Czy w XVIII wieku drukowano w Zamościu tezy rozpraw doktorskich z prawa rzymskiego?

Czasy Nowożytne : periodyk poświęcony dziejom polskim i powszechnym od XV do XX wieku, Dec 2011

Marian Chachaj

A PDF file should load here. If you do not see its contents the file may be temporarily unavailable at the journal website or you do not have a PDF plug-in installed and enabled in your browser.

Alternatively, you can download the file locally and open with any standalone PDF reader:

http://czashum.hist.pl/media//files/Czasy_Nowozytne_periodyk_poswiecony_dziejom_polskim_i_powszechnym_od_XV_do_XX_wieku/Czasy_Nowozytne_periodyk_poswiecony_dziejom_polskim_i_powszechnym_od_XV_do_XX_wieku-r2011-t24/Czasy_Nowozytne_periodyk_poswiecony_dziejom_polskim_i_powszechnym_od_XV_do_XX_wieku-r2011-t24-s149-162/Czasy_Nowozytne_periodyk_poswiecony_dziejom_polskim_i_powszechnym_od_XV_do_XX_wieku-r2011-t24-s149-162.pdf

Czy w XVIII wieku drukowano w Zamościu tezy rozpraw doktorskich z prawa rzymskiego?

Por.: M. Dyjakowska, Prawo rzymskie, s. - CHa CHa J LUBLiN Czy w XViii wiekU rozP raw doktorski dr UkowaN o w z aM o?CiU tezy CH z Prawa rzy Mskiego? odpowied? na pytanie postawione w tytule artyku?u wymaga rozwa?enia kilku zagadnie?. Po pierwsze, trzeba om?wi? tezy dysput wydawane w Zamo?ciu i dyskutowane w miejscowej Akademii. Po drugie, nale?y odtworzy? procedur? obowi?zuj?c? w tej?e Akademii przy nadawaniu stopni naukowych, ze szczeg?lnym uwzgl?dnieniem prawa. W ko?cu nale?y zbada? prawnicze tezy i ustali? ich charakter. najstarsze, znane dzisiaj, drukowane tezy, stanowi?ce podstaw? publicznej dys puty odbytej w Akademii Zamojskiej, ukaza?y si? w 1603 r. W XVii w. zosta?y og?oszone drukiem co najmniej 34 tezy dysput. Wyj?tkowy wzrost liczby takich publikacji nast?pi? po wydaniu 3 pa?dziernika 1746 r. przez Jerzego Laskarysa, infu?ata o?yckiego i biskupa zenopolita?skiego, dekretu reformacyjnego, b?d?cego rezultatem przeprowadzonej przez niego wizytacji Akademii Zamojskiej. Zmusi? on do dodatkowego wysi?ku profesor?w zamojskich, nak?adaj?c na nich obowi?zek prowadzenia publicznych dysput. ka?dy zamojski profesor raz w roku ? in sua scientia publicas exponat theses?. natomiast nowi profesorowie wydzia?u teolo gicznego i prawnego w ci?gu 12 pierwszych tygodni nauczania powinni ?actum publicum defendere?1 . W XViii w., przed og?oszeniem dekretu przez Laskarysa, wydano w Zamo?ciu zaledwie siedem tez dysput, w latach za? 1747?1784 ? co najmniej 91 popis?w egzaminacyjnych i tez dysput. Jak ju? zaznaczy?em, mo?na te liczby potraktowa? przede wszystkim jako ?wiadectwo skuteczno?ci zalece? Laskarysa, trzeba jednak pami?ta?, ?e po pierwszym rozbiorze Zamo?? znalaz? si? w granicach Austrii, co z pewno?ci? tak?e wywar?o wp?yw na wzmo?enie aktywno?ci naukowej profesor?w zamojskich w latach siedemdziesi?tych i na pocz?tku lat osiemdziesi?tych XViii w. Warto doda?, ?e spo?r?d 34 tez wydrukowanych w XVii w. zachowa?y si? do dzi? egzemplarze 23, a z 98 popis?w egzaminacyjnych itez dysput opublikowanych w XViii w. dotrwa?y do naszych czas?w egzemplarze zaledwie 44 tytu??w2 . Prowadzone w Akademii Zamojskiej dysputy dobrze utkwi?y w pami?ci jej ucznia, znanego z czasem poety, t?umacza i krytyka literackiego kajetana ko?mia na, kt?ry przebywa? wZamo?ciu w latach 1781?1784. W pami?tnikach zanotowa? on, ?e w budynku Akademii na ?rodku ogromnych sal, zwanych sztubami, znajdowa?y si? ?dwie naprzeciw siebie katedry, przeznaczone do teologicznych i filozoficznych dysput?3 . Form? klasycznych tez mia?y zamojskie druki z logiki, filozofii, prawa iteologii, kszta?t popis?w uczniowskich natomiast przybiera?y pisane przez profesor?w zagadnienia dotycz?ce matematyki, geografii i j?zyka francuskiego. W obliczeniach nie zosta?y uwzgl?dnione mowy z retoryki, maj?ce charakter ?wicze?, poniewa? w rzeczywisto?ci by?y to typowe panegiryki, bardziej zwi?zane z literatur? pi?kn? ni? z nauk?. Pierwszy rodzaj stanowi?y tezy b?d?ce podstaw? odbywanych przez student?w publicznych dysput.nawet pobie?ne przejrzenie wykazu druk?w zamojskich zawieraj?cych tezy dysput studenckich opublikowanych po reformie Laskarysa upowa?nia do stwierdzenia, ?e wi?kszo?? spo?r?d nich nale?y traktowa? jako podsumowanie rocznych wysi?k?w wyk?adowcy, a zarazem jako rodzaj egzaminu student?w. Dok?adniejsze badania przeprowadzi?em na drukach pochodz?cych z lat 1771?1780. Wi?kszo?? dysput toczonych w tym czasie w Akademii Zamojskiej z udzia?em student?w filozofii, teologii oraz prawa krajowego ikanonicznego odbywa?a si? w lipcu (15 razy), a du?o rzadziej w czerwcu (6), nast?pnie w sierpniu (3), najmniej za? w maju (1)4 . odbywanie dysput w okre?lonych miesi?cach (od maja do sierpnia) dowodzi, ?e wi?za?y si? one z zako?czeniem przez poszczeg?lnych profesor?w wyk?ad?w w Akademii. W zwi?zku z tym warto przypomnie?, ?e rok akademicki formalnie 2 Podane w tek?cie obliczenia zosta?y oparte na opracowanym przeze mnie wykazie popis?w egzaminacyjnych i tez dyskutowanych w Akademii Zamojskiej w XVii i XViii w. Do jego sporz?dzenia zosta?y wykorzystane m.in.: k. i S. Estreicherowie, Bibliografia polska, t . 