Jeszcze o nazwach dwóch części Prus w XVIII wieku

Czasy Nowożytne : periodyk poświęcony dziejom polskim i powszechnym od XV do XX wieku, Dec 2011

Jerzy Dygdała

A PDF file should load here. If you do not see its contents the file may be temporarily unavailable at the journal website or you do not have a PDF plug-in installed and enabled in your browser.

Alternatively, you can download the file locally and open with any standalone PDF reader:

http://czashum.hist.pl/media//files/Czasy_Nowozytne_periodyk_poswiecony_dziejom_polskim_i_powszechnym_od_XV_do_XX_wieku/Czasy_Nowozytne_periodyk_poswiecony_dziejom_polskim_i_powszechnym_od_XV_do_XX_wieku-r2011-t24/Czasy_Nowozytne_periodyk_poswiecony_dziejom_polskim_i_powszechnym_od_XV_do_XX_wieku-r2011-t24-s91-104/Czasy_Nowozytne_periodyk_poswiecony_dziejom_polskim_i_powszechnym_od_XV_do_XX_wieku-r2011-t24-s91-104.pdf

Jeszcze o nazwach dwóch części Prus w XVIII wieku

a gai N a BoU t t He Na Mes o F two i N t He tH CeNtUry Jerzy d ygda?a t orU ? Nazwa CH dw? CH Cz??Ci Pr w XViii wiekU Us Polska historiografia ma wyra?ny k?opot z u?yciem odpowiedniej nazwy dla by?ych Prus ksi???cych w okresie od koronacji Fryderyka i na kr?la w Prusach w 1701 r. a? do pierwszego rozbioru rzeczypospolitej w 1772 r., kiedy to dwie cz??ci Prus, Prusy kr?lewskie i dawne Prusy ksi???ce znalaz?y si? w pa?stwie pruskim Fryderyka Wielkiego i zosta?y podzielone na dwie prowincje ? Prusy Zachodnie i Prusy Wschodnie. Mo?na tu tylko pokr?tce przypomnie?, ?e podzia? jednolitego pa?stwa zakonu krzy?ackiego w wyniku wojny trzynastoletniej i drugiego pokoju toru?skiego z 1466 r. sprawi?, ?e cz??? wschodnia tych ziem pozosta?a pod w?adz? zakonu jako Prusy krzy?ackie, podczas gdy cz??? zachodnia (z Warmi?) zosta?a w??czona (inkorporowana) do korony Polskiej jako Prusy kr?lewskie (Polskie)1 . W 1525 r. wielki mistrz zakonu Albrecht z linii Hohenzollern-Ansbach, po przegranej wojnie z Polsk?, zdecydowa? si? na przyj?cie reformacji i przekszta?cenie swego pa?stwa w ?wieckie ksi?stwo. Jednocze?nie uzna? za swego suwerena kr?la polskiego Zygmunta Starego, a ksi?stwo Pruskie mia?o by? lennem korony Pol skiej2. W latach 1619?1621 lenno to przej?li, zreszt? za zgod? kr?la Zygmuntaiii i rzeczypospolitej, elektorowie brandenburscy z g??wnej linii Hohenzollern?w3 . Dlatego te? w XVi?XVii w. nazywano ziemie pruskie podlegaj?ce w?adzy Ho henzollern?w (jako lennik?w polskich) Prusamiksi???cymi, ksi?stwem Pruskim (Herzogtum Preussen), Prusami Brandenburskimi lub Prusami Elektorskimi (Hohenzollernowie wyst?powali tu jako dziedziczni w?adcy Brandenburgii i elektorzy rzeszy). Mieszka?cy obu cz??ci Prus mimo to przez d?u?szy czas zachowywali poczucie swego rodzaju wsp?lnoty ipami?? o przynale?no?ci do dawnego jednego organizmu stanowego (kraju)4. Co prawda na skutek wydarze? z okresu wojny p??nocnej zlat 1655?1660 i traktat?w welawsko-bydgoskich z1657 r. elektor Fryderyk Wilhelm uzyska? pe?n? suwerenno?? w swoim ksi?stwie pruskim (cho? zachowano hommagium eventualle na wypadek wyga?ni?cia dynastii)5, ale w polskim nazewnictwie nadal u?ywano dotychczasowych okre?le?, gdy? nowy status tego kraju nie zmienia? faktu, ?e by?a to w dalszym ci?gu w?asno?? ksi???t brandenburskich. istotna zmiana zasz?a w 1701 r. Elektor brandenburski Fryderyk iii koronowa? si? w kr?lewcu na kr?la wPrusach (k?nig in Preussen), przyjmuj?c imi? Frydery ka i6. W Polsce wydarzenie to przyj?to z oburzeniem, zdaj?c sobie spraw?, ?e mo?e to oznacza? wyst?pienie przez pa?stwo brandenbursko-pruskie z pretensjami do terenu ca?ego dawnego pa?stwa zakonu krzy?ackiego, a wi?c i do Prus kr?lewskich7 . Z tego te? m.in. powodu a? do 1764 r. rzeczpospolita nie uznawa?a oficjalnie tytu?u kr?lewskiego elektor?w brandenburskich. W?wczesnej korespondencji, gazetach i publicystyce stosowano wobec nich przewa?nie okre?lenia: ?regnant berli?ski? lub ?Brandenburczyk?, rzadko u?ywaj?c tytu?u ?kr?l pruski?, natomiast granic? mi?dzy Mazowszem a dawnymi Prusami ksi???cymi okre?lano jako ?granic? pru sko-brandenbursk??8 . W historiografii niemieckiej nazwa Prusy ksi???ce (Herzogtum Preussen) zo sta?a dla okresu po 1701 r. zast?piona okre?leniem Prusy Wschodnie (ostpreussen), co wynika?o z antycypacji p??niejszych wydarze? z1772 r., kiedy to ca?e terytorium dawnego pa?stwa krzy?ackiego znalaz?o si? pod panowaniem dynastii Hohenzollern?w9. Bardziej skomplikowana jest sprawa nowego nazewnictwa w historiografii polskiej. kazimierz Piwarski, autor pierwszej monografii po?wi?conej dziejom tej prowincji, omawiaj?c jej dzieje po 1701 r. u?ywa? nadal okre?lenia Prusy ksi???ce, ale stosowa? te? og?ln? nazw? Prusy, a dla okresu po 1732 r. wprowadzi? poj?cie Prusy Wschodnie. Podobnie post?pi? karol G?rski, autor zwi?z?ej syntezy dziej?w Polski nad Ba?tykiem, u?ywaj?c dla okresu po 1701r. poj?cia Prusy Wschodnie10. t ymczasem we wst?pie do drugiego tomu monumentalnej Historii Pomorza jej redaktor Gerard Labuda pisa? (dla okresu po 1657 r.) o Pomorzu Brandenburskim (obejmuj?cym Prusy ksi???ce, powiaty l?borski i bytowski, a tak?e uzyskan? w 1648 r. przez Hohenzollern?w znacz? cz??? ksi?stwa Pomorskiego ? Pomorza Wschodniego) oraz o Pomorzu Polskim, czyli Prusach kr?lewskich11 . Edmund Cie?lak, kt?ry w tej?e syntezie opracowa? wi?kszo?? rozdzia??w