepcje to tylko etap w procesie zdobywania władzy przez ko­ munistów. sztafaż polskości (polskie wojsko, manifestacje patriotyczne, ale tylko antyniemieckie, polskie szkoły, teatry) plus szereg haseł radykalnych społecznie (refor­ ma rolna, nacjonalizacja przemysłu, bezpłatna oświata)5 - wszystko to razem miało znaczną siłę przyciągającą acz nierównie rozłożoną na środowiska i tery­ toria polskie. Tam, gdzie przed wojną przeważały nastroje antyniemieckie, wpły­ wy endecji, nowa władza, także z niewiedzy była witana lepiej6. Polska pod rządami PKWN była od początku zniewalana politycznie, ale od strony formy a częściowo i treści nie wyglądało to jako nowa okupacja: w pierwszych latach Kościół katolicki nie był oficjalnie zwalczany, otworzono polskie szkoły, bibliote­ ki, muzea, a zwłaszcza teatry, wychodziły pisma polskie, które nieraz oficjalnie głosiły wiele rzeczy, które ludziom mogły się podobać, zwłaszcza tym, którzy w II RP dalecy byli i od władzy i od pieniędzy. Nieraz, dopiero po latach, prze­ konywano się, że ustrój komunistyczny jest wielkim oszustwem ideologicznym, społecznym i ekonomicznym a oparty był na przemocy i wszechwładnie panu­ jących fikcjach7. Do kwestii tych powrócimy jeszcze w dalszym ciągu wywo­ dów. Wspomniałem, iż sporo już napisano w ostatnich latach na temat dziś nas interesujący. Niemal wszystkie jednak konkretniejsze analizy dotyczyły nie tyle postawy inteligenta polskiego jako grupy społecznej, lecz raczej postawy elit intelektualnych, głównie tych, co zostawili ślady na piśmie swego „umaczania” w sprawy PRL, a więc nade wszystko pisarzy i dziennikarzy, mniej kół humani­ styki uniwersyteckiej8. Problemem trudnym jest szukanie odpowiedzi na pyta­ nie, czy postawy, które miały dobitny wyraz w środowisku elit znajdowały ana­ logiczne, kwantytatywne odzwierciedlenie w postawach „ na dole” - czyli wśród Osobiście od dawna reprezentuję pogląd, iż komunistyczna utopia miała szanse zapu­ ścić korzenie w danym kraju bez udziału czołgów sowieckich tylko i wtedy, gdy w istocie opierała się na rewolucji chłopskiej i to wszędzie tam, gdzie nie rozwiązano problemu reformy rolnej. Żaden kraj wielkoprzemysłowy nie poszedł na drogę komuni­ 6 Nzma updroopbarogwanodlnęiek.o..munistyczną byli uodpornieni ci wszyscy, którzy wiedzieli, czym była Rosja, czym jest komunizm, czym jest stalinizm. Takich ludzi, mimo pewnych wysiłków Państwa Podziemnego w latach 1943-1945, wbrew pozorom, na zachód od Wisły było stosunkowo niewielu. Dla innych wystarczał nieraz mundur berlingowców, udział w mszach uroczystych przedstawicieli nowych władz, a zwłaszcza przemówienia kierujące całą, od lat wzbierającą, nienawiść przeciw Niemcom. Do tego dochodziło przekonanie, nieobce wielu bohaterom Armii Krajowej, iż Zachód nas zdradził i że nie mamy innego wyboru, jak uznać rzeczywistość. Wielce szkodliwa była tu rola tzw. radykalnej inteligencji chłopskiej, której słuszne nieraz urazy wobec II RP przesłoniły podstawowy problem zagrożonej niepodległości kraju i którzy wkrótce stali się bardami, dobrze opłacanymi jak na ówczesne czasy, nowej epoki. Z dawniejszych autorów koronne przykłady to Jan Wiktor, Julian Przy­ boś, a z młodszych Tadeusz Nowak. Imię ich jednak to legion. szeregowej inteligencji. Stwierdzić należy z góry, iż w obecnym stanie badań i dostępnych źródeł można jedynie formułować hipotezy badawcze czy tezy dys­ kusyjne. Zauważmy więc przed przejściem do szczegółowszych wywodów, iż postawy starej inteligencji będą od początku zróżnicowane. Zauważmy jeszcze dwa elementy zazwyczaj pomijane w analizie. Pie­ rwszy to fakt, iż dla robotnika i różnych zawodów (jak kolejarze itp.) powrót do powojennej normalnej pracy w zawodzie nie był problemem politycznym. Dla inteligenta wykonującego zawód w jakiś sposób związany z podstawowymi strukturami państwa (sędzia, prokurator, administracja) to był właśnie problem swego rodzaju politycznej decyzji. Dodajmy, iż na rzecz tej decyzji, choć z od­ miennej motywacji, działały dwa czynniki: pierwszy, że po latach nieraz ode­ rwania od zawodu pragnienie powrotu do jego wykonywania, nie tylko z przy­ czyn czysto bytowych, było nieraz przemożne. Po drugie, iż aparat nadal dzia­ łającego Polskiego Państwa Podziemnego częściowo propagował wchodzenie do tego typu struktur nowego reżimu z założeniem, iż w ten sposób działania, czy koncepcje nowych władz będą ograniczane, hamowane. W rezultacie, nolens czy volens, ogromna ilość polskiej inteligencji w 1945 r. wróciła do pracy w swoich zawodach, obejmowała stanowiska wymagające akceptacji nowej wła­ dzy. Ta władza początkowo wszystkich niemal przyjmowała z otwartymi ręko­ ma: proces czystek miał być procesem dopiero okresu od 1948 r. I tu rzecz istotna: wielu inteligentów z tej grupy dalekiej od komunizmu, choć nie bez pew­ nych skłonności lewicowych, zajmując przez pewien czas poważne stanowiska zaczynała na serio identyfikować się z nowym reżimem: ewentualne zastrzeże­ nia czy wahania w ten czy inny sposób likwidując w sferze wewnętrznych przeżyć, nieraz może sięgając po eliksir Ketmana. Dziś dobrze wiemy, czym był tzw. realny socjalizm, czym były zbrodnie nie tylko Stalina, ale całego ustroju komunistycznego ab ovo. Faktem jednak jest, którego historyk nie może negować i traktować tylko jako post factum tworzone legendy, iż utopia komunistyczna miała ogromną siłę oddziaływania intelektualnego, być może łatwiej ogarniającą właśnie intelektualistów niż zwy­ kłego człowieka, który oceniał sprawy bardziej przyziemnie, a przez to zgodnie z prawdą9. Mam tu na myśli fakt znamienny a zarazem w jakiejś mierze psy­ *Por. zwłaszcza W.P. Szymański, Uroki dworu (rzecz o zniewalaniu), Kraków 1994 i J. Prokop, Sowietyzacja ijej maski. PRL w latach stalinowskich, Kraków 1997. Totalni krytycy „zniewolenia komunistycznego” nie mogąjednak zaprzeczyć, iż różni­ ca istotna między hitleryzmem a komunizmem polegała na tym, iż hitleryzm był w istocie ideologią na wyłączny użytek Niemców, innym niczego nie obiecywał, nie był wreszcie utopią jak ideologia komunistyczna, która głosiła wiele haseł o wydźwięku humanistycznym operując także argumentem „światopoglądu naukowego”. Stąd J. Holzer, w : Spór o PRL, s. 36, napisał: „Nie jest prawdą, że tylko intelektualiści wpadli w sidła indoktrynacji, ale jest prawdą, że oni to wpadali w nie ze szczególną łatwością chologicznie dziwaczny, iż wielu starych polskich przedwojennych komunistów, fanatyków Sprawy, a także i ci (wcale liczni) spośród nich, którzy mieli za sobą doświadczenia sowieckich łagrów i sowieckiej rzeczywistości, jak i pewna część polskiej inteligencji, mglistej proweniencji lewicowej, która przeżyła wojnę na terenach radzieckich, a więc realia stalinizmu im też nic były obce - otóż jedni i drudzy naiwnie czy na zasadzie jakiegoś contra spem spero - uważali, iż rea­ lizacja komunizmu na ziemiach polskich będzie wolna