12? 34, z. 1, krak?w 1891?1951; ibidem, t. 34, z. 2, do druku z r?kopisu S. Estreichera przygotowa?a Z. otczykowa, krak?w 2000, s. 261-263, 266?302; Biblioteka narodowa, Centralny katalog Starych Druk?w; S. Myk, Drukarnia Akademii Zamojskiej i jej dorobek edytorski, cz. 3: (Bibliografia), Lublin 1997 (maszynopis rozprawy doktorskiej przechowywany w Archiwum uMCS w Lublinie). 3 k. ko?mian, Pami?tniki, t. 1, wyd. M. kaczmarek, k. Pecold, wst?p oraz komentarz J. Wil laume, Wroc?aw 1972, s. 89. 4 oczywi?cie, mog?em bra? pod uwag? jedynie te druki, w kt?rych podano dok?adne daty publicznej dysputy nad ich tre?ci?. W tych obliczeniach pomin??em tezy dysput z prawa rzymskiego, ale uwzgl?dni?em z prawa kanonicznego, nawet wtedy, gdy by?y one opublikowane razem z tezami z prawa rzymskiego. raw ko?czy? si? w Zamo?ciu pod koniec kwietnia, a nowy zaczyna? na pocz?tku maja (zwykle 6 maja); wyb?r nowego rektora odbywa? si? w maju, najcz??ciej 10 maja5. koniec roku akademickiego nie oznacza? rozpocz?cia wakacji, gdy? wkr?tce rozpoczyna?y si? nowe wyk?ady. Zgodnie z postanowieniem Laskarysa z 1746 r. letnia przerwa w zaj?ciach na wydziale teologicznym, medycznym, prawnym i dla student?w matematyki trwa?a od 29 czerwca do 8 wrze?nia. W 1774 r. w ca?ej Akademii Zamojskiej ustalono czas wakacji letnich od 13 lipca do 21 wrze?nia, w 1780 r. natomiast, zgodnie z postanowieniem cesarza J?zefa ii, wprowadzony zosta? nowy czas wakacji letnich: od 22 lipca do 8 wrze?nia6 . Drugi rodzaj tez dysput stanowi?y tzw. tezy pro loco. Mia?y one w Polsce stosunkowo d?ug? tradycj?. Ju? w XV w. na uniwersytecie krakowskim odbywa?y si? dysputy pro loco. By?y one rodzajem egzaminu, sprawdzianu umiej?tno?ci graduat?w, kt?rzy uzyskali stopnie naukowe na innej uczelni. Wynik takiej dysputy decydowa? o uznaniu stopnia naukowego zdobytego poza krakowem. W rezultacie poddany takiemu egzaminowi otrzymywa? miejsce (locus) mi?dzy baka?arzami lub doktorami uniwersytetu krakowskiego, m?g? tak?e zosta? jego profesorem. W ostatnim wypadku m?wiono o inkorporacji do danego wydzia?u7 . Wspomniany egzamin odbywa? si? przed baka?arzami i magistrami uniwersy tetu krakowskiego i nazywany by? responsio pro loco albo dysputacj? pro loco8 . Z czasem istotn? rol? w tym swoi?cie rozumianym akcie nostryfikacji dyplomu zacz??y odgrywa? specjalnie w tym celu drukowane tezy. Warto w ko?cu doda?, ?e w czasach saskich cz?stym zjawiskiem by?o odbywanie dysput pro loco przez magistr?w sztuk wyzwolonych, kt?rzy chcieli rozpocz?? karier? na tzw. wy?szych wydzia?ach (medycznym, prawniczym i teologicznym). Poddawali oni publicznej dyspucie przygotowane tezy, a dopiero p??niej na podstawie odpowiednich kwestii zdobywali kolejno licencjat i doktorat9 . Wracaj?c do Zamo?cia natomiast, trzeba stwierdzi?, ?e zachowa?y si? informacje o 12 drukowanych tezach dysput pro loco wydanych w latach 1724?1779 przez 10 profesor?w tamtejszej akademii.t ezy te by?y dyskutowane w Akademii Zamojskiej z kilku powod?w. Jednym znich by?a potrzeba nostryfikacji uzyskanego poza Zamo?ciem (np. w krakowie) stopnia naukowego i uzyskanie inkorporacji do okre?lonego wydzia?u. t ez pro loco bronili te? profesorowie nieposiadaj?cy stopnia naukowego z tej dziedziny wiedzy, o kt?rej dyskutowali (np. z teologii lub 5 J. k. kochanowski, Dzieje Akademii, s. 170. 6 Ibidem, s. 323?324, przypis 3. 7 k. Morawski, Historya Uniwersytetu Jagiello?skiego. ?rednie wieki i Odrodzenie, t. 2, kra k?w 1900, s. 395?397. 8 Conclusiones Universitatis Cracoviensis ab anno 1441 ad annum 1589, wyd. H. Barycz, krak?w 1933, s. 163; zob. tak?e: H. Barycz, Historia Uniwersytetu Jagiello?skiego w epoce humanizmu, krak?w 1935, s. 141 i 602. 9 Szerzej o tym problemie b?dzie jeszcze mowa w tym artykule. prawa) . W rezultacie takiej dysputy uzyskiwali prawo do prowadzenia wyk?ad?w z dziedziny, z kt?rej nie posiadali stopnia naukowego. Przyk?adowo, w 1734 r. og?osi? w Zamo?ciu drukiem kwesti? z logiki (De objecto) w celu przyj?cia go do grona prowadz?cych publiczne wyk?ady w Akademii Zamojskiej (?pro loco inter [...] publicarum lectionum professores obtinendo?) powo?any na wyk?adowc? w Akademii Zamojskiej w 1730 r. J?zef S?owakowicz, magister sztuk wyzwolonych i doktor filozofii Akademii krakowskiej (1727) 10 . W 1747 r. natomiast wyda? tezy pro loco z prawa kanonicznego Aleksander Jan t rembi?ski, doktor obojga praw promocji zamojskiej i profesor ?circa responsionem pro loco inter [...] superiorum facultatem doctores et professores?11. Wymienione dysputy pro loco mia?y r??ne cele. S?owakowicz chcia? w ten spos?b nostryfikowa? stopie? otrzymany w krakowie, t