dotycz?cych historii Prus ksi???cych w latach 165 7?1772 , konsekwentnie stosowa? t? form? nazwy tych ziem tak?e dla okresu po 1701 r., kiedy to ksi?stwo Pruskie zmieni?o si? w kr?lestwo w Prusach12. Wyra?nie zaznaczy? przy tym, ?e dopiero po i rozbiorze Polski z 1772 r. dosz?o do wprowadzenia nazw Prusy Zachodnie (Westpreussen) dla dawnych Prus kr?lewskich i Prusy Wschodnie (ostpreussen) dla dawnych Prus ksi??ecych 13. t adeusz Grygier posun?? si? jeszcze dalej, uwa?aj?c, ?e Prusy ksi???ce zachowa?y odr?bno?? administracyjn? jako kraj a? do 1804 r. i dlatego te? mo?na u?ywa? tej nazwy dla okresu od 1525 a? do 1804 r.14 Jednak Stanis?aw Salmonowicz w syntezie dziej?w pa?stwa pruskiego, niejako nawi?zuj?c do nazewnictwa u?ywanego przez kazimierza Piwarskiego i karola G?rskiego, okre?li? terytorium dawnych Prus ksi???cych po 1701 r. jako Prusy Wschodnie, cho? w jego specjalistycznych studiach monograficznych opr?cz poj?cia Prusy Wschodnie r?wnolegle wci?? jeszcze stosowa? nazw? Prusyksi??ece 15 . t ymczasem w najnowszej polskiej Historii Prus dla okresu po 1701 r. zn?w u?ywa si? okre?lenia Prusy ksi???ce (czasem tylko dodaj?c s?owo: brandenburskie), ak centuj?c, ?e okre?lenia Prusy Wschodnie i Prusy Zachodnie powsta?y dopiero ?po pierwszym rozbiorze Polski i zagarni?ciu przez Fryderyka ii Pomorza Gda?skie go?16. Autorzy nowszych prac monograficznych zdaj? sobie jednak spraw?, ?e dla okresu po 1701 r. poj?cie Prusy ksi???ce traci sens i wprowadzaj? nazw? Prusy Brandenburskie, a nawet Prusy Wschodnie17 . W tej sytuacji warto zajrze? bezpo?rednio do ?r?de?. Podstaw? niniejszego przyczynku s? g??wnie polskie wydawnictwa encyklopedyczno-s?ownikowe, a tak?e podr?czniki historii i geografii oraz wybrane ?r?d?a kartograficzne pochodz?ce z okresu mi?dzy 1701 a 1772 r.18 W?adys?aw Aleksander ?ubie?ski, p??niejszy prymas, podczas d?ugoletniego pobytu w Dre?nie u boku kr?la Augustaiii zebra? materia?y i w 1740 r. opublikowa? w zasadzie pierwszy w Polsce naukowy podJeszCze o Nazwa CH dw? CH Cz??Ci Pr Us w XViii wiekU r?cznik geografii powszechnej ?wiat we wszystkich swoich cz??ciach wi?kszych i mniejszych. W opisie rzeczypospolitej uwzgl?dni? tak?e ?prowincj? Prusy kr?lewskie?, kt?re to ?Prusy zaszczyci? si? mog? najpierwszymi w Polszcze bogactwami, nie tylko z przyczyny portu gda?skiego i innych na Morzu Ba?tyckim, ale i z przyczyny miast, kt?re ma najmocniejsze inajbogatsze?19. osobno, jako lenno rzeczypospolitej, przedstawi? ?Xi?stwo Pruskie?, przypominaj?c pokr?tce histori? tych ziem, a wi?c sprowadzenie krzy?ak?w, wojn? trzynastoletni? i przy??czenie Prus kr?lewskich do Polski przez kazimierza Jagiello?czyka, podczas gdy: [...] Xi?stwo Pruskie Albertowi margrabiemu brandenburskiemu pozwolone in feudum [...] i odt?d Xi?stwo Pruskie wzi??o denominacj? Xi?stwa, kt?re ?e jest pod ho?dem Polski, dlatego go tu k?ad? pod Monarchi? Polsk?, spodziewaj?c si?, ?e si? swoim czasem przywr?ci do tej Monarchii20 . W dalszej cz??ci ?ubie?ski napisa? wprawdzie o paktach bydgoskich z 1657 r., kt?re da?y elektorowi Fryderykowi Wilhelmowi ijego potomkom absolutn? w?adz? w tym?e ksi?stwie Pruskim, a jego syn Fryderyk iii ?roku 1701 koronowa? si? kaza? kr?lem pruskim, bez najmniejszego konsensurzeczypospolitej?, zaznaczy? jednak, ?e po wyga?ni?ciu dynastii ?do rzeczypospolitej ma si? wr?ci? Xi?stwo Pruskie?21. ?ubie?ski w swym dziele konsekwentnie stosowa? wi?c dwie nazwy: Prusy kr?lewskie (na cz??? dawnego pa?stwa krzy?ackiego, kt?ra w1466 r. przypad?a Polsce) oraz ksi?stwo Pruskie (na Prusy ksi???ce), kt?re dzieli?o si? na Samlandi?, natangi? i Hokerlandi?. Charakterystyczne jest, ?e nie u?ywa? on okre?lenia ?kr?lestwo w Prusiech?. Prawie w tym samym czasie w Saksonii ukazywa?a si? licz?ca 68 tom?w encyklopedia opracowana przez Johanna Heinricha Zedlera, w kt?rej bardzo du?o miejsca po?wi?cono sprawom niemieckim i polskim22. osobne has?o ?Preussen, Prussia, Borussia? po?wi?cono Prusom, traktowanym jako najdalej na p??nocny wsch?d wysuni?t? prowincj? (cz???) niemiec 23. Autor om?wi? najpierw histori? tego kraju, pocz?wszy od dziej?w dawnych plemion pruskich, a na koronacji Fryderyka i w 1701 r. sko?czywszy. Dopiero potem przedstawi? wsp??czesny stan tych ziem, zaznaczaj?c, ?e granicz? one od wschodu ze ?mudzi? i Litw?, od zachodu z Pomorzem (Pommern), od p??nocy z Morzem Ba?tyckim, a od po?udnia z Wielkopolsk? i Mazowszem. Zaznaczy?, ?e kraj dzieli si? na Polskie (czyli 19 W. A. ?ubie?ski, ?wiat we wszystkich swoich cz??ciach wi?kszych i mniejszych [...] geograficznie, chronologicznie y historycznie okry?lony, Wroc?aw 1740, s. 402. 20 Ibidem, s. 450. 21 Ibidem, s. 451. 22 Grosses Vollst?ndiges Universal-Lexicon aller Wissenschaften und K?nste, red .J. H. Zedler, t. 1?64 (i 4 suplementy), Lepzig?Halle 1732?1754; por.: H. kasprzak-obr?bska, Polska i pisarze polscy w saskiej encyklopedii J. H. Zedlera, ??d? 1991. 