od owych „wypaczeń” , które przecież gołym okiem mogli stwierdzić w latach 1935-1938, czy od 1939. To w tych kręgach mówienie o „polskiej specyfice”, o jakichś możliwych „trze­ cich drogach”, czy to o uniknięciu pożałowania godnych (choć nigdy publicznie nie wymienianych) realiów sowieckiego systemu pozwalało optymistycznie patrzeć na początki stalinizmu w Polsce10. To właśnie w kręgach takiej inteli­ gencji, nieraz dawniej dalekiej od komunizmu, wielka organizacyjna a i psycho­ logiczna działalność Jerzego Borejszy, czas jakiś swego rodzaju „papieża” inte­ lektualnych środowisk mających budować nowy ustrój w Polsce, znajdowała żyzną glebę". Dodajmy, iż w trudnych sytuacjach ludzie pragną się raczej łu­ dzić optymistycznymi prognozami niż spoglądać ponurej rzeczywistości prosto w oczy... Co do samego Jerzego Borejszy, później także w ramach następnego etapu sowietyzacji Polski wyeliminowanego z politycznego obiegu, można wys­ tępować z dwojaką interpretacją: bądź był on także naiwnie przekonany, iż ist­ nieje możliwość stworzenia komunistycznej rzeczywistości z niejakim „ludz­ kim”, a nie czysto stalinowskim obliczem i musiał w takim razie od pewnego momentu przeżyć dotkliwe rozczarowanie, bądź, iż istnieje druga możliwość interpretacyjna - moim zdaniem bliższa chyba prawdy - iż Jerzy Borejsza świa­ domie realizował wstępny wariant taktyczny dyktatury komunistycznej12, za­ i z racji swego zawodu uwielokrotniali efekt indoktrynacji. Tak rozumiane dzieje komu­ nizmu będą więc także fragmentem dziejów polskiej inteligencji, jej dróg i bezdroży”. J. Prokop, Pisarze, s. 58 napisał tu, iż komuniści wielokrotnie przechwycili w swej propagandzie i utopii „wolę reform zacofanego kraju”. Dodałbym, iż gdyby II Rzecz­ pospolita przeprowadziła radykalną reformę rolną, ilość potencjalnych zwolenników nowego ustroju na wsi stopniałaby do zera. Dziś możemy z perspektywy uznać, iż przez wiele lat „Przekrój” spełniał dla władzy rolę z góry wyznaczoną: miał nowinkami, cieniami intelektualnej biesiady, w sposób stero­ wany i na luzie przynęcić inteligenta: przy okazji między Kamyczkiem a Waldorffem miał przeczytać satyry Gałczyńskiego traktujące o tuwimowskich „strasznych miesz­ czanach”, zobaczyć karykatury generała Andersa i prezydenta Zaleskiego a przy okazji liczne pozycje proreżimowej publicystyki i reportażu. Kwestia, czy redaktorzy zdawali sobie dokładnie sprawę z roli, jaką odgrywali, jest tu kwestią drugorzędną. Dla sprawy manipulacji lepiej nawet było, iż nie każdy z nich wiedział, po co „Przekrój” stworzono...; por. P.W. Szymański, op. cit., s. 90 n.; A.Klominek, Życie w „Przekroju ", Warszawa 1995 nie stroni od apologii. Doświadczenie uczy, iż komuniści z reguły byli lepszymi taktykami niż strategami: ich strategie były, generalnie rzecz biorąc, szalbierstwem politycznym pozbawionym na pominając tylko o tym, iż jego własna identyfikacja - bardzo wyrazista - z pewnym etapem polityki kulturalnej musi - zgodnie z logiką rządzącą syste­ mem stalinowskim - konsekwentnie doprowadzić do jego likwidacji z momen­ tem, kiedy odchodziła w cień polityka, którą w ogromnej mierze symbolizował w latach 1944-1947. Na zasadzie dobrze znanej w państwie stalinowskim: Mu­ rzyn zrobił swoje, M urzyn może odejść...13 Jeżeli chcielibyśmy w globalny sposób określić postawy polskiej inteli­ gencji wobec stalinizmu w okresie od 1944 do 1954, to możemy wyróżnić sche­ matycznie kilka głównych postaw z tym generalnym zastrzeżeniem, iż w toku tych złowróżebnych lat poszczególne jednostki czy nawet środowiska dość ła­ two przechodziły od jednej postawy do drugiej, co było zrozumiałe na tle dyna­ micznej historii tych lat, jak i to, że granice między niektórymi postawami (a zwłaszcza motywami, jakie kierowały działaniami) były często nieostre i stąd dość trudno w braku konkretnych źródeł i ich analiz wiele osób czy nawet grup inteligencji przypisać ilościowo do tej czy innej z wymienionych grup14. Oto próba schematu podziałów. 1. Postawa zdecydowanej negacji narzuconego Polsce ustroju z konsekwentną w olą oporu (choć formy tego oporu mogły być różne, a nawet zależnie od sytuacji stosunkowo skromne w sferze faktów). Postawa oporu była wła­ ściwa przede wszystkim sporej części tych wszystkich, którzy uprzednio czynnie działali w strukturach Polskiego Państwa Podziemnego w latach 1939-1945, a następnie (choć zgoła nie wszyscy) kontynuowali różne for­ my konspiracyjnego czy legalnego oporu wobec władzy komunistycznej w latach 1944-1947 . Od końca 1947 r. wszelkie formy zbrojnego czy kon­ dłuższą metę szans, ale, na odmianę, ich taktyka, zwłaszcza na Zachodzie Europy, święciła duże triumfy. 1 Odsyłam generalnie do cyt. pracy B. Fijałkowskiej, choć fenomen roli Jerzego Borej­ szy zasługiwałby na głębszą analizę. 4Przypomnę, że Jerzy Holzer w dyskusji z 1994 r. (Spór o PRL, s. 34) wyróżnił w społe­ czeństwie tej epoki cztery podstawowe postawy: a. przeciwników systemu; b. zwo­ lenników pracy organicznej, nieuniknienie prowadzącej do pewnego kompromisu z systemem; c. fanatyków nowego ustroju; d. konformistów i karierowiczów. Granice tych grup są oczywiście mgliste, nie wiadomo także gdzie umiejscowić niektóre grupy intelektualistów z książki Czesława Miłosza, którzy nie byli ani typowymi zwolennika­ mi pracy organicznej, ani zwykłymi karierowiczami, choć często różnice te byłyby w praktyce nie do uchwycenia. ' Beznadziejność sytuacji ludzi Państwa Podziemnego musiała budzić u wielu instynkt samozachowawczy. W opisach decyzji różnych gremiów konspiracji od 1945 r. nie brak informacj i o tym, że część ludzi wycofywała się z działania za pełną zgodą kierow­ nictwa: rozumiano, iż brak przsłanek psychologicznych, że dla wielu bariera wytrzy­ małości została osiągnięta. Istniały, może pozornie jak się miało to okazać w 1950— 195 l r., szerokie możliwości normalizacji: podjęcie nauki czy studiów, zasiedlanie Ziem spiracyjnego oporu jako zjawisko masowe wygasały, a tysiące polskich inte­ ligentów w tym okresie straciło życie, trafiło do łagrów, bądź sowieckich obozów. Opór czynny, opór nielegalny, został w zasadzie do końca 1948 r. złamany. Także i jedyna wielka legalna struktura opozycyjna - PSL Miko­ łajczyka - została w 1948 r. sprowadzona do roli satelity władzy komuni­ stycznej. W tej sytuacji opór, czy raczej odrzucanie systemu narzucanego krajowi, musiał przybierać nowe formy, mniej spektakularne, mniej wyrazi­ ste. Na czoło zacznie się w tej sytuacji wysuwać Kościół katolicki i jego struktury: po lata pięćdziesiąte zachowały pewne minimum swobodnego działania, a także pewne minimum niezależności (także materialnej) wobec władzy komunistycznej. Wyrazem tych form oporu nie manifestacyjnego, ale niewątpliwie autentycznego, był krakowski „Tygodnik Powszechny”, którego zawłaszczenie przez tzw. katolików postępowych z PAXu w 1953 r. - po śmierci Stalina - stanowiło swego