rembi?ski natomiast podporz?dkowywa? si? dekretowi Laskarysa i broni? publicznie actum publicum, kt?ry mieli odbywa? profesorowie na ?wy?szych? wydzia?ach (prawa i teologii) w ci?gu sze?ciu tygodni od czasu obj?cia katedry. na koniec inny przyk?ad dysputy pro loco. W listopadzie 1774 r. Andrzej Gabriel kostkiewicz, doktor filozofii i profesor (!) obojga praw, wyda? Quaestio de testamentis ordinandis, aby po jej publicznym przedyskutowaniu otrzyma? stanowisko profesora obojga praw (?pro loco inter clarissimos juris utriusque professores obtinendo?)12. Przez siedem lat k ostkiewicz by? wyk?adowc?, nie maj?c doktoratu z dziedziny prawa, doktorat bowiem obojga praw uzyska? w Akademii Zamojskiej dopiero w 1781 r.13 W tym wypadku kostkiewicz, odbywaj?c dysput? pro loco, chcia? udowodni?, ?e mimo nieposiadania doktoratu prawa ma odpowiedni? wiedz? do prowadzenia wyk?ad?w z tej dziedziny. na koniec informacji o tezach pro loco nale?y doda?, ?e w dotychczasowych opracowaniach bywa?y one mylone z rozprawami doktorskimi. Sta?o si? tak w wypadku wydanej przez Walentego Macieja t eppera w 1779 r. dysertacji omawiaj?cej rzymskie prawo spadkowe14. t rudno bowiem przyj??, ?e publikacja ta stanowi?a raw podstaw? uzyskania przez niego doktoratu obojga praw (t epper zdoby? ten stopie? dopiero w 1783 r.!), skoro na karcie tytu?owej wyra?nie okre?lono inny cel odbycia publicznej dysputy: otrzymanie przez autora tez, doktora filozofii (!), stanowiska wyk?adowcy na wydziale prawa (pro loco in Facultate Juridica capessendo)15 . t rzecim typem by?y tezy doktorskie. W zwi?zku z tym nale?y jednak wyja?ni?, ?e zar?wno w krakowie, jak i w tych o?rodkach zagranicznych, w kt?rych profesorowie zamojscy zdobywali stopnie naukowe, od kandydata do doktoratu niezatrudnionego na danym uniwersytecie nie wymagano napisania i wydania drukiem osobnych tez. Wystarczy?o z?o?enie odpowiednich egzamin?w. Podobnie by?o i w Akademii Zamojskiej, gdzie magisterium sztuk wyzwolonych i doktorat filozofii (by? to jeden stopie? naukowy) mo?na by?o otrzyma? (zasady zosta?y ustalone w 1635 r.) po spe?nieniu wymog?w formalnych iz?o?eniu egzaminu ustnego trwaj?cego cztery dni16 . odmienna procedura, bardziej rygorystyczna, obowi?zywa?a w Akademii Zamojskiej w XVii w. na wydziale prawa. Ciekawe szczeg??y dotycz?ce tego zagadnienia zawieraj? zapiski zamojskiego profesora Bazylego rudomicza. Poda? on, ?e 22 marca 1663 r. rozpocz?? pisanie tez przeznaczonych na egzamin decyduj?cy o otrzymaniu przez niego doktoratu obojga praw. W ci?gu nast?pnych tygodni rudomicz studiowa? r??ne dzie?a, przygotowuj?c si? nie tylko do czekaj?cego go egzaminu, lecz tak?e do prowadzenia wyk?ad?w. Po up?ywie miesi?ca (21 kwietnia) rudomicz przygotowa? decisiones (tezy), przeznaczone zar?wno na egzamin prywatny, jak i publiczny. Dnia 25 kwietnia z?o?y? prywatny egzamin w obecno?ci dziekana kapitu?y zamojskiej Andrzeja k?opockiego (by? zast?pc? kanclerza Aka demii), kustosza kapitu?y zamojskiej Wojciecha Gryglickiego i Wojciecha Murzy?skiego, kanonika zamojskiego. nast?pnego dnia odby?a si? uroczysta publiczna promocja17. Wszyscy trzej egzaminatorzy posiadali doktoraty obojga praw i rudo micz otrzyma? taki sam stopie?18 . 15 Fotografia karty tytu?owej dysertacji t eppera w: M. Dyjakowska, Prawo rzymskie, s. 314. 16 J. k. kochanowski, Dzieje Akademii, s. 93?94; H. Gmiterek, Promocje doktorskie w Akademii Zamojskiej, w: W kr?gu akademickiego Zamo?cia, s. 228; M. Dyjakowska, Prawo rzymskie, s. 194?195. 17 B. rudomicz, Efemeros czyli Diariusz prywatny pisany w Zamo?ciu w latach 1656?1672, cz. 1, oprac. M. L. klementowski, W. Froch, Lublin 2002, s. 299?303. 18 W polskim t?umaczeniu Diariusza mowa jest o otrzymaniu przez rudomicza doktoratu z prawa rzymskiego. kanonik Murzy?ski tak?e zosta? nazwany doktorem prawa rzymskiego. Por?wnanie przek?adu z ?aci?skim orygina?em (zob.: Biblioteka narodowa w Warszawie, rkps BoZ 1547, s. 155?156) wykaza?o jednak, ?e t?umacz b??dnie przek?ada? na j?zyk polski stosowany przez rudomicza skr?t I. U. Doctor (doctoratus) jako doktor (doktorat) prawa rzymskiego, zamiast ? obojga praw (iuris utriusque). Szerzej o ocenie polskiego przek?adu diariusza rudomicza zob.: M. Chachaj, O staropolskich rydwanach, franciszka?skich ?prezydentach? i innych problemach. Na marginesie polskiego przek?adu ?Diariusza prywatnego? Bazylego Rudomicza, ?Przegl?d nauk Historycznych? r. 3, 2004, nr 1, s. 192?202. informacje rudomicza upowa?niaj? do stwierdzenia, ?e uzyskanie doktoratu prawniczego w Akademii Zamojskiej poprzedzone by?o prywatnym egzaminem i publiczn? dysput?. W obu wypadkach kandydat do stopnia przedstawia? do dyskusji r?kopi?mienne tezy. W XViii w., przed reform? Laskarysa, w Zamo?ciu nadal nie by?o obowi?zku drukowania prawniczych tez doktorskich, a doktoraty obojga praw nadawano po przeprowadzeniu dwudniowych egzamin?w19. Mniejsze