23 Grosses Vollst?ndiges Universal-Lexicon, t. 29, szp. 357 n. G?rne) Prusy i na Brandenburskie (czyli Dolne) Prusy24. W sk?ad Prus Polskich wchodzi ziemia (?Gebiet?) malborska, che?mi?ska, Warmia i Ma?e Pomorze, czyli Pomerellen (?klein Pommern oder Pomerellen?), a wi?c wojew?dztwo pomorskie. Prusy Brandenburskie, kt?re ? jak zaznaczy? w1701 r. zosta?y wyniesione do rangi kr?lestwa dziel? si? na trzy okr?gi: Samlandi?, natangi? i G?rny (p??niejsze G?rne Prusy; ?Saml?ndischen, natangischen und oberl?ndischen kreis?). W encyklopedii Zedlera spotykamy wi?c w?a?ciwie dwie nazwy: Prusy Polskie i Prusy Brandenburskie. Z niewiele p??niejszego okresu pochodzi niewielki podr?cznik geografii napisany przez wile?skiego jezuit? kazimierza Alojzego Ho??wk? dla uczni?w jezuickich kolegi?w25. rozdzia? iX obejmuje kraje niemieckie (?Germania?) ??cznie z ksi? stwem Pomorskim (?Herzogtum Pommern, Pomerania ducatus?), lecz bez Prus ksi???cych, kt?re znalaz?y si? w rozdziale Xi, obejmuj?cym Polsk? (?Polonia?). Prusy kr?lewskie (?Prussy, Prussia regalis?), podzielone na trzy wojew?dztwa, traktowane s? jako cz??? prowincji wielkopolskiej (?Polonia major?). odr?bnie przy tym Ho??wka przedstawi? Prusyksi???ce (?Preussen, Prussia ducalis, Prussy Xi???ce?), wymieniaj?c ich g??wne miasta, po czym przeszed? do omawiania prowincji ma?opolskiej (?Polonia minor?)26. W ?wietle tej struktury podr?cznika mog?oby si? wydawa?, ?e obie cz??ci Prus wci?? jeszcze wchodz? w sk?ad rzeczypo spolitej. Praktycznie w tym samym czasie Wawrzyniec J?zef Sa?tszewicz, profesor matematyki i geometra Akademii krakowskiej, a tak?e autor licznych kalendarzy, wyda? podobny podr?cznik geografii w j?zyku polskim. W rozdziale ?o Germanii? stwierdzi?, ?e dzieli si? ona ?na ni?sz? i wy?sz??, przy czym do ni?szej nale?y wed?ug niego m.in. ?Elektorat Brandenburski i Pomerania kr?leska i Xi???ca?. Mo?e autor mia? tu na my?li dawne ksi?stwo Pomorskie oraz cz??? Pomorza Wschod niego (powiaty bytowski i l?borski), stanowi?ce lenno korony Polskiej, odst?pione w 1657 r. elektorowi brandenburskiemu, cho? pod tym okre?leniem mo?e te? si? ukrywa? podzia? na dawne Prusy ksi???ce i Pomorze (Wschodnie), traktowane jako cz??? kr?lestwa pruskiego. Wobszernym rozdziale ?o Polszcze? Sa?tszewicz pisa? m.in. o trzech wojew?dztwach pruskich (che?mi?skim, malborskim ipomorskim), kt?re wraz z ?X[i?stwem] Warmi?skim i kaszubami s? Prusy kr?lewskie zwane zt?d, ?e do kr?lestwa Polskiego nale???27. Dziwi? tu mo?e wyodr?bnienie kaszub jako cz??ci sk?adowej Prus kr?lewskich, chyba ?e autor nazywa? tak po24 Ibidem, szp. 363: ?Das Land theilet sich in das Polnische Preussen oder ober-Preussen und in das Brandenburgische Preussen oder nieder-Preussen?. 25 k. A. Ho??wka, Compendium geographiae in versiculos dispositae, Vilnae 1745. 26 Ibidem, s. 98?99. 27 W. J. Sa?tszewicz, Compendium geographiczne to jest szerokiego opisania Ziemi kr?tkie zebranie polskim stylem in usum, gratiam et favorem oyczystey m?odzi polskiej akomodowane, krak?w 1746, s. 70, 91. wiaty bytowski i l?borski, faktycznie wchodz?ce ju? w sk?ad pa?stwa prusko-brandenburskiego. Historii Prus kr?lewskich w czasach nowo?ytnych po?wi?ci? sw? imponuj?c? wielotomow? prac?, wydawan? w Gda?sku od 1722 do 1755 r., znakomity gda?ski uczony Gottfried Lengnich. Pierwszym siedmiu tomom nada? tytu? Geschichte der Preussischen Lande, K?niglich Polnischen Antheils, w dw?ch ostatnich nieco go skr?ci? naGeschichte der Preussischen Lande, Polnischen Antheils .Podkre?li? w ten spos?b, ?e zajmuje si? wprawdzie histori? kraju pruskiego (Prus), ale tylko jego kr?lewsko-polskiej cz??ci (od 1526), awi?c dziejami Prus kr?lewskich, czyli Polskich. W osobnej monografii, zatytu?owanej Ius publicum Prussiae Polonae (Gedani 1759), zaj?? si? ustrojem tej prowincji. Zn?w zosta?a tu zaakcentowana nazwa Prusy Polskie28. W dziewi?tym tomie Geschichte der Preussischen Lande po?wi?ci? nieco miejsca koronacji Fryderyka i na kr?la wPrusach, zaznaczaj?c, ?e pocz?tek nowego wieku (XViii) sta? si? przez to pami?tny, ?e ?das Brandenburgi sche Preussen, von einem Herzogtum, zum k?nigreich erhoben wurde?. nast?p nie przypomnia? losy Prus ksi???cych od chwili, kiedy margrabia brandenburski Albrecht, ostatni wielki mistrz zakonu, otrzyma? t? cz??? Prus jako lenne ksi?stwo w dziedziczne w?adanie (w 1525 r.). Potem Fryderyk Wilhelm Wielki na mocy uk?adu w Welawie (w 1657) uwolni? ksi?stwo Pruskie (?Herzogtum Preussen?) od zale?no?ci lennej. Dlatego te? jego syn Fryderyk m?g? 18 stycznia 1701r. przyj?? tytu? Jego kr?lewskiej Wysoko?ci (?k?niglichen Hoheit?). Lengnich przytoczy? jednak obszerny fragment deklaracji Fryderyka z 30 listopada 1700 r., zapewniaj?cej, ?e przys?uguj?cy jego cz??ci Prus tytu? kr?lewski w niczym nie b?dzie narusza? praw kr?la polskiego i rzeczypospolitej do tej cz??ci Prus, kt?ra jest w ich posiadaniu29. Jest przy tym rzecz? charakterystyczn?, ?e w dalszej cz??ci pracy stosowa? wobec Fryderyka i i Fryderyka Wilhelma i tytu? ?k?nig von Preussen?. Bardzo du?o szczeg??owych informacji geograficzno-historycznych zawiera najwi?ksza ?wczesna polska encyklopedia ksi?dza Benedykta Chmielowskiego Nowe Ateny, oceniana niegdy? przez badaczy zdecydowanie krytycznie jako przejaw ograniczono?ci umys?owej czas?w saskich, od pewnego jednak czasu rehabilitowana, jako dzie?o podsumowuj?ce stan dost?pnej w Polsce wiedzy z po?owy XViii w. 30 W rozdziale ?Geografia generalna y partykularna? znajduje si? osobny podrozdzia?, zatytu?owany ?Marchia albo Margrabstwo Brandenburskie?. W sk?adzie tego organizmu pa?stwowego znajduj? si? tak?e ?Prusy Xi?stwo dane in feudum Albertowi Margrabi i Elektorowi Brandenburskiemu od Zygmunta i kr?la