rodzaju apogeum epoki stalinowskiej w Polsce. Ostatnim aktem rozwoju tendencji totalitarnych była spektakular­ na akcja przeciw Kościołowi zakończona aresztowaniem prymasa Wyszyń­ skiego. Jakie były przyczyny czy przejawy opozycji wobec reżimu w latach od 1949 r.? - Siłą rzeczy, w dobie największego terroru stalinowskiego, wszech­ władzy tajnej policji, wszechogarniającej cenzury, narzucającej styl myślenia, wypowiedzi, tematy i ich interpretacje, jedyną dostępną formą oporu było głów­ nie konsekwentne uchylanie się od udziału w manifestacjach oficjalnych popar­ cia reżimu, w odmowie udziału w tych formach instytucjonalnych (przynależ­ ność do Partii, do organizacji młodzieżowych kierowanych przez komunistów, do TPPR itd.), jak i wypowiedziach publicznych narzucanych czy popieranych przez władzę. Tak więc całkowita bierność pisarza, nic nie publikującego, bądź uciekającego (podobnie jak i inni intelektualiści czy artyści) do tematów i spraw dalekich od jakichkolwiek związków z afirmacją rzeczywistości - przykładowo ucieczka w aideologiczną literaturę dla młodzieży bądź pisanie powieści histo­ rycznych - była główną formą sprzeciwu w tych kręgach. Pamiętajmy jednak, iż jeżeli taka postawa nie powodowała bezpośrednich represji personalnych jednakże niemal zawsze skazywała danąjednostkę na życie utrudnione, nieraz pozbawione wszelkich możliwości zarobkowania, publikowania czy w ogóle wykonywania zawodu inteligenckiego. Odmowa wstępowania do rządzącej partii i jej satelitów i innych organizacji afirmujących rzeczywistość wymagała, w każdym razie w okresie od 1949 do 1954, od osób piastujących pewne stanowi­ sko społeczne, bądź aspirujących do wykonywania zawodu otoczonego czujną kontrolą Partii, podjęcia poważnego ryzyka: inaczej mówiąc to, co moglibyśmy określić jako rzucające się w oczy formy „emigracji wewnętrznej” mogło po­ wodować nie tylko takie czy inne dyskryminacje z utratą pracy włącznie, ale i wiele innych kłopotów, także dla członków rodziny źle widzianej przez władze. Stąd po roku 1949 gros polskiej inteligencji Jeżeli nawet publicznie nie afirmowała nowego ustroju, to przecież była skłonna w epoce wielkiego terroru stali­ nowskiego do respektowania w pewnych granicach prawa mimikry: otwarte krytykowanie w zasadzie w zasadzie było sui generis społecznym samobój­ stwem, nawet dowcip antypaństwowy mógł kosztować opowiadającego kilka lat więzienia, a jedynie absenteizm od form gromkich apoteozy reżimu pozosta­ wał mniej zdeterminowanym przeciwnikom komunizmu. Tak więc unikanie masówek politycznych, uchylanie się (dość niebezpieczne nawet w zwykłych zakładach pracy, uczelniach i szkołach) od udziału w pochodach pierwszo-majowych, akademiach „ku czci” - wszystko to dziś wydające się niemal dziecin­ nymi formami sprzeciwu - kosztowało wówczas nieraz nie mało. Przytoczę tu pewien przykład klimatu epoki opierając się na własnych wspomnieniach ów­ czesnego studenta Wydziału Prawa UJ, na którym gros profesorów trwało w cichym (a niekiedy i artykułowanym) oporze przeciw władzy, ale na codzień dla studenta zwłaszcza - o wszystkim decydowała sfora aktywistów młodzieżowo-partyjnych przetykana gęsto konfidentami Urzędu Bezpieczeństwa. Tyl­ ko w ciągu pierwszych dwóch lat studiów około 10-15 osób znikło z Wydziału trafiając do więzień epoki. Otóż swego rodzaju jak bym to nazwał moim szczy­ towym osiągnięciem opozycyjnym epoki (poza faktem, iż jako jeden z nielicz­ nych studentów nie należałem do ZMP) był pogrzeb towarzysza Józefa Stalina. Pogrzeb odbywał się wedle polskiego czasu gdzieś od godziny 11 rano. Zarzą­ dzano także i w Polsce żałobę narodową, a praktycznie chciano, by cały niemal naród wysłuchał uroczystej transmisji z Moskwy z trasy pogrzebu. Studenci prawa mieli się w tym celu zgromadzić w salach wykładowych wraz z profeso­ rami. J a - j a k zw y k le-ran o poszedłem jednak do Biblioteki Jagiellońskiej, ale i tu przed godziną 1 1 okazało się, iż przygotowywana jest transmisja pogrzebu i biblioteka ma - wraz z czytelnikami - znieruchomieć, że się tak wyrażę, w żałobie. Opuściłem pośpiesznie Bibliotekę i poszedłem ulicą Krupniczą do tram­ waju. Zapomniałem, że tramwaje stanęły, sparaliżowany został cały ruch ulicz­ n y Na skrzyżowaniach wszędzie stali milicjanci. Nawet Planty Krakowskie, zradiofonizowane, nadawały pienia żałobne z głośników. Szedłem Plantami, uli­ ce były całkowicie wyludnione. Bałem się, że jakiś patrol milicji mnie zatrzyma i układałem w myśli jakąś historię o nagłej chorobie dziadka, czy coś w tym rodzaju. Puste Planty, pusta ulica Lubicz. Później, po latach, kiedy przeczyta­ łem Orwella, wrócił do mnie nastrój tych dni... 2.Postawą najbardziej rozpowszechnioną (choć trudno byłoby to kwantytatywnie udowodnić) była moim zdaniem postawa biernego braku entuzja­ zmu, łączona przecież z koniecznością akceptacji życia w warunkach na­ rzuconych przez epokę. Ludzie tej postawy dość łatwo przechodzili na po­ zycje pełnego oportunizmu i robienia, nolens czy volens, kariery w struktu­ rach nowego ustroju. Należało po pierwsze jednak żyć" . Dla inteligenta o poważnych kwalifikacjach zawodowych oznaczało to jednak, przy chociaż­ by minimalnie werbalnej akceptacji nowej sytuacji, obejmowanie stanowisk o dużym nieraz znaczeniu, zwłaszcza w gospodarce, życiu zawodowym. Najłatwiej do takiej akceptacji dochodzili inżynierowie, może jeszcze łatwiej lekarze, których ogarniał w każdej sytuacji jakby ponadczasowy stos służby społecznej, wolnej zazwyczaj od konieczności dwuznacznych wyborów moralnych. Architekt odbudowywał Warszawę czy Gdańsk, inżynier uru­ chamiał fabrykę, bądź budował mosty, koleje, drogi. Ta konkretna działal­ ność, wykonywana siłą rzeczy w strukturach ówczesnej rzeczywistości, przynosić mogła dość łatwo uznanie władz, a za tym i wzrost akceptacji rzeczywistości po stronie zainteresowanych. Ogólnie biorąc jeżeli byli to ludzie z dawnej polskiej inteligencji twórczej o dużych horyzontach, ich ak­ ceptacja była ograniczona, ale uważana przez nich samych za konieczną. 