wymagania stawiano doktorantom spoza Akademii, nieco surowsze wobec w?asnych profesor?w. Dostrzeg? ten problem wspomniany ju? Jerzy Laskarys i w swoim dekrecie reformacyjnym z 1746 r. postulowa?, aby w Akademii Zamojskiej przy nadawaniu stopni przeprowadza? tentamen et examen zar?wno wstosunku do w?asnych profesor?w, jak i w odniesieniu do os?b niezatrudnionych wAkademii, wed?ug wzoru obowi?zuj?cego w Akademii krakowskiej 20. Wed?ug Marzeny Dyjakowskiej, ?termin tentamen oznacza? mianowicie egzamin og?lny, obejmuj?cy ca?o?? prawa kanonicznego i rzymskiego, natomiast examen polega? na rozwini?ciu przez doktoranta postawionych mu szczeg??owych kwestii prawnych?21 . Polecenia Laskarysa nie zmierza?y zatem w kierunku wprowadzenia w Akademii Zamojskiej rygor?w obowi?zuj?cych wAkademii krakowskiej, gdzie ? przy k?adowo ? na wydziale prawa obowi?zywa?a wyj?tkowo uci??liwa procedura uzyskania cz?onkostwa w tamtejszym kolegium Prawnik?w. osi?gni?cie w czasach saskich tego stanowiska stanowi?o dla profesora uwie?czenie wieloletniej kariery. nale?a?o jednak przedtem przej?? przez wszystkie etapy wypracowanego jeszcze w ?redniowieczu i powielanego przez stulecia porz?dku studi?w: od bakalaureatu sztuk wyzwolonych, przez magisterium sztuk wyzwolonych (doktorat filozofii), cz?onkostwo w kolegium Mniejszym, a? do doktoratu z prawa22. Bakalaureat i magisterium sztuk wyzwolonych studenci otrzymywali na podstawie z?o?onych egzamin?w. Wydania dysertacji iodbycia publicznej dysputy wymagano natomiast od staraj?cych si? o wej?cie do kolegium Mniejszego, tzw. extrane?w, czyli prowadz?cych zaj?cia na uniwersytecie doktor?w filozofii, nieb?d?cych cz?onkami ?adnego kolegium, nazwanych przez J?drzeja ?niadeckiego ?profesorami zewn?trznymi?. Pisali oni zbiory tez z filozofii arystotelesowskiej lub ptolemejskiej astronomii (o obj?to?ci dw?ch kart formatu folio) ipublicznie ich bronili23. W rezultacie sta19 H. Gmiterek, Promocje doktorskie, s. 228. 20 J. k. kochanowski, Dzieje Akademii, s. 257?259, 265; M. Dyjakowska, Prawo rzymskie, s. 196?197. 21 M. H. Dyjakowska, Promocje doktorskie z obojga praw w Akademii Zamojskiej w XVIII wieku, w: Plenitudo legis dilectio. Ksi?ga pami?tkowa dedykowana prof. dr. hab. Bronis?awowi W. Zubertowi OFM z okazji 65. rocznicy urodzin, red. A. D?bi?ski, E. Szczot, Lublin 2000, s. 113?114. 22 E. rostworowski, Czasy saskie (1702?1764), w: Dzieje Uniwersytetu Jagiello?skiego w latach 1364?1764, t. 1, red. k. Lepszy, krak?w 1964, s. 380, 383, 392. 23 Ibidem, s. 380?381, 391?392. raw wali si? cz?onkami kolegium Mniejszego. Wreszcie po kilku latach pobytu w ko legium Mniejszym profesorowie obieraj?cy prawnicz? karier? akademick? drukowali ?kwestie? (o obj?to?ci od kilkunastu do kilkudziesi?ciu stron) dla uzyskania miejsca w kolegium Juryst?w (by?y to tzw. dysputy pro loco). nast?pnie czeka?o ich jeszcze napisanie i wydanie drukiem jednej lub dw?ch kolejnych ?rozpraw? (czyli zbior?w tez) na stopnie licencjata i doktora obojga praw24 . t ak rygorystyczne wymagania ? niekiedy nieco ?agodzone w stosunku do konkretnych os?b ? obowi?zywa?y w odniesieniu do profesor?w Akademii krakow skiej. natomiast ??dni tytu??w ?wieccy i duchowni, kt?rzy nigdy na uniwersytetach nie studiowali i nie posiadali stopni naukowych ze sztuk wyzwolonych, otrzymywali doktoraty bez wi?kszego wysi?ku. W rezultacie nadane im doktoraty obojga praw stawa?y si? zdobi?cymi nazwisko ? jak to trafnie uj?? Emanuel rostworowski ? tytu?ami, kt?re ?nie mia?y rangi akademickiej?25. Przyk?adowo, w 1767 r. doktorat obojga praw otrzyma? w Akademii krakowskiej Antoni onufry ok?cki, p??niejszy biskup che?mski, nast?pnie pozna?ski i kanclerz wielki koronny. ok?cki uko?czy? seminarium ksi??y misjonarzy w Warszawie i nie studiowa? na ?adnym uniwersytecie. nie posiada? te? stopnia naukowego ze sztuk wyzwolonych i oczywi?cie nie napisa? ?adnej dysertacji w celu uzyskania doktoratu26 . Zalecenia Laskarysa nie wp?yn??y na wprowadzenie obowi?zku drukowania tez doktorskich przez profesor?w Akademii Zamojskiej.nic wi?c dziwnego, ?e w?r?d wydanych po 1746 r. druk?w jedynie dwa maj? taki charakter. Chodzi tu o kwestie opublikowane przez profesor?w Baltazara Dulewskiego i klemensa kantego Podziomkiewicza w 1751 r. na kartach tytu?owych obu publikacji zaznaczono, ?e mia?y one by? publicznie dyskutowane w celu zdobycia przez ich autor?w doktorat?w teologii (pro doctoratu in sacra theologia obtinendo)27 . W liczbie 98 druk?w zawieraj?cych tezy dyskutowane wAkademii Zamojskiej w XViii w. znalaz?o si? kilka dotycz?cych prawa kanonicznego i rzymskiego. Ze zrozumia?ych wzgl?d?w wzbudzi?y one zainteresowanie lubelskich historyk?w prawa. Jako pierwszy wspomnia? o nich Marek kury?owicz i nazwa? je ?tezami rozpraw doktorskich?28. t en?e badacz najwi?cej uwagi po?wi?ci? zamojskim ?tezom doktorskim? w studium opublikowanym w 1999 r. nie tylko wymieni? ich ty tu?y (Decisiones juridico-civiles ex libro I Institutionum Imperialium ? 