Polskiego? ? mowa tu jest oczywi?cie o Prusach ksi???cych i o ho?dzie pruskim z 1525 r. nast?pnie ksi?dz Chmielowski przypomnia? wydarzenia z 1657 r., kiedy to elektor Fryderyk Wilhelm w zamian za zerwanie ze Szwecj? zosta? ?Xi???ciem Pruskim absolutnym?, co wi?za?o si? te? z zastawieniem terytorium elbl?skiego i odst?pieniem powiat?w bytowskiego il?borskiego. Zako?czy?o si? to w 1701 r., gdy kolejny elektor ?uczyni? si? kr?lem Pruskim [...] bez konsensu rzeczypospo litej, co po dzi? dzie? continuator?31. W obszernym podrozdziale ?o Polskim kr?lestwie? podano natomiast szczeg??owy opis geograficzny i om?wiono podzia?y terytorialne prowincji ?Prusy kr?lewskie?32 . u schy?ku czas?w saskich jezuicki historyk Jan Bielski wyda?, ciesz?cy si? du?? popularno?ci?, podr?cznik historii, geografii i ustroju rzeczypospolitej 33 . Warto zwr?ci? uwag?, jak w?wczas postrzega? on stosunki polsko-pruskie. Przede wszystkim wci?? traktowa? on dawne Prusy ksi???ce jako cz??? pa?stwa polsko-litewskiego. Zacz?? od paragrafu ?Prussy y krzy?acy?, w kt?rym przypomnia? najdawniejsze dzieje tych ziem, ko?cz?c na pokoju toru?skim z 1466 r., na mocy kt?rego ?Pruss cz??? znaczn?, [kt?r?] teraz Xi???c? zowi?, Mistrzkrzy?acki trzy ma? prawem ho?downiczym i zawis?ym od Polski. reszta za?, ?eby podzielona na Wojew?dztwa [...], nale?a?a do Polski?.kolejny paragraf nazwa? ?Prussy kr?lewskie? i przedstawi? w nim ich podzia? na trzy wojew?dztwa ibiskupstwo warmi?skie. Zaznaczy? przy tym, podobnie jak wcze?niej ?ubie?ski, ?e ?kraj ten ca?y nad inny bogaty, ju? to z przyczyny Gda?ska [...], ju? ?e i innych miast wiele liczy maj?tnych, budownych, osiad?ych i handlowych?34. W paragrafie ?Xi???ce Prussy? pisa? natomiast: Prussy, Xi???ce nazwane, dla r??nicy od tych, co podlegaj?kr?lowi Polskiemu i rzeczypospolitej, kt?rej te? zk?adaj? cz???, k?adziemy wporz?dku ziem, do kt?rych Polska ma najwy?sze prawo, nie przeto ?eby teraz to najwy?sze prawo mia?a nad temi Prussami Polska, bo si? z niego wyzu?a przez Welawsk? ugod? w roku 1657. Zaznaczy? jednak, ?e w ugodzie tej jest zawarta mo?liwo??, i? ?wr?ci? si? mog? Prussy do dawnego stanu podlegania Polsce?35. omawia? nast?pnie ho?dy lenne i materia?y z dziej?w nauki polskiej, seria A: Historia nauk spo?ecznych, z. 7, Warszawa 1965, s. 120?126. 31 B. Chmielowski, Nowe Ateny albo Akademia wszelkiey Scyencyi pe?na, cz. 4, Lw?w 1756, s. 292?293. 32 Ibidem, s. 321?327. 33 J. Bielski, Widok Kr?lestwa Polskiego [...] szkolnej polskiej szlachetnej m?odzi wystawiony, t. 1?2, Pozna? 1763. 34 Ibidem, t. 1, s. 123?126. 35 Ibidem, s. 295. sk?adane przez elektor?w brandenburskich kr?lom polskim zPrus ksi???cych, za znaczaj?c, ?e po 1657 r. stany pruskie powinny sk?ada? ?homagium eventuale?, co jednak ?od ?mierci Fryderyka [iii], kt?ry te? pierwszy kr?la Pruskiego nazwisko przybra??, usta?o. Bielski zaopatrzy? t? informacj? w charakterystyczny komentarz: ?Co z jakiej przyczyny rzeczpospolita czyni, w Jej rad tajemnice nie wchodz?? 36 . Wyra?ne k?opoty z terminologi? i nazewnictwem historycznym dotycz?cym ziem nadba?tyckich mia? natomiast litewski bazylianin Hilarion karpi?ski, autor podr?cznego leksykonu geograficznego wydanego w 1766 r.37 uwzgl?dni? on bo wiem ?Pomerani? Pr[usk?]?, kt?r? traktowa? jako ksi?stwo niemieckie granicz?ce od wschodu z Prusami (chyba kr?lewskimi?) i Polsk?. obok umie?ci? ?Pomorskie wojew?dztwo?, w sk?ad kt?rego wchodzi ?cz??? Pomeranii, Pomezanii,kaszuby i ?u?awy?. od wschodu graniczy ono z ?Prusami? (tj. dawnymi Prusami ksi???cy mi), od po?udnia z ?Polsk?? (Wielkopolsk?), od zachodu z ?Pomerani? dalsz?? (tj. by?ym ksi?stwem Pomorskim, czyli Pomorzem Wschodnim). odr?bnie om?wi? Prusy (?Prussia?) jako ?kray Eur[opejski]?, kt?ry dzieli si? na cz??? ?Polsk?? zwojew?dztwem malborskim iche?mi?skim wraz z Warmi? i ?u?awami oraz na cz??? ?Brandenbursk??, kt?ra ?zaszczycona jestkoron? kr?lewsk? od Leopolda Cesarza w r. 170 6 [prawid?owo w 1701 ] dla Fryderyka iii Margrabiego Brandenburskiego i potomk?w jego?38. Mamy tu wi?c wyra?ne okre?lenie by?ych Prus ksi???cych (tego terminu autor nie stosowa?) jako Prus Brandenburskich. Pierwszym w Polsce nowoczesnym podr?cznikiem geografii (zw?aszcza politycznej) by?a t?umaczona z j?zyka niemieckiego przez Ewarysta kuropatnickiego praca Antoniego Fryderyka B?schinga Geografia Kr?lestwa Polskiego i Wielkiego Xi?stwa Litewskiego, wydana w 1768 r. B?sching by? znanym uczonym, autorem wielotomowych geografii powszechnych, a tak?e prac teoretycznych z geografii fizycznej i statystyki, na kt?rego opracowaniach wzorowali si? liczni badacze ipopularyzatorzy wiedzy, tak?e w Polsce39. Jest rzecz? charakterystyczn?, ?e w Geografii Kr?lestwa Polskiego w og?le nie uwzgl?dni? on dawnych Prusksi???cych. Jedynie opisuj?c Warmi?, stwierdzi?, ?e jest ona ?zewsz?d kr?lestwem Pruskim otoczona?. Wynika z tego, ?e za w?a?ciw?, obowi?zuj?c? w?wczas nazw? tej krainy uwa?a? ?kr?lestwo Pruskie?, cho? wzmiankuj?c wcze?niejsze biskupstwo sambijskie, doda?, i? le?a?o ono ?w Prusiech Brandenburskich?40. odr?bnie traktowa? B?sching ?Polskie Prusy albo Wielkie Xi?stwo Pruskie [ta nazwa wzi?ta z tytulatury kr?l?w 36 Ibidem, s. 298. 