3. Postawa aktywnej akceptacji nowego ustroju rosła niewątpliwie z czasem, choć z najrozmaitszych motywów. Obok autentycznych komunistów, któ­ rych było niezwykle mało, nowy ustrój zdobywał sobie głównie zwolenni­ ków wśród młodzieży wiejskiej oraz wśród części robotników (raczej z tere­ nów, na których PPS był przed wojną słaby, a więc z terenów Śląska, Wiel­ kopolski, generalnie można powiedzieć, iż łatwiejszą akceptację znajdował nowy ustrój w terytoriach dalekich od Związku Radzieckiego i tych, które nie należały do Rosji przed I Wojną Światową). Znaczna część inteligencji etapami - nolens czy volens akceptowała także nowy ustrój. Obok radykal­ nej inteligencji wiejskiej wspomnieć trzeba szczególnie laicką inteligencję radykalną wielkich miast. Dodajmy wreszcie tych wszystkich, którzy ak­ tywnie włączyli się w nowy ustrój z pozycji prawicowych , a także wreszOdzyskanych, gdzie początkowo nikogo nie pytano, skąd się zjawił i możliwe były nawet krótkotrwałe kariery błyskawiczne. Obszerne ankiety personalne jako zjawisko o groźnych konsekwencjach nie pojawiły się od początku. J. Szacki, w: Spór o PRL, s. 73 n. kładł nacisk na to, by pamiętać, iż system PRL nie dominował zawsze nad ludźmi zajętymi swymi „małymi sprawami”. Przeciętny inteli­ gent mógł się ograniczyć do wąsko pojmowanej kariery zawodowej i spraw własnej rodziny pozostając biernym wobec pokus głośnej afirmacji nowej rzeczywistości. Prawica konserwatywna poparła nowy ustrój w imię rzekomej Realpolitik, frustracji wobec Zachodu, dmowszczyzny prorosyjskiej i pseudomarzeń wallenrodycznych, które także hodował zależny od tajnej policji ruch katolicki PAXu. Stąd odmienianie na wiele melodii hasła polskiej racji stanu (niewolny był od tego i Stanisław Stomma), nostalgie różne za Aleksandrem Wielopolskim (K. Pruszyński!), spojrzenie wyrozu­ miałe na Stanisława Augusta Poniatowskiego, uzasadnianie ideowe kolaboracji w pismach Aleksandra Bocheńskiego... cie tych wszystkich, którzy nie mieli jakichś określonych postaw politycz­ nych, a kierowali się nade wszystko przesłankami oportunistycznymi, chę­ cią działania . Warto jeszcze zauważyć, iż określone postawy polityczne bądź brak aktywności politycznej miały wyraźny wpływ na opcje co do sto­ sunku do władzy komunistycznej. Jeżeli sporo ludowców i działaczy endecji i chadecji poszło łatwo na współpracę, to na prawicy oporni byli szczególnie ludzie związani z dawnym środowiskiem ONR (w czasie okupacji z NSZ). Szczególnie jednak oporne było częściowo środowisko ludzi PPS, zwłasz­ cza jego prawego skrzydła, oraz ludzi o generalnej proweniencji niepodległościowo-piłsudczykowskiej. Nb. w represjach lat pięćdziesiątych władza komunistyczna najostrzej zwalczała właśnie ludzi z tradycją legionowo-piłsudczykowską, tych, którzy stanowili z reguły trzon Armii Krajowej i WIN. Niewątpliwie też etos ludzi Armii Krajowej, umocniony prześladowaniami lat 1944-1947, szczególnie kształtował nastroje opozycyjne. Podobnie w krę­ gach młodzieży gimnazjalnej w latach 1947-1954 liczne struktury konspira­ cyjne wywodziły się generalnie właśnie z nawiązywania do tradycji Armii Krajowej, a nastroje opozycyjne ZHP w latach 1945-1948 kształtowała legenda Szarych Szeregów. Kilka uwag poświęcić także trzeba sprawie periodyzacji epoki, bowiem szybko zmieniające się sytuacje tych lat powodowały równie szybko zmiany postaw nie tylko jednostek, ale i całych środowisk. W tej kwestii kładłbym na­ cisk na następujące elementy chronologii epoki i ich konsekwencje: 1. Lata 1944—1947 to z jednej strony ciągle jeszcze twardy opór stawiany wła­ dzy komunistycznej, ale i z drugiej pierwsza, dająca spore sukcesy, faza „kaptowania elit” i całej inteligencji. Jest to epoka niekiedy określana jako okres wojny domowej w kraju. Kładzie się jednak ostatnio nacisk na to, iż była to głównie wojna sił radzieckich na czele z NKWD z oporem narodo­ wym. Myślę, iż nie upierając się przy samym terminie wojny domowej, trze­ ba jednak zwrócić uwagę na fakt, iż w przeciwieństwie do okresu jesień 1 9 4 4 - jesień 1945, w późniejszych miesiącach na czoło walki przeciw Pod­ ziemiu wysuną się jednak siły krajowe - UB, MO, KBW i LWP, to ostatnie dość często, co może doprawdy zadziwiać, dowodzone przez przedwojen­ nych generałów czy pułkowników (przykładowo: Gustaw Paszkiewicz, PrusWięckowski, Mossor, Olbrycht, t.akże ludzie Armii Krajowej jak Franciszek Herman). Lata 1946-1947 zwracają uwagę jaskrawością kontrastów: woj­ na się zakończyła, ale trwa walka heroiczna, pozbawiona szans walka „chło­ pów z lasu”, dogorywało Podziemie nielegalne, a legalna opozycja Mikołaj­ 18 Nb. po roku 1948 komuniści największe zaufanie mieli do ludzi, którzy w okresie okupacji hitlerowskiej byli całkowicie bierni, nigdzie się nie angażowali,nawet do GLAL: ich ankiety personalne były czyste i nie budziły żadnych podejrzeń. czyka została już na jesieni 1946 r. przytłoczona masowym terrorem. Rów­ nocześnie przecież w tym samym czasie trwał proces „repatriacji” milio­ nów ludzi, zaludniano Ziemie Zachodnie, podjęto odbudowę Warszawy a przynajmniej pozornie - życie kulturalne i naukowe toczyło się nie tylko normalnie, ale z pewną intensywnością nadrabiającą okres okupacji hitle­ rowskiej : szkoły i uczelnie wszelkich typów były przepełnione, młodzież wy­ jeżdżała na obozy różnych organizacji, teatry, filharmonie a nawet sale od­ czytowe były przepełnione, a nowości książkowe (cenzura interesowała się początkowo głównie bieżącymi sprawami politycznymi) były rozchwytywa­ ne. Każdego dnia ginęli ludzie w miastach, lasach i w więzieniach U.B., odbywały się nagłaśniane propagandowo procesy kierownictwa WIN, a lu­ dzi PSL mordowano skrytobójczo. Sporo ludzi nadal używało fałszywych dokumentów, kto mógł zacierał swoją czynną okupację, antyniemiecką dzia­ łalność. Znaczna jednak część zasadniczych elementów rzeczywistości nie trafiała do ówczesnych mediów, nie każdy stąd był świadomy złożoności sytuacji. W prawdzie o obozach koncentracyjnych w Rosji wiedział niemal każdy, podobnie i o Katyniu, choć z czasem nie brakowało takich, którzy przyjęli za swoją wersję oficjalną. Młodzież, która wkrótce zapełni szeregi ZWM - potem ZMP, to będą roczniki około roku 1931 urodzone, niewiele pamiętające Polskę przedwojenną, nie wiele wiedzące o świecie sprzed hi­ tlerowskiej okupacji i przez to podatne na propagandę. 2. Rokiem przełomu był rok 1948: odrzucanie kolejno wielu obietnic poprzed­ niego etapu: generalnie wielki proces totalnej organizacji życia społecznego wedle natrętnie upowszechnianych wzorów radzieckich . Symboliczną pozostaje datą grudzień 1948 i kongres zjednoczeniowy PPS koncesjono­ wanego i PPR: powstanie PZPR. Był to zarazem rok, w którym nadzieje iluzoryczne na III Wojnę Światową czy na jakieś interwencje polityczne Anglosasów, okazały się złudne: dla wielu (dotyczy to zwłaszcza szeregu byłych ludzi Podziemia, którzy sui generis azyl kontrolowany znajdą w pseudokatolickich strukturach PAXu) był to moment ostatni wyboru tj. decyzji o podporządkowaniu się rzeczywistości, zaakceptowaniu, z wahaniami czy bez, ale oficjalnie, nowego ustroju . Ogromne znaczenie miał fakt, iż coraz 19 Toczy się dyskusja na temat totalitarnego charakteru reżimu powojennego. Nie wypo­ wiadając się na ten temat generalnie chciałbym wskazać, iż cel taki był od początku niewątpliwy, że do r. 1949 budowano dopiero pierwszy jego etap. B. Fijałkowska, Borejsza i Różański. Przyczynek do dziejów stalinizmu w Polsce, Olsztyn 1995, s. 130-133 wskazuje, iż także to Borejsza nadzorował bezpośrednio narodziny eksperymentu władzy, j akim był PAX. Przypomnijmy, iż w tym momencie wielu ludzi byłego PPS znalazło drogę do życia w nowej rzeczywistości (choć wielu z nich później poddano represjom), por. przykłado­ wo J. Rzepecki, K. Moczarski, J. Rutkowski, A. Kamiński, M. Żuławski, K. Sosnowski. wyraźniej kształtowało się przekonanie, iż dla PRL nie ma alternatywy . Warto podkreślić, iż wielu ludzi z tych, którzy zaakceptowali ustrój, zostało następnie w dobie „porządkowania kartotek personalnych” osadzonych w więzieniach, choć do żadnego otwartego oporu nie mieli sił ani chęci. To PRL ich zakwestionowała osadzając w więzieniach wielu dyrektorów, inży­ nierów, fachowców różnych branż, tych wszystkich, którzy kierowali odbu­ dową kraju w pierwszych latach, a teraz byli zastępowani nowymi kadrami z awansu społecznego. 