1774, Propositiones juridicae ex jure canonico et civili desumptae ? 1778, oraz Propositiones ex jure canonico et civili desupmtae ? 1779)29, lecz tak?e przedrukowa? pochodz?ce z 1778 r. Propositiones juridicae, stwarzaj?c mo?liwo?? zapoznania si? z nimi innym badaczom30 . Stopie? znajomo?ci prawa rzymskiego w wymienionych zbiorach tez zbada?a Marzena Dyjakowska. Podrozdzia? rozprawy dotycz?cy tej kwestii nosi wprawdzie tytu?: ?t ezy z zakresu prawa rzymskiego jako podstawa egzaminu doktorskiego?31, ale w jego tre?ci autorka nie zaj??a jednoznacznego stanowiska. Postuluj?c prowadzenie dalszych bada?, wysun??a przypuszczenie, ?e: [...] przynajmniej niekt?re zprezentowanych w niniejszej rozprawie zestaw?w tez czterech wychowank?w zamojskiej Almae Matris stanowi?y podstaw? egzaminu na ni?sze stopnie naukowe, a by? mo?e egzaminu doktorskiego z filozofii, nie za? z obojga praw32 . W konkluzji stwierdzi?a jednak: [...] uznanie zachowanych tez jurydycznych za tezy egzaminacyjne dla kandydat?w do stopnia doktora obojga praw nie przedstawiaj? [! ? M. Ch.] si? jednoznacznie. Z kolei kategoryczne odm?wienie tezom takiego charakteru r?wnie? nie znajduje pe?nego opa-r cia w dost?pnym materiale ?r?d?owym33 . niejednoznaczne i ostro?ne stanowisko zaj?te przez Marzen? Dyjakowsk? ? z pewnych wzgl?d?w zrozumia?e ? mo?na jednak podda? krytyce, poniewa? wbrew przytoczonym opiniom stan zachowania ?r?de? umo?liwia ustalenie charakteru omawianych tez prawniczych. Do naszych czas?w zachowa?y si? informacje o istnieniu siedmiu druk?w zawieraj?cych tezy dysput z prawa rzymskiego prowadzonych w Akademii Zamojskiej w latach 1771?1782. Wymieniam je w kolejno?ci chronologicznej: 1 . 1771 ? Decisiones juridico-civiles ad quatuor libros Institutionum D. Justiniani imperatoris. [na ko?cu druku:] Defendentur a Gregorio Bielawski et a Gregorio Kostecki theologiae et utriusque juris auditoribus sub assistentia sui profes1994, s. 43; idem, Z bada? nad Akademi? Zamojsk?, w: Studia z historii pa?stwa, prawa i idei. Prace dedykowane profesorowi Janowi Malarczykowi, red. A. korobowicz, H. ol szewski, Lublin 1997, s. 214. 29 M. kury?owicz, Nauczanie prawa w Akademii Zamojskiej w ?wietle wybranych tekst?w ?r?d?owych, ??acina w Polsce? 1999, z. 7?9, s. 231, 243, 248 przypis 48. 30 Ibidem, s. 231?241. 31 M. Dyjakowska, Prawo rzymskie, s. 205?228. 32 Ibidem, s. 228. 33 Ibidem, s. 229. raw soris. [Zamosci] 1771, w czw?rce, 1 arkusz (= 4 karty)34 . opis egzemplarza znany jest tylko z bibliografii. 2 . 1774 ? Decisiones juridico-civiles ex libro I Institutionum Imperialium . [na ko?cu:] Defendentur a Conrado Badowski venatoris Ravensis, notarii castrensis Lublinensis filio, juris civilis et philosophiae auditore in assistentia Andreae Gabrieli Kostkiewicz juris civilis professore... [Zamosci 1774], w czw?rce, kart 435. Wbrew tytu?owi, jak to stwierdzi?a Marzena Dyjakowska na podstawie analizy egzemplarza zachowanego w Bibliotece Zak?adu narodowego im. ossoli? skich we Wroc?awiu, tezy zosta?y oparte nie tylko na pierwszej, lecz tak?e na drugiej ksi?dze instytucji Justyniana36. Dysputa mia?a si? odby? 11 lipca. 3 . 1775 ? Decisiones juridico-civiles ex libro III Institutionum Justiniani. [na ko?cu:] Defendentur a Conrado Badowski notarii castrensis Lublinensis filio sacrorum canonum, juris civilis et matheseos auditore in assistentia Andreae Gabrielis juris utriusque professoris..., [Zamosci 1775], w czw?rce, 1 arkusz (= 4 karty)37. opis tego druku jest znany tylko z bbiibblliiooggrraaffiii..WWpprraawwddzziieewwttyyttuu-le umieszczono informacj?, ?e tezy zosta?y oparte na iii ksi?dze instytucji, ale ? podobnie jak dyskutowane rok przedtem ? musia?y zawiera? tak?e materia? z pozosta?ej, niewymienionej z nazwy ksi?gi, w tym wypadku ? czwartej. 4 . 1777 ? Theses canonicae et civiles quas quatuor auditores juris utriusque nimirum; Joannes S?onecki, canonicus Camenecensis, Mathaeus Z?oba, philosophiae magister, Antonius Kamienski, philosophiae magister, et generosus Krupczynski publice in Collegio Academico Universitatis Zamoscensis Anno Domini 1777 diebus Junii propugnaverunt. Sub assistentia suorum respective professorum, scilicet; M. M. Dominici Rydulski, juris canonici, Andreae Kostkiewicz Institutionum jurus civilis, actualium professorum, canonicum Zamoscensium . [Zamosci 1775], w czw?rce, kart 838 .t ezy z prawa rzymskiego oparte na iii (nr i?XiX) i iV (nr XX?XXXV iii) ksi?dze instytucji Justyniana obejmuj? karty B1?B4. 34 k. Estreicher, Bibliografia, t. 15, s. 101. 