37 H. karpi?ski, Lexykon geograficzny dla gruntownego poj?cia gazet i historyi z r??nych autor?w zebrany, Wilno [Supra?l?] 1766; praca ta zosta?a opublikowana ju? po ?mierci autora przez jego brata, Herakliusza, te? bazylianina, kt?ry dokona? niezb?dnych uzupe?nie?. 38 Ibidem, s. 455, 463?464. 39 S. Lipko, Podr?czniki geografii, s. 24?25. 40 A. F. B?sching, Geografia Kr?lestwa Polskiego i Wielkiego Xi?stwa Litewskiego, tudzie? innych Prowincyi do nich nale??cych, Lipsk?Drezno 1768, s. 84, 122. polskich], kt?re od tego czasu [tj. od 1466] do Wielkiey Polskiey jest przy??czone?. Podkre?li?, ?e ?Xi?stwo Pruskie [tu w znaczeniu Prus kr?lewskich!] jest w?asne i osobliwe Corpus Politicum, kt?re zPolsk?, opr?czkr?la i jego jedynie osoby, nic spo?ecznego nie ma, a z koron? [Polsk?] na wieczne czasy przez pewne przymie rze z??czone jest?, po czym dokona? bli?sz? analiz? warunk?w pokoju toru?skiego z 1466 r.41 Widoczne jest tu nawi?zanie do tez gda?skiego historyka Gotfrieda Lengnicha i innych tzw. autonomist?w pruskich ounii personalnej ??cz?cej Prusy kr?lewskie z koron? 42 . W tym?e 1768 r. ukaza?y si? dwa nowe podr?czniki geografii, gda?szczanina Jana Piotra Edlinga dla uczni?w Szko?yr ycerskiej oraz jezuity karola Wyrwicza. obie prace uj?te by?y w formie pyta? i odpowiedzi. kolejne wydania dzie? tego drugiego autora zyska?y du?? popularno?? i s?u?y?y potem uczniom szk??komisji Edukacji narodowej 43 . Jan Piotr Edling w Pocz?tkach krajopisarstwa na pytanie: ?Jakie s? granice kr?lestwa Polskiego??, odpowiada?, ?e ?od Zachodu Cesarstwo niemieckie, osobliwie Xi?stwo Pomorskie i ?l?skie, od p?lnocy Moskwa iPrussy?, maj?c na my?li oczywi?cie dawne Prusy ksi???ce. natomiast Wielkopolska dzieli?a si? wed?ug niego: ?na Wielk? Polsk? w?asn?, Mazowsze, Prussy i Pomerani??. Pod t? ostatni? nazw? kry?o si? wojew?dztwo pomorskie; zreszt? na pytanie: ?Wiele jest wojew?dztw w Pomeranii??, wyja?nia? ? ?Jedno tylko: Wojew?dztwo Pomorskie?. Poniewa? ?Prussy? dzieli?y si?, wed?ug jego koncepcji, ?na dwa wojew?dztwa: Che?mi?skie, Malborskie, tudzie? na Xi?stwo Warmi?skie?44. Wynika z tego, ?e p??nocne ziemie rzeczypospolitej sk?ada?y si? wed?ug Edlinga z Prus (dawnych Prus krzy?ackich sprzed 1309 r., a wi?c sprzed zdobycia Pomorza Gda?skiego przez zakon) i wojew?dztwa pomorskiego, czyli dawnego ksi?stwa Pomorsko-Gda?skiego. Mo?na przypuszcza?, ?e na takie nietypowe w?wczas pogl?dy mia?a wp?yw tradycja historyczna widoczna w nauce gda?skiej45 . o niejednoznacznym pojmowaniu przez Edlinga okre?lenia Prusy mo?e jednak ?wiadczy? fakt, ?e w podrozdziale ?o Xi?stwie Pruskim? wyja?nia?, ?e jego granice to od zachodu ?Xi?stwo Pomorskie?, od p??nocy ?morze Ba?tyckie?, od wschodu ?kr?lestwo Pruskie?, a od po?udnia ?kr?lestwo Polskie?. W sk?ad tak poj?tego ksi?stwa Pruskiego wchodz? wojew?dztwa che?mi?skie, malborskie, Warmia oraz wojew?dztwo pomorskie46. W tym uj?ciu ksi?stwo Pruskie oznacza Prusy kr?lewskie. t ymczasem dawne Prusy ksi???ce okre?la? Edling jako ?kr?lestwo Pruskie?, kt?re graniczy ze ?mudzi?, wojew?dztwami trockim ipodlaskim, Mazowszem, Prusami Polskimi i Morzem Ba?tyckim47. Edling u?ywa? wi?c wobec Prus kr?lewskich nazw: Prusy, ksi?stwo Pruskie i Prusy Polskie, podczas gdy by?e Prusy ksi???ce to w jego pracy kr?lestwo Pruskie. Warto zauwa?y?, ?e podobna terminologia wyst?puje u najwybitniejszego o?wieceniowego geografa polskiego karola Wyrwicza. W Geografii czas?w tera?niejszych, odpowiadaj?c na pytanie: ?kt?re kraje nale?? do kr?la Pruskiego??, wymieni? ?1. kr?lestwo Pruskie, 2. Marchia Brandenburska, 3. Pomerania bli?sza i dalsza, 4. Xi?stwo Sl?skie?, po czym na ko?cu doda? w punkcie 10: ?W Polszcze starostwa lenne: Bytowskie i Lawenburskie [l?borskie], zastawne starostwo Drahimskie i ?u?awy Elbl?skie [trzymane jako zastaw], w Litwie dziedziczne w?o?ci Sereia i t aurogi? (po Bogus?awie radziwille). nast?pnie da? szczeg??owy opis ?kr?lestwa Pruskiego? ? wyja?ni?, ?e s? to: Prusy od panuj?cej tam familii nazwane Brandenburskie, naprz?d podbite od kawaler?wkrzy?ackich [...], potym od kazimierza iV [Jagiello?czyka] do ho?du przymuszone, a od syna jego Zygmunta i na Xi?stwo ?wieckie obr?cone iAlbrychtowi Margrabi Brandenburskiemu [...] na lenno?? dziedziczn? oddane roku 1525; dalej traktatem Wielawskim r. 1657 od Jana kazimierza i rzeczypospolitej z ho?du wypuszczone, na koniec od Fryderyka i do tytu?u kr?lewskiego r. 1701 podniesione. Doda?, ?e granicz? one od zachodu ?z Prusami Polskiemi?48. nie ulega wi?c w?tpliwo?ci, ?e zar?wno Edling, jak iWyrwicz dla okre?lenia by?ych Prus ksi? ??cych u?ywali nazwy kr?lestwo Pruskie. nasuwa si? oczywi?cie pytanie, czy ta zmiana terminologii nie wynika po prostu z faktu, ?e rzeczpospolita uzna?a w ko?cu, w 1764 r., tytu? kr?lewski Hohenzollern?w.na podkre?lenie zas?uguje fakt, ?e w niezwykle w?wczas popularnejWielkiej Encyklopedii Francuskiej (t . 13, 1765) Prusy kr?lewskie okre?lono jako Prusse royale lub Polonoise, a dawne Prusy ksi???ce jako royaume de Prusse 49 . Warto w tym miejscu przeanalizowa? jeszcze, jakie nazwy obu cz??ci Prus widniej? na ?wczesnych mapy iplanach. na znanych mapach z pierwszej po?owy XVii w., wydanych w znakomitych oficynach Matheusa i Caspara Merian?w, pojawiaj? si? nazwy: ?Borusia Ducatus (herzogliches Preussen)? oraz ?Borussia regalis 46 J. P. Edling, Pocz?tki krajopisarstwa, s. 58?66. 47 Ibidem, s. 66?67. 