3. Lata 1949-1953 to formalnie rzecz biorąc apogeum akceptacji ustroju w oficjalnych reakcjach społeczeństwa. Prawo mimikry obowiązywało po­ wszechnie wobec grozy masowego terroru. Dodajmy, za Piotrem Wojcie­ chowskim: „Mitologia urzędowej propagandy była odrzucana, ale przecież wsączała się po trochu w umysły, mało kto wierzył w geniusz językoznaw­ czy Stalina, ale połykało się gładko egalitaryzm, kult nauki i ciężkiego prze­ mysłu, przekonanie o sprzeczności nauki i religii” . 4. Lata 1954-1955, ostatnie dni klasycznej epoki stalinizmu, to także początki skromne odwilży: w czas jakiś po śmierci Stalina tłumione dotąd wątpliwo­ ści czy niepokoje zaczynają się ujawniać. Dochodzi do pierwszych, nieujawnianych publicznie, zwolnień więźniów politycznych. W maju 1954 r. rozpo­ czyna działalność teatrzyk STS - zwiastun odwilży, od listopada 1954 działa głośny później teatrzyk gdański „Bim-Bom”. Zasadnicze znaczenie mają przemiany w ZSRR, które wywierają wpływ na postawy pewnych kręgów w PZPR. Polskie książkowe wydanie „Odwilży” Erenburga ukazało się już w kwietniu 1955 r. Najważniejszym może przygotowaniem epoki moralnego protestu przeciw latom terroru i zniewolenia będą rewelacje płka Światły, byłego dygnitarza UB zbiegłego na Zachód (audycje w RWE od 28 wrze­ śnia 1954 r.). W ciągu 1955 r., choć niezwykle powoli, w akompaniamencie walk frakcyjnych wewnątrz Partii, dotychczasowe hamulce przestają wy­ starczać. Zasadnicze znaczenie dla kół inteligencji, także tej dotąd związa­ nej z PZPR, miało opublikowanie „Poematu dla dorosłych” Adama Ważyka (sierpień 1955 r.). Utwór pisany, formalnie rzecz biorąc, z pozycji akceptacji nadal komunizmu (ale bez lakierowania szczególnie brudnych plam) ode­ brany został jako wyraz całkowitego rozczarowania do obietnic nowego ustroju, rozczarowania - o czym należy pamiętać szczególnie - usytuowa­ nego w symbolicznym mieście „nowego człowieka”,jakim miała być socja­ listyczna Nowa Huta... Dziś może czytelnik tego utworu nie w pełni doce­ niłby jego ówczesne znaczenie, także i fakt, iż napisał go Adam Ważyk, 22Należałoby zbadać, w jakiej mierze komunistyczny pucz w Czechosłowacji przy całko­ witej bierności Zachodu wywarł wpływ na załamanie się nadziei na jakieś zmiany w Europie wschodniej. Por. Spór o PRL, Kraków 1996, s. 61. który czas długi należał do głośnych piewców tego ustroju, by wkrótce zna­ leźć się w gronie zdecydowanych rewizjonistów, potępiających inwazję ra­ dziecką na Węgry w listopadzie 1956 r. („Qui tacent clamant”). Przejdźmy do kilku uwag szczegółowych na temat polskiej elity intelek­ tualnej widzianej głównie dotąd w badaniach przez pryzmat ludzi pióra. Ta gru­ pa ludzi doczekała się, ze zrozumiałych powodów, szczególnego zainteresowa­ nia w „obrachunkach nad stalinizmem” z przyczyny chociażby tej najprostszej, iż pozostały po tej grupie ludzi zarówno liczne dokumenty epoki, jak i ich liczne wypowiedzi retrospektywne, bądź nawet teksty pisywane ówcześnie pro foro interno (przykładem znakomitym są tu „dzienniki” Marii Dąbrowskiej). Wresz­ cie powstała bogata literatura interpretacyjna, poczynając od głośnych wypo­ wiedzi Czesława M iłosza po liczne teksty takich autorów jak Jacek Trznadel, Jan Prokop, Andrzej Walicki, Adam Michnik, Wiesław P. Szymański, Konstan­ ty Jeleński, G. Herling-Grudziński i wielu innych. Rzecz cała czeka właściwie na autora, który podjąłby dzieła podsumowania tej dyskusji w sposób może mniej jednostronny niż próbował to uczynić Andrzej Walicki, nie mówiąc o tonie raczej pamfletu niż rozważań historyka, który przeważa w wypowiedziach ostro osądzających nasze elity intelektualne krajowe z tych lat łącznie z tymi autora­ mi, którzy możliwie wcześnie (jak Adam Ważyk nic mówiąc o samym Czesła­ wie Miłoszu) zerwali z zniewoleniem, by następnie odegrać ogromną rolę w walce z reżimem komunistycznym. Liczne, fatalne nieraz teksty lat pięćdziesią­ tych pozostają, trzeba jednak i pamiętać o ewolucji wielu środowisk. O środowisku literackim w szerokim tego terminu rozumieniu powied­ zieć trzeba, iż już w latach 1945-1946- w ramach głównie wspomnianej wyżej aktywności Jerzego Borejszy ijego współpracowników - gros polskich pisarzy starszego i średniego pokolenia w jakiejś mierze włączyło się w rzeczywistość oficjalną epoki: publikowali, występowali publicznie, zajmowali prorządowe sta­ nowisko w sprawach politycznych. Dotyczyło to właściwie wszystkich śro­ dowisk przedwojennych, choć z najrozmaitszych, nieraz zgoła przeciwstaw­ nych motywów. O motywach będzie za chwilę mowa. Wyróżnijmy jednak sche­ matycznie, iż do takiej czy innej formy uznania rzeczywistości okazali się go­ towi zarówno pisarze prawicy, zwłaszcza starsze pokolenie o tradycjach en­ deckich, ale i młode pokolenie, które zdominuje środowiska późniejszego PAXu, także młodzi poeci prawicowi czy katoliccy (Roman Bratny, L. Bartelski, W. Żukrowski), jak i, a może zwłaszcza ci pisarze, którzy reprezentowali w okresie przedwojennym to, co nazywamy środowiskami radykalnej inteligencji, nieko­ niecznie lewicowej, ale raczej laickiej i krytycznie oceniającej zwłaszcza rządy sanacji24. Tu na czoło wybijali się poparciem dla nowych władz radykalni pi­ 24 Rzecz w tym, iż klerykalne, endeckie bądź sanacyjne środowisko emigracyjnego Lon­ dynu poza nadzieją na Trzecią Wojnę nie miało w 1945 r. żadnej koncepcji. Było zaściankowe i reprezentowało najgorsze cechy Polski przedwrześniowej. Istotną alsarze ludowi na czele z Janem Wiktorem, tu można liczyć zaliczyć takie nazwi­ ska jak awangardowego poety Juliana Przybosia. Patronowała tym ludziom, pełna wahań, pro foro interno, Maria Dąbrowska, Leon Schiller. Tutaj nawiązy­ wali także ludzie lewicy, nieraz przedwojenni komuniści, którzy wbrew wła­ snym doświadczeniom raz jeszcze „poparli” : Władysław Broniewski, Julian Stry­ jkowski czy Andrzej Stawar. Wreszcie wielu pisarzy o dość samodzielnym, indywidualnym sposobie życia, którzy jednak, choć pełni nieufności wobec ko­ munizmu, nie mieli pozytywnych uczuć do „Polski sanacyjnej” czy „Polski lon­ dyńskiej”25. Tu możnaby zaliczyć Antoniego Słonimskiego, Juliana Tuwima26, Czesława Miłosza. Obok nich oportunizm czy poczucie wyższej konieczności kierowało aktami Jarosława Iwaszkiewicza, K.I. Gałczyńskiego27, Ksawerego