35 Ibidem, t. 20, krak?w 1905, s. 154. W innym miejscu (t. 15, s. 101) k. Estreicher, powo?uj?c si? na egzemplarz tego druku zachowany w ossolineum, poda? nast?puj?cy jego opis: Decisiones juridico civiles ex Libro I. Institutionum Imperialium, z dat? 1777, w czw?rce, kart 4. Poniewa? do dzisiaj zachowa? si? egzemplarz w ossolineum z 1774 r. nosz?cy identyczny tytu?, nale?y przyj??, ?e mamy tu do czynienia z pomy?k? Estreichera co do daty wydania, skoro inne elementy opisu (format i liczba kart) s? identyczne. 36 M. Dyjakowska, Prawo rzymskie, s. 206. Przy okazji warto zauwa?y?, ?e Badowski nie by? synem ?notariusza zamkowego?, lecz pisarza grodzkiego, bo tak nale?y odda? po polsku ?aci?skie okre?lenie notarius castrensis . 37 k. Estreicher, Bibliografia, t. 20, s. 154. 38 opis na podstawie niewykorzystanego w literaturze prawniczej egzemplarza, zachowanego w Bibliotece ossolineum, sygn. XViii-5433-iii. Pisownia zosta?a zmodernizowana i rozwi?zane skr?ty.Por.: k. Estreicher, Bibliografia, t. 28, s. 252. 5 . 1778 ? Propositiones juridicae ex jure canonico et civili desumptae. [na ko?cu:] Defendentur publice in Collegio Studii Universitatis Zamoscensis [...] Ad objecta respondentibus V. Daniele Nyko a[rtium] l[iberalium] et philosophiae baccalaureo et genoroso Valentino Szcz?ski juris utriusque auditoribus, [Zamosci 1778], w ?semce, kart 1639 .t ezy z prawa rzymskiego (??cznie 60) oparte zosta?y na i i ii ksi?dze instytucji Justyniana 40. Dysputa mia?a si? odby? 16 lipca. 6 . 1779 ? Propositiones ex jure canonico et civili desumptae. [na ko?cu:] Defendentur publice in Collegio Studii Universitatis Zamoscensis [...]. Ad objecta respondentibus V. Matthaeo Kosiarski a[rtium] l[iberalium] et philosophiae baccalaureo, et generoso Valentino Szcz?ski sacrae theologiae et juris utriusque auditoribus, [Zamosci 1779] w ?semce, kart 1641 .Do dzisiaj zachowa?y si? trzy egzemplarze Propositiones. umieszczone w nich zagadnienia z prawa rzymskiego, jak ustali?a Marzena Dyjakowska, pochodz? z iii i iV ksi?gi instytucji Justyniana42. Dysputa by?a wyznaczona na 21 lipca. 7 . 1782 ? Propositiones ex jure canonico et civili desumptae. [Zamosci 1782]43 . Przedstawione tu podstawowe informacje o siedmiu drukach wydanych w Zamo?ciu i zawieraj?cych tezy z prawa rzymskiego pozwalaj? na kr?tkie podsumowanie. W 1771 r. przedmiotem dyskusji by? wszystkie cztery ksi?gi instytucji. W 1774 r. publicznie rozwa?ano tezy z i i ii, a w 1775 r. ? z iii [i zapewne z iV] ksi?gi instytucji, a potem kolejno nast?puj?ce ksi?gi instytucji: w 1777 r. ? iii i iV, w 1778 r. i?ii, w 1779 r. za? ? iii?iV. Fakty te nale?y po??czy? z wiadomo?ci? zawart? w tytule zachowanego w Bibliotece narodowej r?kopisu, zawieraj?cego tekst wyk?ad?w z prawa rzymskiego prowadzonych przez Wawrzy?ca ??ob? w Akademii Zamojskiej. Wynika z niej jednoznacznie, ?e oparty na czterech ksi?gach instytucji Justyniana kurs prawa rzymskiego trwa? w Zamo?ciu dwa lata44 . Wiadomo, ?e Wawrzyniec ??oba prowadzi? wyk?ady z prawa rzymskiego w Akademii Zamojskiej od 25 lutego 1765 do 1766 r. i od 4 stycznia 1769 do 24 wrze?nia 1773 r., kiedy to obj?? katedr? procesu kanonicznego45. nie ulega zatem w?tpliwo ?ci, ?e to pod jego kierunkiem (sub assistentia sui professoris) studenci Bielawski i kostecki dyskutowali w 1771 r. tezy obejmuj?ce problematyk? zawart? we wszystkich czterech ksi?gach instytucji Justyniana. Poniewa? przedstawione tezy 39 Z egzemplarza znajduj?cego si? w Bibliotece Wojew?dzkiej im. Hieronima ?opaci?skiego w Lublinie wyda? M. kury?owicz. Zob.: idem, Nauczanie prawa, s. 231?241. 40 M. Dyjakowska, Prawo rzymskie, s. 211?216. 41 k. Estreicher, Bibliografia, t. 20, s. 128; t. 25, wyd. S. Estreicher, krak?w 1913, s. 287. 42 M. Dyjakowska, Prawo rzymskie, s. 222. 43 istnienie tego druku odnotowa? jedynie J. k. kochanowski, Dzieje Akademii, s. LXiV. nie poda? on jednak ?adnych szczeg???w, dotycz?cych jego obj?to?ci i tre?ci. 44 M. kury?owicz, Nauczanie prawa, s. 220; M. Dyjakowska, Prawo rzymskie, s. 131?133. 45 Anacephaleosis, s. 296?297; por.: M. Dyjakowska, Prawo rzymskie, s. 127. raw dotyczy?y czterech ksi?g instytucji, mo?na za?o?y?, ?e stanowi?y one podsumowanie dwuletniego kursu prawa rzymskiego. konsekwentnie zatem trzeba stwierdzi?, ?e taki kurs prawa rzymskiego rozpocz?? si? w 1769, a zako?czy? w 1771 r., nast?pne za? dwulecia wyk?adowe musia?y si? odby? w latach 1771?1773, 1773?1775, 1775?1777, 1777?1779, 1779?1781 i 1781?1783 . Zachowane informacje wskazuj?, ?e z wyj?tkiem pierwszego druku, zawieraj?cego problematyk? a? czterech ksi?g instytucji, w pozosta?ych latach dyskutowano na temat dw?ch ksi?g instytucji: w latach parzystych poddawano pod dyskusj? w Akademii Zamojskiej tezy prawnicze z zakresu i i ii ksi?gi instytucji Justyniana, w latach za? nieparzystych ? iii i iV. ?wiadczy to o tym, ?e dwie ksi?gi przerabiano w ci?gu pierwszego roku trwania kursu, a dwie nast?pne w trakcie drugiego roku. r?wnocze?nie stanowi to dow?d na to, ?e przypuszczenie o czasie trwania poszczeg?lnych dwuletnich kurs?w prawa rzymskiego wAkademii mo?na traktowa? jako pewnik. Podkre?li? nale?y, ?e