48 k. Wyrwicz, Geografia powszechna czas?w tera?nieyszych, albo opisanie kr?tkie krai?w ca?ego ?wiata, [wyd. 2] Warszawa 1773. 49 M. Forycki, Chorografia Rzeczypospolitej szlacheckiej w Encyklopedii Diderota i d?Alamberta, Pozna? 2010, s. 174?175. (k?niglich Polnisches Preussen)? 50. t ymczasem sporz?dzaj?cy, ju? po koronacji Fryderyka i, szczeg??ow? map? granic Prus Brandenburskich Samuel Suchodolec (prawdopodobnie w 1712 r.; przekaza? j? do Berlina na prze?omie 1713/14 r.) u?y? w jej nazwie terminu ?das gantze k?nigreich Preussen?, przy czym ze szczeg??owego tytu?u wynika, ?e obejmuje ona wy??cznie terytorium dawnych Prus ksi??? cych51. Podobnie dzia?aj?cy w norymberdze znany geograf Johann Babtist Homann na mapie z 1715 r. u?y? nazwy ?regnum Borussiae? dla by?ych Prus ksi???cych 52 . kolejna szczeg??owa mapa tego terenu powsta?a w latach 1731?1739. Wykona? j? na zlecenie regionalnych w?adz pruskich in?ynier i kartograf Jan W?adys?aw Suchodolec, syn wspomnianego ju? Samuela. Wydana ostatecznie drukiem w 1764 r., nosi?a tytu? XXIX Vergr?sserte Sectiones der General-Carte von dem K?nigreich Preussen i obejmowa?a obszar dawnych Prus ksi???cych wraz z nale??cymi do Hohenzollern?w dobramit aurogi oraz terytorium elbl?skim, cz??ci? ?u?aw i przyleg?ymi terenami ?mudzi, wojew?dztwa trockiego, podlaskiego, mazowieckiego, che?mi?skiego i Warmii53. Ju? na podstawie tych trzech przyk?ad?w mo?na stwierdzi?, ?e ?wczesne mapy, powsta?e na zam?wienie w?adz pruskich imaj?ce w tytule okre?lenie ?k?nigreich Preussen? (kr?lestwo Pruskie), nie obejmuj? ca?ego tery torium pa?stwa prusko-brandenburskiego znajduj?cego si? pod w?adaniem Hohenzollern?w, lecz wy??cznie dawne Prusyksi???ce, bo do tego jedynie kraju odnosi?a si? tytulatura ?k?nig in Preussen?, czyli ?kr?l w Prusiech?. t ymczasem na jednej z map powsta?ych na terytorium rzeczypospolitej w po?owie XViii w. pojawi?a si? jednak jeszcze jedna nazwa ? mianowicie Prusy Wschod nie. Elbl?ski kartograf i mechanik Jan Fryderyk Endersch (pochodz?cy z t uryngii, ale od 1728 r. zamieszka?y w Elbl?gu) opracowa? trzy mapy, bardzo wysoko ocenione przez specjalist?w. Dwie pierwsze obejmowa?y terytorium ?u?aw Wi?lanych (opublikowana w 1753) i Warmii, tj. biskupstwa warmi?skiego (wydana drukiem w 1755)54. W 1758 r. ukaza?o si? w Elbl?gu kolejne jego dzie?o kartograficzne, zatytu?owane Mapa Geographica Borrussium Orientalem55. u?ycie tego okre?lenia ?wiadczy o tym, ?e ju? w tym okresie funkcjonowa?a nieoficjalna nazwa Prusy Wschodnie (dawne k si???ce), odr??niaj?ca je od Prusk r?lewskich, czyli Zachodnich. Mo?liwe, ?e tego typu nazewnictwo pojawi?o si? najpierw w?r?d kartograf?w igeograf?w, przyzwyczajonych do okre?lania po?o?enia danych te50 P. Grabowski, Obraz terytorium, s. 26. 51 J. Szeliga, Dzia?alno?? kartograficzna Samuela i Jana W?adys?awa Suchodolc?w w Prusach w XVII i XVIII wieku, Warszawa 2004, s. 84?88. 52 P. Grabowski, Obraz terytorium, s. 26. 53 J. Szeliga, Dzia?alno?? kartograficzna, s. 103?108. 54 J. Szeliga, O mapie Warmii Jana Fryderyka Enderscha (1755), ?komunikaty Mazursko-War mi?skie? 1972, nr 4, s. 515?526. 55 P. Grabowski, Obraz terytorium, s. 28?29. rytori?w wed?ug stron ?wiata. Hipoteza ta zas?uguje jednak na bardziej szczeg??owe badania ?r?d?owe. Faktem jest, ?e w?r?d mieszka?c?w p??nocnych kres? wrzeczypospolitej gra nicz?cych z pa?stwem pruskim ju? przed 1772 r. funkcjonowa?o poj?cie ?Prusy Wschodnie?, tak samo jak i nazwa ?kr?lestwo Pruskie? w znaczeniu dawnych Prus ksi???cych. W sporz?dzonej w 1765 r. przez Stanis?awa Czarli?skiego (pochodz?cego z powiatu tczewskiego) i Jerzego kalksteina (maj?cego dobra w wojew?dztwie malborskim) lustracji kr?lewszczyzn wojew?dztwa malborskiego jest mowa o sporze o las mi?dzy starostwem straszewskim a s?siednimi ?wsiami kr?lestwa Pruskiego?56. natomiast obliczaj?c dochody z propinacji (wyszynku) starostwa grodowego kiszporskiego (dzierzgo?skiego), lustratorzy stwierdzili, ?e wojewoda malborski (b?d?cy jednocze?nie starost? grodowym) z powodu braku las?w wtym starostwie musi sprowadza? drewno (niezb?dne do palenia pod kot?ami przy produkcji piwa i w?dki) ?z Prus Wschodnich?57 . Podsumowuj?c ten artyku?, maj?cy wyra?nie sonda?owy charakter, nale?y stwierdzi?, ?e dla tej cz??ci Prus krzy?ackich, kt?ra w 1466 r. ostatecznie przypad?a kr?lowikazimierzowi Jagiello?czykowi, najcz??ciej u?ywane by?y w XViii w. (tak jak i uprzednio) nazwy: Prusy kr?lewskie i Prusy Polskie. Jedynie raz wyst?pi?o okre?lenie Wielkie ksi?stwo Pruskie, zaczerpni?te z polskiej tytulatury kr?lewskiej. Wprzypadku tej cz??ci pa?stwa krzy?ackiego, kt?ra ostatecznie sta?a si? lennym ksi?stwem rzeczypospolitej, dotychczasowe nazwy Prusy ksi???ce i ksi?stwo Pruskie (Herzogtum Preussen) dla okresu po 1701 r. nie powinny by? u?ywane, gdy? ca?kowicie straci?y one aktualno??. Mo?na natomiast, jak to uczyni?a np. karin Friedrich, stosowa? okre?lenie by?e Prusy ksi???ce 58. Do?? cz?sto spotykana w osiemnastowiecznych ?r?d?ach nazwakr?lestwo Pruskie (k?nigreich Preussen), oznaczaj?ca dawne Prusy ksi???ce, mo?e myli? dzisiejszego czytelni ka, gdy? kojarzy mu si? z ca?ym pa?stwem dynastii Hohenzollern?w, obejmuj?cym opr?cz kr?lestwa w Prusach tak?e Marchi? Brandenbursk?, Pomorze (Wschodnie), ?l?sk (od 1740) i wiele mniejszych, o r??norodnym statusie prawnym, terytori?w w rzeszy niemieckiej. W tej sytuacji w dalszym ci?gu najlepiej by?oby u?ywa? okre?lenia Prusy Brandenburskie. W ?wietle ?r?de? polskich ca?kowicie uprawnione jest jednak stosowanie nazwy Prusy Wschodnie, i to ju? dla okresu sprzed 1772 r. 56 Lustracja wojew?dztw Prus Kr?lewskich 1765, t. 3: Wojew?dztwo malborskie, wyd. J. Dygda?a, t oru? 2011, s. 28. 