Pruszyńskiego, Zofii Nałkowskiej. Warto zauważyć, iż w tym momencie tylko nieliczni pisarze (jak Jerzy Braun, Tadeusz Kudliński) brali jeszcze udział w oporze czynnym przeciw władzy komunistycznej. Przyszły następnie lata wy­ dawałoby się już jednoznacznych wyborów: eliminacja polityczna W. Gomułki, powstanie PZPR, ogłoszenie doktryny realizmu socjalistycznego, masowy ter­ ror od 1949 i\, kierowany tym razem nie tyle przeciw aktywnie działającym wrogom reżimu (bo takich od 1949 r. poza rozpaczliwymi młodzieżowymi kon­ spiracjami prawie już nic było) co przeciw wszystkim, których uznano za nie­ pewnych i zasługujących na eliminację. W tej epoce wybór był właściwie coraz jaśniejszy: popieranie reżimu ijego oficjalnej, śmiesznej i ponurej zarazem dok­ tryny estetycznej lub odejście na margines, pisanie dla dzieci, do mitycznej póź­ niej „szuflady”, bądź szukanie form przeżycia w całkowitym milczeniu artysty i obywatela. Trzeba tu stwierdzić, iż w latach 1950-1954 tylko nieliczni pisarze zdobyli się na owe formy biernego oporu, nikt raczej dobrowolnie nie odchodził tematywę w dialogu z Krajem tworzyć poczęły dopiero w kilka lat później środowiska „Kultury” w Paryżu i Wolnej Europy w Monachium. Wiele takich osób, na czele z M arią Dąbrowską, wmawiało sobie, iż „innej drogi do modernizacji nie ma” i to rodziło ograniczoną akceptację, por. też J. Kuroń, J. Żakow­ ski, PRL dla początkujących, Wrocław 1995, s. 42. Tuwim w 1948 r. nie wstydził się wznosić wiemopoddańcze okrzyki i wznosić dłoń „w robotniczym pozdrowieniu”, por. J. Prokop, Sowietyzacja, s. 87, który cytuje z dzien­ ników Marii Dąbrowskiej jej obrzydzenie tą sceną... K.I. Gałczyński był poetą prześwietnym tej epoki, ale i autorem tekstów żenująco propagandowych, niekiedy na tyle błazeńskich, iż mogły wyglądać na kpinę z no­ wych władców kraju, por. o nim piękny szkic K. A. Jeleńskiego, Bluzka z błękitnych pereł (1954 r.) przedrukowany w zbiorze esejów K.A. Jeleńskiego, Zbiegi okoliczno­ ści, Paryż 1982, s. 293-298. Pisał na s. 295: „Niepokój i poczucie beznadziejności. Ale nigdy bunt, nigdy protest. Na to był Gałczyński za słaby, za sentymentalny. Inteligen­ cja była w oczach władzy potrzebną ale i z gruntu podejrzaną grupą społeczną, którą należało ujarzmić. Gałczyński to wyczuwał, nawet przyznawał rację determinizmowi historycznemu, choć widać było gdzie go ciągnęło uczucie...”. od życia oficjalnego. Były przecież różnice w postawach, niekiedy wyraziste: surowy krytyk epoki, Jan Prokop, napisał: „..próbowano różnych sposobów prze­ trwania, niektóre ocierały się o współpracę z władza, ale wybierano takie, co pozwoliły zachować godność”28. W tym sensie ma on rację, iż otwarcie i z zapałem afirmowała zbrodnie reżimu, bądź ich nie dostrzegała, pewna mniej­ szość. Nie da się jednak zapomnieć lista autorów czczących dzieła bądź pa­ mięć pośmiertną Józefa Stalina choć przecież nie był to obowiązek ustawowy każdego literata ani conditio sine qua non jego działalności... Na tej liście, a jest ona ogromna, obok licznych grafomanów, są niemal wszystkie znaczące na­ zwiska ówczesnej literatury a zwłaszcza poezji: Tuwim i Broniewski, Iwaszkie­ wicz, Dąbrowska29, Międzyrzecki, Woroszylski, Szymborska, Ważyk, T. N o­ wak, Ficowski. Utwory zaś w duchu socjalistycznego realizmu pisali wszyscy: wśród znanych nazwisk autorów wymienić należy obok Neverlego, Filipowi­ cza, Andrzejewskiego, Pawła Hertza, również Dąbrowską, Brandysów, Kon­ wickiego, Andrzeja Brauna, Jacka Bocheńskiego... Usiłowali się nie angażować w nową rzeczywistość tylko nieliczni: Sta­ nisław Rembek i Jan Parandowski, L. Staff, S. Kisielewski, Gołubiew, Tyr­ mand, J. J. Szczepański, Herbert, Iłłakowiczówna. Powiedzmy krótko i nie bez melancholii, iż jeżeli zostawimy na uboczu nurt literatury wojennej (oczywiście oficjalnie tylko możliwa była antyniemiecka) epoki wielkich pieców, to gros literatury polskiej lat 1949-1955 to dworski panegiryzm plus makulatura twórc­ zości nazwanej realizmem socjalistycznym. Niesposób nie wspomnieć, iż ta makulatura stanowi nieraz znaczącą ilościowo część dorobku pisarskiego wielu polskich pisarzy II połowy XX w. Powstaje siłą rzeczy pytanie, czy wśród twórców, którzy aktywnie w tych latach poparli nowy reżim przeważali ideowi komuniści, zwykli karierowi­ cze i oportuniści, czy też ludzie kierujący się różnymi formami dialektycznego przyzwolenia, przyjęcia w pewnej mierzy potrzeby współpracy z reżimem mimo wątpliwości, czyli tymi postawami, które Czesław Miłosz nazwał formami „ketmanu” tj. oficjalnego poparcia przy zachowaniu sekretnym - pro futuro - swo­ ich zastrzeżeń, obaw czy dążeń30. Koncepcja ta wzbudziła liczne i ostre polemi J. Prokop, Sowietyzacja, s. 96. Czy Maria Dąbrowska musiała pisać pean ku czci Stalina po jego śmierci? Mogła dyplomatycznie zachorować, w inny sposób się wykręcić... Ona akurat niczym nie ryzykowała. Miłosz rozróżniał różne formy „ketmana” 1. w imię interesu narodowego; 2. „ketmana czystości rewolucyjnej” - przyjmowanie przez komunistę z ubolewaniem, iż faza sta­ linizmu z jej zbrodniami jest „historycznie konieczna” na drodze do socjalizmu; 3. „ketman estetyczny” - popieranie nowego ustroju z pogardą ukrywaną dla jego teorii estetycznej; 4. „ketman pracy zawodowej” co A. Walicki, Zniewolony umysł po la­ tach, Warszawa 1993, s. 338, tak zinterpretował: „..słowne deklaracje na rzecz Nowej Wiary przy jednoczesnym chronieniu przed nią standardów uczciwego profesjonali­ zmu”. ki, zarówno bezpośrednio po ukazaniu się dzieła Miłosza „Zniewolony umysł”, jak i w ostatnich latach. Sam Miłosz, z pewnej perspektywy historycznej, jakby złagodził swe twierdzenia pisząc o swej interpretacji intelektualnego i dialekty­ cznego zniewolenia polskich twórców, iż „...w odniesieniu do pewnej liczby ludzi w Polsce to, co napisałem, było prawdą. Tylko takich ludzi w Polsce było bardzo niewielu, natomiast myślę, że sporo ich było i jest w różnych krajach”31. Oceny Miłosza obracały się wokół dyskusji postaw intelektualnych, spychały jakby na margines zasadnicze elementy epoki stalinizmu jakimi był terror i strach przed terrorem i w jakiejś mierze w ten sposób nobilitowały postawy życiowe elit, które częściej wynikały z pobudek bardziej przyziemnych niż „ukąszenie heglowskie”32. Stąd przykładowo Gustaw Herling-Grudziński zdecydowanie odrzucał nośność hipotez Miłosza. Na odmianę, w ostatnich latach, w wielu wypowiedziach A. Walicki skłonny jest przyznawać mu sporo racji. Osobiście stałbym na stanowisku bliższym Herling-Grudzińskiemu niż Walickiemu przyj­ mując, iż metody „samooszukiwania się” , racjonalizacji własnych, wątpliwych moralnie czy intelektualnie decyzji są właściwe rodzajowi ludzkiemu właśnie w sytuacjach krańcowych. Być może jednak byli w kręgach elit ludzie, którzy by nie czuć się zbyt prymitywnie zniewoleni przyjmowali ochoczo formułę Engel­ sa, że