spo?r?d siedmiu zbior?w tez jedynie przy czterech z-a chowa?y si? daty ich publicznej obrony: trzykrotnie w lipcu i jeden raz w czerwcu. W 1774 r. dysputa odby?a si? 11 lipca, w 1777 r. w czerwcu, w 1778 r. za? 16 lipca, a w 1779 r. 21 lipca. Skoro w latach 1774?1779 wakacje letnie na wydziale prawa rozpoczyna?y si? 13 lipca46, to nale?y przyj??, ?e dysputy publiczne z prawa rzymskiego odbywa?y si? na zako?czenie zaj?? z tego przedmiotu. Wa?nym elementem formalnym analizowanych druk?w by?y nazwiska dyskutuj?cych publicznie s?uchaczy prawa. nie wyst?powa?y one ? z jednym wyj?tkiem ? na karcie tytu?owej, ale podawane by?y na ko?cu druku po zwyczajowej formule defendentur. W 1771 r. bronili tez s?uchacze teologii i obojga praw Grzegorz Bielawski oraz Grzegorz kostecki. W latach 1774?1775 popisywa? si? znajomo?ci? prawa rzymskiego syn ?owczego rawskiego i pisarza grodzkiego lubelskiego konrad Badowski, kt?ry w 1774 r. by? studentem filozofii i prawa rzymskiego, a w nast?pnym roku ? obojga praw i matematyki. Z kolei w 1777 r. tezy z prawa kanonicznego i rzymskiego bronili czterej s?uchacze obojga praw: Jan S?onecki, kanonik kamieniecki, Mateusz ??oba, magister filozofii, Antoni kamie?ski, magi ster filozofii i student krupczy?ski. W tym wypadku przyj?? mo?na, ?e obron? tez z prawa rzymskiego zaj?li si? jedynie dwaj wymienieni na ko?cu. W nast?pnym roku dysput? z prawa kanonicznego i rzymskiego odbyli studenci obojga praw: baka?arz sztuk wyzwolonych i filozofii, venerabilis Daniel nyko, oraz Walenty Szcz?ski. ostatnimi znanymi z nazwiska dysputuj?cymi nad tezami z prawa kanonicznego i rzymskiego w Akademii Zamojskiej byli w 1779 r. s?uchacze teologii i obojga praw: baka?arz sztuk wyzwolonych i filozofii kleryk Mateusz kosiarski oraz Walenty Szcz?ski. 46 J. k. kochanowski, Dzieje Akademii, s. 323 przypis 3. Grzegorz kostecki, pochodz?cy z ziemi przemyskiej, rozpocz?? studia na wydziale filozoficznym Akademii Zamojskiej w roku akademickim 1768/6947 . Licz?cy zaledwie 11 lat konrad Badowski zosta? wpisany do metryki zamojskiej do klasy gramatyki w roku akademickim 1768/6948, czyli w czasie obrony tez z prawa w 1774 r. mia? oko?o 17 lat. Licz?cy 25 lat Mateusz kosiarski zapisa? si? jako kleryk ni?szych ?wi?ce? na studia teologiczne i prawnicze w Zamo?ciu w roku akademickim 1779/8049 . Pod tak? sam? dat? znajduje si? w metryce zamojskiej nazwisko pochodz?cego z wojew?dztwa krakowskiego Walentego Szcz?skiego, kt?ry w?wczas zapisa? si? na studia prawnicze i teologiczne50 . Z powodu luk w metryce Akademii Zamojskiej brakuje natomiast nazwisk Grzegorza Bielawskiego, Jana S?oneckiego, Mateusza ??oby, Antoniego kamie? skiego, Daniela nyki i nieznanego z imienia krupczy?skiego. Por?wnanie studenckich tez zamojskich z wszystkich dziedzin wiedzy z bronionymi tezami na uniwersytetach europejskich od XVi do XViii w. wskazuje jednoznacznie, ?e trudno jako autora traktowa? przedstawiaj?cego publicznie tezy studenta, kt?ry wyst?powa? jedynie jakorespondens, a profesor jako praeses. i to praeses by? w?a?ciwym ich autorem. Dlatego w opisach bibliograficznych tezy s? obecnie umieszczane pod nazwiskiem autora-praesesa. niestety, w Bibliografii polskiej karola Estreichera cz?sto rz?dzi? pod tym wzgl?dem przypadek, dlatego niekt?re tezy mo?na tam odnale?? pod nazwiskami profesor?w, czasem respondens?w, aniekiedy jeszcze pod pierwszym rzeczownikiem tytu?u. Wynika to z faktu, ?e zas?u?ony bibliograf chcia? udost?pni? nowe opisy bibliograficzne druk?w odnalezionych ju? po wydrukowaniu tomu zawieraj?cego autor?w i ich dorobek na okre?lon? liter? alfabetu i dlatego umieszcza? je w innych tomach pod nazwiskami dyskutant?w, a nie autor?w. odnosz?c te uwagi do sytuacji panuj?cej w Akademii Zamojskiej, nale?y uzna?, ?e autorem tez z prawa rzymskiego z 1771 r. by? Wawrzyniec ??oba, a pozosta?ych, z lat 1774?1782, Andrzej Gabriel kostkiewicz, profesor prawa rzymskiego od 24 wrze?nia 1773 r. do 1784 r.51 Wspomniani profesorowie, pod kt?rych opiek? naukow? odbywa?y si? dysputy (in assistentia, sub assistentia), w cz??ci druk?w nie s? wymieniani z nazwiska, nie byli zatem promotorami52, skoro dyskutowane tezy nie by?y tezami rozpraw doktorskich. raw Ju? Marzena Dyjakowska zauwa?y?a, ?e spo?r?d student?w bior?cych udzia? w publicznych dysputach z prawa rzymskiego jedynie Mateusz kosiarski zdoby? doktorat obojga praw, ale sta?o si? tak dopiero w 1784 r., czyli pi?? lat po odbyciu przez niego dysputy. t rudno zatem traktowa? j? jako pewien etap przygotowawczy do takiej promocji53 . Przedstawione fakty dowodz?, ?e w Zamo?ciu w XViii w. nie drukowano prac doktorskich z prawa rzymskiego. uwa?ane za takie niekt?re druki w rzeczywisto?ci by?y albo tezami studenckim, albo tezami pro loco. Dowodzi tego nie tylko brak na karcie tytu?owej formu?y ?aci?skiej wskazuj?cej na cel dyskusji (pro doctoratu), jak? zazwyczaj na