57 Ibidem, s. 13. 58 k. Friedrich, Inne Prusy, s. 243. Parts o F Pr Ussia s u M M a R Polish historiography copes with a problem of using a proper name for former territories of the Duchy of Prussia within the period since the coronation of Frederick i Hohenzollern as king in Prussia in 1701 untill the 1st partition of the Polish-Lithuanian Commonwealth in 1772. After 1772 two parts of Prussia ? i.e. the most part of the royal as well as Ducal Prus sia ? were to remain within the Prussian state under the rule of Frederick the Great being divided in two provinces officially called East Prussia and West Prussia. Since some Polish historians in relation to the period after 1701 have so far used the no longer existing term the Duchy of Prussia as well as East Prussia that was officially introduced only in 1772 therefore the author decided to reach directly to primary sources. the basis for the considerations included in his essay is composed of mostly Polish dictionaries and history and geography textbooks as well as cartographic sources from the period between 1701?1772. As a result of the research it turned out that the territory of the former t eutonic order State, which had been incorporated into the kingdom of Poland in 1466, in the 18 th century was still called (exactly as beforehand) Royal Prussia or Polish Prussia. As far as the eastern part of the former t eutonic order State is concerned, which was transformed into a fiefdom of the kingdom of Poland in 1525, the use of the names the Ducal Prussia or Duchy of Prussia (Herzogtum Preussen) for the period after 1701 is improper since both terms became outdated at that time. Consequently one should use the term former Ducal Prussia. in turn the frequently coming up in 18th century sources the term Kingdom of Prussia (Konigreich in Preussen) which related to the former Ducal Prussia might be confusing for a today?s reader since it popularly associates with the entire Hohenzollern state that also included ? apart from kingdom in Prussia ? different territories within borders of the Ger man reich such as: Brandenburg, Hinterpommern and (since 1740) Silesia as well as many other minor territories. in this situation ? according to the author ? the best name for the former Ducal Prussia would be: Brandenburg?s Prussia. Apart from this inferring from the Polish cartographic sources and comments of the Polish speaking inhabitants of the lands bordering on the former Ducal Prussia, it is completely justified to use the term East Prussia already for the period after 1701. 1 M. Biskup , Trzynastoletnia wojna z Zakonem Krzy?ackim 1454-1466 , Warszawa 1967 . 2 M. Biskup , Geneza i znaczenie ho?du pruskiego z 1525 roku, ?komunikaty Mazursko-War - mi?skie? 1975, nr 4 , s. 407 - 424 ; M. Bogucka, Ho?d pruski, Warszawa 1985; ostatnio kwestie te om?wi?i. k?kolewski, Ho?d pruski z 1525 roku jako ?miejsce pami?ci? w kulturze staropolskiej , ?Czasy nowo?ytne? 2010 , t. 23 , s. 11 - 27 , oraz J. Wijaczka , Albrecht von Brandenburg-Ansbach ( 1490 - 1568 ). Ostatni mistrz zakonu krzy?ackiego i pierwszy ksi??? ?w Prusiech? , olsztyn 2010 . 3 B. Janiszewska-Mincer , F. Mincer , Rzeczpospolita Polska a Prusy Ksi???ce w latach 1598- 1621 . Sprawa sukcesji brandenburskiej, Warszawa 1988 . 4 na ten problem szczeg?ln? uwag? zwr?ci? J. Ma??ek,Dwie cz??ci Prus. Studia z dziej?w Prus Ksi???cych i Prus Kr?lewskich w XVI i XVII wieku , olsztyn 1987 , oraz idem, Dwie cz??ci Prus - nowsze spojrzenie, w: Prusy Ksi???ce i Prusy Kr?lewskie w XVI-XVIII wieku, red . J. Wijaczka, kielce 1977 , s. 7- 15 . 5 Por.: B. Szymczak , Stosunki Rzeczypospolitej z Brandenburgi? i Prusami Ksi???cymi w latach 1648-1658 w opinii i dzia?aniach szlachty koronnej , Warszawa 2002; D. Maki??a, Mi?- dzy Welaw? a Kr?lewcem 1657 -1701: geneza kr?lestwa w Prusach (K?nigtum in Preussen) . Studium historyczno-prawne, t oru? 1998; A. kamie?ski, Polska a Brandenburgia-Prusy w drugiej po?owie XVII wieku . Dzieje polityczne, Pozna? 2002 . 6 D. Maki??a , Mi?dzy Welaw? a Kr?lewcem, s. 143 n.; Historia Prus: narodziny - mocarstwowo?? - obumieranie, t. 2 : Prusy w okresie monarchii absolutnej ( 1701-1806 ), red. B. Wachowiak , Pozna? 2010 , s. 65 - 72 ( tam te? wcze?niejsza literatura). 7 P. Baumgart , Die preussische K?nigserhebung von 1701, K?nig August II. und die Polnische Republik , ?Almanach Historyczny? 2002 , t. 4 , s. 49 - 81 ; J. A. Gierowski , Szlachta mazowiecka wobec s?siada pruskiego , w: Europa - S?owia?szczyzna - Polska. Studia ku uczczeniu Profesora Kazimierza Tymienieckiego, red . J. Bardach i in., Pozna? 1970 , s. 506 - 508 . Jednocze?nie jest rzecz? charakterystyczn?, ?e ?wcze?ni historycy ipolemi?ci brandenbursko-pruscy nie nawi?zywali bynajmniej do tradycji katolickiego zakonu, lecz do mit?w i legend o dawnym kr?lestwie poga?skich Prus?w; por. szerzej:k . Friedrich, Inne Prusy . Prusy Kr?lewskie i Polska mi?dzy wolno?ci? a wolno?ciami ( 1569 - 1772 ), Pozna? 