wolność to uświadomiona konieczność. W ten sposób powstawała owa sztuka „ketmana” - łączenie oficjalnego najwyższego stopnia konformizmu z takimi, subtelnymi zastrzeżeniami, które przecież nie powodowały konieczności odrzucenia podporządkowania się władzy, ale pozostawiały pewien komfort psychiczny zainteresowanemu. Zauważmy też, iż wybór postawy ostrożnej re­ zerwy wobec władzy komunistycznej był możliwy i niekoniecznie musiał to być akt heroizmu, ale nie był to też żadną m iarą akt formalnej akceptacji rzeczywi­ stości. Spróbujmy te sprawy bliżej przeanalizować. Jakie motywy kierowały akcesem do nowej rzeczywistości? - Czy wy­ sublimowane intelektualne rozważania Miłosza o przyczynach „zniewolenia umysłów” są bardziej przekonywujące niż oceny eksponujące oportunizm, pra­ gnienie poetów - wiecznych dworaków służenia u nowego „dworu” (jak pisali o tym zwłaszcza Trznadel, Prokop, Wierzbicki czy Herling-Grudziński)?33 11Cytat według A. Walicki, op. cit., s. 321. O ówczesnym pozornym oporze napisał M. Głowiński, Rytuał i demagogia. Trzyna­ ście szkiców o sztuce zdegradowanejWarszawa 1992, s. 97: „Odpow iedziąna pory­ kiwania smoka sąchytrostki człowieka, który ulega im tylko z pozoru, walczy bowiem o wyższe racje i wartości. Jest to doktryna mniejszego zła najczęściej jednak kończąca się w praktyce napisaniem hymnu na cześć Partii, bo w ten sposób otrzymam stypen­ dium twórcze, które inaczej, nie daj Boże, dostałby ktoś bez talentu...” G. Herling-Grudziński w: Dwugłosie o Iwaszkiewiczu, 1980, przedrukowanym w cyt. zbiorze K.A. Jeleńskiego, s. 148 napisał: „Czy nie okazała się za wysoką zapłacona cena w stosunku do tego co udało się ocalić? - Czy nie wyrządził zbyt dużych szkód wychowawczych model petainowskiego zachowania, szkód niewspółmiernie dużych Czesław Miłosz obserwował bezpośrednio tylko jednostki warszawskiego środowiska intelektualnego około roku 1950. Nie można zaprzeczyć, iż pos­ tawa „ketmana” świadoma - jak u miłoszowego „Tygrysa” - czy nieświadoma u ludzi mniej się intelektualnie analizujących-istniała. Na czoło wysuwało się— przy pełnej znajomości „błędów i wypaczeń” ustroju, przekonanie istnienia ko­ nieczności dziejowej, konieczności dostosowania się do reżimu przy mglistej nadziei wpływania na dalszy bieg wydarzeń. „Tygrys” myślał, iż będzie swymi działaniami „cywilizował” otaczających go młodych barbarzyńców czyli komu­ nistów. Taka misja była z góry skazana na niepowodzenie. Tego typu postawy albo w dobie stalinizmu, albo najpóźniej w roku 1956, uległy załamaniu, bądź ich nosiciele „staczali się” , by użyć języka nowomowy w oportunizm maskowany. Stąd niewiele osób zorientowanych w klimacie krajowych lat stalinizmu podzie­ lałoby pewne zauroczenie Miłosza nie tylko „Tygrysem” ale i taką, pełną zresz­ tą intelektualnych wahań, postawą, która nie prowadziła do żadnego celu. War­ to może jednak zauważyć, iż pozycja inteligenta, wychowanego w tradycji abs­ trakcyjnego myślenia, zdolnego do idealizmu w życiu społecznym, stawiała go w pozycji człowieka bardziej podatnego na te elementy rzeczywistości, które określała ideologia i związana z nią oficjalna propaganda: przy dużej umiejęt­ ności do samołudzenia się, pewnej naiwności w spojrzeniu na realia społeczne i ekonomiczne, inteligent, a zwłaszcza intelektualista, łatwiej ulegał argumentom utopijnym (ex definitione nie dającym się zweryfikować empirycznie), mniej był zdolny konfrontować je z realiami epoki, bądź starał się owe realia spychać na margines wymową abstrakcyjnych haseł. Niesposób owe nobliwe motywy, ewokowane po latach, przyjmować zawsze za dobrą monetę. Nb. uczciwe przyznanie się do życiowego oportunizmu, nawet do zwykłego strachu przed niełaską czyli karierowiczostwo nie owiane żadnymi ideologicznymi złudzenia­ mi wydawało się wielu z nich, w tym i chyba Miłoszowi, czymś zbyt prostackim i nieeleganckim. W tym kontekście przypomnieć trzeba ironiczny w istocie ter­ min Artura Sandauera - „bohaterski oportunizm” o tych, compagnons de route, którzy uważali na przykład, iż wstępując do Partii czynią ofiarę z siebie dla ratowania kraju... To wszystko powiedziawszy nie zamierzam przeczyć, iż wiele jest prawdy w analizach Miłosza zmiennych motywów kapitulacji tak licznych przedstawicieli elit intelektualnych kraju wobec „Nowej Wiary”. Miłosz kładł nacisk na zarówno element hipnozy determinizmem historycznym, „prawami dziejowymi”, a z drugiej strony na różne formy samooszukiwania się. Jeżeli pominąć pewne gorliwe grupy młodzieży ówczesnej literackiej kładłbym jednak nacisk na element samooszukiwania się stosowanego właśnie, by dojść do po­ zytywnej dla ustroju konkluzji i ustrój ten sławić czy umacniać nie rezygnując z minimum szacunku dla siebie samego34. Co obiecywał nowy ustrój zwerbowa­ nym dla jego afirmowania. Pisał o tym znakomicie sam Czesław Miłosz: „Żyć będziesz od cierpienia w olny Poczytność damy ci i sławę. Niech wiersz twój, miast toczyć wojny, Kształcącą ludziom da zabawę.” Jeżeli chodzi o postawy w samym centrum stalinowskiej nocy, około roku 1951, dołóżmy do sprawy postaw uwagę często niedocenianą: skoro raz „we­ szło się między wrony”, w jakiejś mierze publicznie afirmowało ustrój i z niego czerpało środki do życia, to ewentualne oderwanie się od wszystkiego w mo­ mencie szczytowego zapełnienia więzień PRL wymagało odwagi: tam, gdzie początki „kolaboracji” określały jakieś złudzenia, nadzieje czy karierowiczostwo, ciąg dalszy określał „wielki strach”35. To właśnie w Związku Literatów Polskich krążył około roku 1951 znamienny dowcip, iż by awansować z tak zwanego kandydata na literata na pełnoprawnego członka Związku Literatów „należało wydać jedną książkę, bądź dwóch kolegów...” Kończąc rozważania nad tą kwestią, która pozostanie na długo przed­ miotem sporów, chciałbym wskazać na dwie smutne prawdy: po pierwsze, nie możemy zazwyczaj w praktyce studium źródeł dostępnych rozróżnić, gdzie się kończy postawa autentycznego zaangażowania z przyczyn ideowych, bądź pos­ tawa rasowego „ketmana” od sytuacji, w których zaczyna się zwykły życiowy oportunizm. Wszelkie „retro-spektywne” i rzekome wallenrodyzmy ze świa­ dectw bardzo w czasie spóźnionych, siłą rzeczy budzą wiele nieufności i stąd trudno się dziwić ostrym, ironicznym sądom, które wywoływały. Można za­ ryzykować pogląd, iż intelektualnie z pewnym doświadczeniem, człowiek, który przeżył i 17 września 1939 i tragedię Katynia oraz Powstania Warszawskiego, nie mówiąc o wieściach gminnych o rozmiarach terroru od progu lat pięćdzie­ siątych, człowiek taki moim zdaniem z trudem mógł ze spokojnym sumieniem korzystać z recept Tadeusza Krońskiego czy - w innym wydaniu - ze specy­ ficznych wskazań Bolesława Piaseckiego. Spróbujmy podsumować nasze rozważania. Inteligencja polska znalazła się w 1945 r. w obliczu budowy totalitarnego ustroju, w momencie, gdy Polska wyszła w istocie z II Wojny Światowej z poczuciem klęski i utraty nadziei na utrzymanie niepodległości. W tej sytuacji część inteligencji niekomunistycznej (zwłaszcza dawniejsze radykalne koła inteligencji wiejskiej) - nie bez wielu złudzeń - usiłowała znaleźć sobie miejsce w nowym ustroju, część czyniła to z wobec osiągniętych korzyści? - Jak dalece domniemany gracz umiał zapanować nad swoją grą, czy przypadkiem domniemana gra nie zapanowała nad graczem, czy aby zanadto nie zasmakowała?”