kwestiach doktorskich umieszczano, lecz tak?e sam charakter tez. Bronione bowiem publicznie w Zamo?ciu przez student?w prawa tezy mia?y stanowi? dow?d na opanowanie przez nich materia?u znajduj?cego si? wposzczeg?lnych ksi?gachinstytucji Justyniana, nie zawiera?y natomiast rozwa?a? na temat jednej wybranej kwestii, kt?ra na innych uniwersytetach by?a zazwyczaj szczeg??owo roztrz?sana w celu zdobycia doktoratu. obowi?zuj?ca w Zamo?ciu procedura przy nadawaniu stopni doktorskich nie stawia?a kandydatom do doktoratu wymaga? napisania rozprawy, wystarczy?o z?o?y? odpowiednie egzaminy. W ko?cu trzeba zastrzec, ?e w Zamo?ciu mo?na by?o zdoby? jedynie doktorat obojga praw, a nie by?o osobnych stopni z prawa kanonicznego albo rzymskiego. W ?wietle ?wczesnej praktyki szkolnej za autor?w studenckich tez nale?y uzna? profesor?w prawa rzymskiego: Wawrzy?ca ??ob? i Andrzeja Gabriela kostkiewicza. MariaN CHa CHa J w ere t He P Hd t Heses PUBLis Hed i N z a Mo?? i N t He 18 tH CeNtUry? s u M M a R y Attempting to find an answer to the above-mentioned question the author presents different kinds of PhD theses (the so-called students? thesis, pro loco thesis and PhD thesis) which were published and debated at Zamo?? Academy from 1603 until 1784. the author also discusses procedures of awarding academic degrees at Zamo?? Academy, primarily in the field of the law studies, while pointing out that there was no requirement to publish any thesis in a printed form at that time. Eventually, the author presents bibliographic records of seven printed works on roman law from the period 1771?1782. So far three of the seven publications have been incorrectly classified as PhD theses. However, their content and the exact dates when they were presented and debated as well as the lack of the Latin formula 53 Ibidem, s. 226?228. pro doctoratu indicate that the publications do not include any PhD thesis but only thesis presented and debated by students usually in July at the end of the courses on roman law. the theses discussed at the end of two-year course were based on all four books of the Justinian Code whereas the theses recapitulating one-year course discussed only 1st and 2nd or 3rd and 4th books of the Justinian Code . 10 k. Estreicher, Bibliografia, t. 28 , wyd . S. Estreicher, krak?w 1930 , s. 260; M. Chachaj , Wykszta?cenie profesor?w Akademii Zamojskiej, w: W kr?gu akademickiego Zamo?cia, red . H. Gmiterek, Lublin 1996 , s. 138 . 11 k. Estreicher, Bibliografia, t. 31 , wyd . S. Estreicher, krak?w 1936 , s. 299. W rzeczywisto?ci t rembi?ski obj?? katedr? prawa kanonicznego . Zob.: Anacephaleosis professorum Academiae Zamoscensis . Wiadomo?? o profesorach Akademii Zamojskiej, wyd . J. A. Wadowski , Warszawa 1899-1900, s. 295 . 12 k. Estreicher, Bibliografia, t. 20 , krak?w 1905 , s. 155. kostkiewicz obj?? katedr? prawa rzymskiego w Akademii Zamojskiej 24 wrze?nia 1773 r . Zob.: Anacephaleosis, s. 297 . 13 Zob.: M. Chachaj , Wykszta?cenie profesor?w, s. 130 . 14 Por.: M. Dyjakowska , Rozprawa doktorska Walentego Macieja Teppera z zakresu rzymskiego prawa spadkowego , ?roczniki nauk Prawnych? 1999 , t. 9 , z . 1, s . 5- 42 ; eadem, Prawo rzymskie w Akademii Zamojskiej w XVIII wieku, Lublin 2000 , s. 241 - 278 . t epper obj?? katedr? prawa krajowego w Akademii Zamojskiej 6 sierpnia 1778 r . Zob.: Anacephaleosis, s. 297 . 24 Ibidem, s. 393 - 394 . 25 Ibidem, s. 380 . 26 H. Dymnicka-Wo?oszy?ska , Ok?cki Antoni Onufry, w: Polski S?ownik Biograficzny, t . 23 , s. 658. Zapewne ju? w czasie stara? o uzyskanie doktoratu w krakowie nazwisko ok?ckiego zosta?o wpisane do metryki uniwersytetu krakowskiego w semestrze zimowym roku akademickiego 1766/67 wraz z nazwami wszystkich pe?nionych przez niego funkcji . Zob.: Album studiosorum Universitatis Cracoviensis , t. 5 , wyd. C. Lewicki, przy wsp??pracy G. Zatheya, Cracoviae-Wratislaviae 1956 , s. 157 . 27 k. Estreicher, Bibliografia, t. 15 , krak?w 1897 , s. 365 ; ibidem, t. 24 , wyd . S. Estreicher, kra - k?w 1912 , s. 417 . 28 Zob.: M. kury?owicz, Prawo rzymskie oraz prawo kanoniczne w programie studi?w prawniczych Akademii Zamojskiej, w: Akademia Zamojska i jej tradycje, red . B. Szyszka , Zamo??


This is a preview of a remote PDF: http://czashum.hist.pl/media//files/Czasy_Nowozytne_periodyk_poswiecony_dziejom_polskim_i_powszechnym_od_XV_do_XX_wieku/Czasy_Nowozytne_periodyk_poswiecony_dziejom_polskim_i_powszechnym_od_XV_do_XX_wieku-r2011-t24/Czasy_Nowozytne_periodyk_poswiecony_dziejom_polskim_i_powszechnym_od_XV_do_XX_wieku-r2011-t24-s149-162/Czasy_Nowozytne_periodyk_poswiecony_dziejom_polskim_i_powszechnym_od_XV_do_XX_wieku-r2011-t24-s149-162.pdf

Marian Chachaj. Czy w XVIII wieku drukowano w Zamościu tezy rozpraw doktorskich z prawa rzymskiego?, Czasy Nowożytne : periodyk poświęcony dziejom polskim i powszechnym od XV do XX wieku, 2011, 149-162,