2005 , s. 231 n. 8 k. Maliszewski, Komunikacja spo?eczna w kulturze staropolskiej . Studia z dziej?w kszta?towania si? form i tre?ci spo?ecznego przekazu w Rzeczypospolitej szlacheckiej , t oru? 2001 , s. 137 - 142 ; D. Dola?ski, Zach?d w polskiej my?li historycznej czas?w saskich , Zielona G?ra 2002 , s. 168 - 169 ; Archiwum Pa?stwowe w t oruniu, katalog ii, XiV 63 , k. 216: Gazeta pi - sana z Warszawy 20 ii 1734. 9 W. Martineit , Die Friedericianische Verwaltung in Ostpreussen, Heidelberg 1958; Handbuch der Geschichte Ost- und Westpreussens, red .E. opgenoorth, L?neburg 1994 , cz . ii/2, s. 17 - 21 , tam te? wcze?niejsza literatura. Por. te?: A. Bues, Historia Niemiec XVI-XVIII wieku , Warszawa 1994 , s. 149 . 10 k. Piwarski, Dzieje Prus Wschodnich w czasach nowo?ytnych, Gda?sk-Bydgoszcz 1946 , s. 226 , 233 , 240 , 251; k. G?rski, Polska w zlewisku Ba?tyku, Gda?sk-Bydgoszcz-Szczecin 1947 , s. 171 - 172 . 11 Historia Pomorza , red. G. Labuda, t. 2 : do roku 1815 , cz. 1, Pozna? 1976 , s. 22 . 12 Ibidem, t. 2 , cz . 2, Pozna? 1984 , s. 497 - 521 . 13 Ibidem, s. 521; t . Grygier, Organizacja w?adzy naczelnej Prus Ksi???cych, ?komunikaty Mazursko-Warmi?skie? 1964 , t. 13 , nr 4, s. 505 - 507 ; W. Hubatsch, Friedrich der Grosse und die preussische Verwaltung , k?ln-Berlin 1973 , s. 181 . 14 t . Grygier, Organizacja, s. 460 . 15 S. Salmonowicz , Prusy. Dzieje pa?stwa i spo?ecze?stwa , Pozna? 1987 , s. 192 , 196 , 197 , 254; idem, Od Prus Ksi???cych do Kr?lestwa Pruskiego. Studia z dziej?w prusko-pomorskich, olsztyn 1992, s . 21 , 32 . 16 Historia Prus, t. 2 , s. 21 (B. Wachowiak , Wprowadzenie). t ak?e pozostali autorzy tego tomu konsekwentnie stosowali nazw? Prusy ksi???ce dla okresu od 1701 do 1772 r . 17 Zob. przyk?adowo: J. Wijaczka, ?Tolerancja podatkowa?. ?ydzi w Prusach Brandenburskich w XVIII wieku, w: Religia i polityka. Kwestie wyznaniowe i konflikty polityczne w Europie w XVIII wieku, red . L. Harc , G. W?s, Wroc?aw 2009 , s. 281 - 294 ; J. Staszewski , August II Mocny , Wroc?aw 1998 , s. 258 . 18 og?lne om?wienie tego typu wydawnictw zob .: F. Wola?ski , Osiemnastowieczne podr?czniki geograficzne jako ?r?d?o historyczne, w: Causa creandi. O pragmatyce ?r?d?a historycznego, red . S. rosik, P. Wiszewski, Wroc?aw 2005 , s. 533 - 537 ; idem, Staropolskie podr?czniki i kompendia geograficzne jako ?r?d?o wiedzy o ?wiecie w XVIII wieku, w: Staropolskie kompendia wiedzy, red . i. M. Dacka-G?rzy?ska , J. Partyka , Warszawa 2009, s. 195 - 202 ; idem, Polish-German Neighbourhood in the Light of Polish Geographical Writing in the Eighteenth Century , w: Die Reiche Mitteeleuropa in der Neuzeit. Integration und Herrschaft. Liber memorialis Jan Piro?y?ski, red . A. Per?akowski, r. Bartczak, A . Schidling, krak?w 2009 , s. 299 - 304 ; S. Lipko, Podr?czniki geografii w szko?ach polskich XVIII wieku, w: Rozprawy z dziej?w o?wiaty, red . ?. kurdybacha, t. 9 , Wroc?aw- Warszawa-krak?w 1966 , s. 23 - 33 ; B. rok, Obraz Niemc?w i Niemiec w polskim pi?miennictwie geograficznym XVIII wieku , w: ?l?sk, Polska, Niemcy, red. k. Matwijowski, W. Wrzesi?ski, Wroc?aw 1990 , s. 105 - 110 ; P. Grabowski, Obraz terytorium Prus Wschodnich w kartografii XV-XIX wieku , w: Ziemie dawnych Prus Wschodnich w kartografii, red. P. Grabowski, J. ostrowski, olsztyn 1997 . 28 W. Zientara , Gottfried Lengnich, ein Danziger Historiker in der Zeit der Aufkl?rung, cz. 2, t oru? 1996 , s. 5- 38 , 49 - 55 ; S. Salmonowicz, Gotfryd Lengnich . Szkic do portretu uczonego, w: idem, Od Prus Ksi???cych do Kr?lestwa Pruskiego. Studia z dziej?w prusko-pomorskich, olsztyn 1992, s . 72 - 102 . 29 G. Lengnich , Geschichte der Preussischen Lande, Polnischen Antheils unter dem K?nige August dem zweyten , Danzig 1755 , s. 94 - 95 . 30 Por.: H. r ybicka-nowacka, ?Nowe Ateny? Benedykta Chmielowskiego: metoda, styl, j?zyk, Warszawa 1974; S. Grzybowski , Z dziej?w popularyzacji nauki w czasach saskich , w: Studia 41 Ibidem, s. 81 . 42 S. Salmonowicz , Z dziej?w walki o tzw. restauracj? autonomicznych aspiracji Prus Kr?lewskich w XVIII wieku , ?Analecta Cracoviensia? 1975 , t. 7 , s. 433 - 457 . 43 S. Lipko , Podr?czniki geografii, s. 25-27 , 29 - 31 ; F. Wola?ski , Osiemnastowieczne podr?czniki, s. 536 - 537 ; k. Mrozowska, Szko?a Rycerska Stanis?awa Augusta Poniatowskiego ( 1765 - 1794 ), Wroc?aw 1961 , s. 88 , 159 - 160 . 44 J. P. Edling , Pocz?tki krajopisarstwa ku po?ytkowi Akademii Rycerskiej Korpusu Kadet?w w Warszawie , Warszawa 1768, s. 26 - 27 , 30 - 31 . 45 L. Mokrzecki , W kr?gu prac historyk?w gda?skich XVII wieku , Gda?sk 1974 , s. 102 - 103 , 108 , 160 - 161 , 195 - 196 .


This is a preview of a remote PDF: http://czashum.hist.pl/media//files/Czasy_Nowozytne_periodyk_poswiecony_dziejom_polskim_i_powszechnym_od_XV_do_XX_wieku/Czasy_Nowozytne_periodyk_poswiecony_dziejom_polskim_i_powszechnym_od_XV_do_XX_wieku-r2011-t24/Czasy_Nowozytne_periodyk_poswiecony_dziejom_polskim_i_powszechnym_od_XV_do_XX_wieku-r2011-t24-s91-104/Czasy_Nowozytne_periodyk_poswiecony_dziejom_polskim_i_powszechnym_od_XV_do_XX_wieku-r2011-t24-s91-104.pdf

Jerzy Dygdała. Jeszcze o nazwach dwóch części Prus w XVIII wieku, Czasy Nowożytne : periodyk poświęcony dziejom polskim i powszechnym od XV do XX wieku, 2011, 91-104,