. 34Tu nb. pytanie o rolę alkoholizmu w życiu wybitnych pisarzy tego okresu. Władysław Broniewski, K.J. Gałczyński. Czy swego rodzaju autodestrukcja przez alkohol nie była swego rodzaju próbą wyjścia z fałszywej akceptacji fałszywej rzeczywistości? 35Tak zwłaszcza J. Prokop w swych szkicach. pobudek czysto oportunistycznych, nie bez różnych zastrzeżeń pro foro interno. Tutaj należy także spora grupa inteligencji, głównie prawicowego i katolickiego rodowodu (endecja, chrześcijańska demokracja), która w imię racji stanu, ko­ nieczności realistycznego spojrzenia na rzeczywistość, gotowa była do pewnej, ograniczonej współpracy. Ci, którzy nie mieli złudzeń, którzy usiłowali jeszcze walczyć w latach 1945-1948 z systemem, ci wszyscy i wielu innych zginęli, bądź trafili do łagrów i więzień. Wkrótce przecież, obok tych postaw starej inteligencji, która w sumie zazwyczaj nie bez wahań, usiłowała znaleźć miejsce w nowej rzeczywistości, pojawi się, od około 1948, nowa, prężna, dość liczna grupa młodej inteligencji z awansu społecznego, głównie młodzież wiejska, któ­ ra w latach 1947-1954 stanowić będzie trzon komunistycznych organizacji mło­ dzieżowych i która, po uzyskaniu takich czy innych dyplomów, będzie wchodzić w skład zawodowej inteligencji różnych zawodów od około 1949-1950. W tej grupie najwięcej będzie procentowo szczerych zwolenników nowego ustroju, ludzi, którzy generalnie znaleźli się pod efektywnym wpływem komunistycznej propagandy. Warto może dodać, iż z tych magistrów około roku 1953-1955 będzie się rekrutować główna gwardia PZPR epoki Gomułki i Gierka. Nie za­ pominajmy jednak, iż z tej grupy także wśród wybitniejszych a nie skłonnych do karicrowiczostwa ludzi, powstanie silny prąd rewizjonizmu, który symbolizo­ wać będą nazwiska Karola Modzelewskiego, Jacka Kuronia, zespołu „Po prostu” w 1956 r., czy takich pisarzy jak Woroszylski, Jacek Bocheński, Witold Za­ lewski, Marek Hłasko. Skonkludujmy, iż „ubrudzić się” najłatwiej było piórem, stąd postawy szeregowego inteligenta, który tylko wykonywał uczciwie swój zawód akceptując formalnie nolens czy volcns nowy ustrój36, mniej się rzucają w oczy. Zwykły inteligent na prowincji podporządkowywał się nowej władzy, bo nie widział innej możliwości wykonywania swego zawodu, a na heroizm po 6 latach okupacji hitlerowskiej nie miał już sił. Jeżeli zaś intelektualista, który nie chciał w latach pięćdziesiątych przyjmować do wiadomości nowego ustroju był w bardzo trudnej sytuacji37, to przecież przykłady wybitnych profesorów, któ­ rzy jak Tadeusz Kotarbiński, Konrad Górski, Adam Vetulani czy Ludwik Ehrlich, Henryk Wereszycki, nic kapitulowali narażając się na dyskryminację i kło­ poty życiowe, ale nie rezygnując z własnych poglądów, świadczą, iż taka posta­ wa była możliwa, choć trudna, a w pewnym okresie apogeum stalinizmu, wręcz niebezpieczna38, choć wielkie nazwisko czasem chroniło. 36 P. Wandycz, w: Spór o PRL, s. 13: „Życie w każdym państwie, a zwłaszcza typu totalnego, nie pozwala przeciętnemu obywatelowi dystansować się od wszystkiego, co się w nim dzieje. Wewnętrzna emigracja nie może być z pewnością zjawiskiem masowym, czy nawet normalnym.” Zwrócił na to uwagę J. Prokop, Sowietyzacja, s. 6. Mimo wszystko tylko nieliczni pisarze trafili do więzień w okresie lat 1948-1955. Dyskusja na temat tzw. polityki mniejszego zła, problemu w jakiej mierze oportunizm społeczny przynosił pewne pozytywy, będzie się toczyć do końca. Na emigracji przykładowo Konstanty Jeleński a i sam Giedroyć byli skłonni do pewnego umiarkowania w ocenach39, surową moralistykę uprawiał Gustaw Herling-Grudziński40. W istocie mamy do czynienia w tej epoce z całą gamą postaw i ich odcieni. Dodajmy, iż nieszczęście dla moralisty polega i na tym, że ludzie, zwłaszcza w trudnych i zmiennych sytuacjach, ewoluują. Inaczej mó­ wiąc nie wszyscy w okresie od 1944 do 1956 zajmowali jednolite postawy. W śród wielu przeważały rozterki wewnętrzne, które jednak nieraz nie znajdo­ wały wyrazu publicznego, bo takiego wyrazu w okresie apogeum stalinizmu znaleźć nie mogły. Takich rozterek nie mieli tylko ci, którzy siedzieli w więzie­ niach PRL. O tym zapominać nie należy: jak wielu przedstawicieli najświetniej­ szej polskiej inteligencji, w tym wiele kobiet, przeszło przez więzienia PRL czy Rosji w latach 1944-1956 i jak wielu straciło w nich życie lub zdrowie. Najsmutniejszy bilans tego okresu to bilans polskiego piśmiennictwa. Pewne jednak rzeczy dokonano wysiłkiem intelektualistów dalekich od pakto­ wania z reżimem. Na zbrodnie i terror jednak żadnej adekwatnej odpowiedzi nie było. Mógł Miłosz czy inni wybrać wolność uwalniając się od ciężaru współ­ udziału w kłamstwie, ale cały naród, ani jego elity, nie mógł „wybrać wolności” zagranicą. Pozostając w kraju jednak jeżeli nie można było protestować prze­ ciw złu, można było odmówić udziału w uroczystych formach jego akceptacji. I to się stosunkowo nielicznym udało. Większości jednak inteligencji, poza bra­ kiem entuzjazmu dla koniecznych hołdów epoce, nie można przypisać woli walki. W ydarzenia lat 1944-1948 ową wolę walki w ogromnej mierze unicestwiły. 40Trudno się zresztą dziwić ocenom świadków epoki, którzy pamiętają ścisłe przestrzeganie konwencji komunistycznego „dworu”, rautów u Bolesława Bieruta i to często u tych osób, które w swoim czasie tyle słów potępienia zużyły na panegiryzm epoki Rydza-Śmigłego i Mościckiego . Nawet urodziny prokonsula Moskwy , Bolesława Bieruta, ( 1952 r.) uczczono po dworsku panegirykami, a wśród licznych autorów nie zabrakło nazwisk znakomitych: Broniewski i Anatol Stern , Ważyk, Woroszylski, Iwaszkiewicz, Słonimski, Międzyrzecki, Ficowski. Byli to głównie autorzy bezpartyjni. Czy musieli, czy lękali się raczej Putramenta czy Radkiewicza?


This is a preview of a remote PDF: http://czashum.hist.pl/media//files/Czasy_Nowozytne_periodyk_poswiecony_dziejom_polskim_i_powszechnym_od_XV_do_XX_wieku/Czasy_Nowozytne_periodyk_poswiecony_dziejom_polskim_i_powszechnym_od_XV_do_XX_wieku-r1999-t6/Czasy_Nowozytne_periodyk_poswiecony_dziejom_polskim_i_powszechnym_od_XV_do_XX_wieku-r1999-t6-s207-227/Czasy_Nowozytne_periodyk_poswiecony_dziejom_polskim_i_powszechnym_od_XV_do_XX_wieku-r1999-t6-s207-227.pdf

Stanisław Salmonowicz. Postawy inteligencji polskiej wobec stalinizmu (1944-1956) : refleksje historyka, Czasy Nowożytne : periodyk poświęcony dziejom polskim i powszechnym od XV do XX wieku, 1999, 207-227,