Trzy wzory postaw libertyńskich

Jerzy Snopek Trzy wzory postaw libertyńskich Pamiętnik Literacki : czasopismo kwartalne poświęcone historii i krytyce literatury polskiej 72/3, 61-86 1981 P a m i ę t n i k L i t e r a c k i L X X II , 1И1, z. I P L IS S N 0031-0514 JERZY SNOPEK TRZY WZORY POSTAW LIBERTYŃSKICH * Libertynizm stanowił jądro ruchu zwróconego przeciwko dominującej roli chrześcijaństw a w szeroko pojętej kulturze. Był przy tym ostatnim ogniwem bardzo długiego procesu wyzwalania myśli i przełamywania średniowiecznej wizji ciała ludzkiego. Oba te składniki miały własną dy nam ikę rozwoju, połączyły się zaś dopiero w libertynizmie. Problem ich w zajem nych relacji jest jednak niesłychanie złożony, zwłaszcza że próba zdjęcia odium ze sfery zmysłowych doznań człowieka przerosła w pro w okacyjny i bluźnierczy iminoralizm. Stał się on główną bronią liberty nów w ich antykościelnym i antychrześcijańskim ruchu, lecz jak się oka zało, była to broń obosieczna. Zjawisko libertynizm u jest najbardziej charakterystyczne dla ku ltury francuskiej; tam wykształciło najdoskonalsze form y wyrazu i w ciągu bez mała dw ustu lat przejawiało się w całym bogactwie odm ian1. Ana logiczne, jeśli chodzi o funkcję kulturow ą, ale uboższe ideowo i arty stycznie zjawiska spotykamy w wielu krajach europejskich doby Oświe cenia, w tym również i w Polsce 2. * Artykuł ten został opracowany w oparciu o fragmenty jednego z rozdziałów pracy doktorskiej, napisanej pod kierunkiem doc. dr hab. T. Kostkiewiczowej w In stytucie Badań Literackich PAN. 1 Spośród prób monograficznego ujęcia problemów libertynizmu francuskiego wymienić należy przede wszystkim następujące prace: P. N a g y , Libertinage et Révolution. Paris 1975. — F. T. P e r r e n s , Les Libertins en France au XVIIe siècle. Paris 1896. — R. P i n t a r d, Le Libertinage érudit dans la prem ière moitié du XVIIe siècle. Paris 1943. Zob. też J. S. S p i n k , Libertynizm francuski. Od Gassendiego do Voltaire’a. Tłumaczyła z angielskiego A. N e u m a n . Warszawa 1974. Interesujące rozważania na temat libertynizmu znaleźć można również w stu diach takich autorów, jak A. A n t o i n e , J. R. C h a r b o n n e l , B. I v k e r , G. S c h n e i d e r . * Jedyną — jak dotąd — monografią libertynizmu pozafrancuskiego jest praca L. F. F o x o n a Libertine Literature in England 1660—1745 (New York 1965). W in nych krajach zjawisko to nie zostało wyróżnione jako odrębny przedmiot badań; powstawały jedynie opracowania cząstkowe, dotyczące poszczególnych autorów czy utworów literackich dających się wpisać w nurt tradycji libertyńskich. Bardzo skromnie przedstawia się także bibliografia polskiej odmiany libertynizmu. Zagad 62 JE R Z Y SN O PE K W Polsce lata siedemdziesiąte XVIII w. upłynęły pod znakiem libertynizmu obyczajowego; tendencje te wysublimowały się w epikurejskiej poezji następnej dekady, kiedy to spostrzegam y również przybierający na sile n urt libertynizm u skojarzonego z problem atyką społeczną. Ten właśnie n urt dominował w latach dziewięćdziesiątych, później zaś nastę powało już wyciszenie postaw ekstrem alnych; w stopniu większym niż kiedykolwiek przedtem libertynizm przestawał być dogmatem, a stał się dylematem. Szkicując w ten sposób ewolucję polskiego libertynizm u nie sposób uniknąć uproszczeń, spróbujm y jednak zarysować tylko plan ogólny, by skupić się na przedstawieniu trzech wzorów postaw libertyńskich, wpisa nych w utw ory literackie okresu Oświecenia. Prezentacja obejmie zaled wie drobny wycinek zjawiska, ale w jakimś stopniu przybliży charakte rystyczną atmosferę intelektualną i moralną tam tych czasów. Outsideryzm jako wyznacznik postawy liber ty ńskiej C harakter i życie Tomasza K ajetana Węgierskiego okazały się bardzo podatne na zabiegi mitotwórcze. Już w r. 1825 na jego grobie w Marsylii wzdychał znany poeta Stanisław Starzyński. W początku naszego wieku autor Organów stał się natomiast głównym bohaterem tragikomedii Adol fa Nowaczyńskiego zatytułow anej Starościc ukarany, czyli niedole zoila.. Dla wielu eseistów piszących o czasach Oświecenia, a także dla histo ryków literatury Węgierski jest postacią symbolizującą nonkonformizm oraz wcieleniem godności osobistej3. Ze wzgardą patrzył na liczne przy nieniu temu zostały poświęcone w całości następujące szkice: J. Z i o m e k , Ыbertynizm w literaturze stanisławowskiej. „Kuźnica” 1949, nr 33—34. — B. L e ś n o d о г s к i, Libertynizm wieku Oświecenia. „Argumenty” 1960, nr 21. — J. T a z bi r : Prekursorzy polskiego libertynizmu. „Euhemer” 1961, nr 2; Libertyni na grun cie polskim. W: Rzeczpospolita i świat. Studia z dziejów kultury XVII wieku~ Wrocław 1971. — J. Ł o j e k , Libertynizm. W zbiorze: Słownik literatury polskiego Oświecenia. Wrocław 1977. Ciekawe uwagi na temat libertynizmu w Polsce znaleźć można również w pracach takich autorów, jak W. S m o l e ń s k i , J. К o 11, R. K a l e t a , J. W. G o m u l i c k i , E. R a b o w i c z . Spośród opublikowanych w ostatnich latach monografii historycznoliterackich, w których problemy liberty nizmu przedstawione zostały szczególnie interesująco, wymienić należy następujące: M. K l i m o w i c z , Oświecenie. Warszawa 1972, s. 192—197. — T. K o s t k i e w ί ο z o w a, Klasycyzm — sentym entalizm — rokoko. Szkice o prądach literackich polskiego Oświecenia. Warszawa 1975 (zwłaszcza część poświęcona W. Mierowi, s. 336—344). — Z. L i b e r a , Problemy polskiego Oświecenia. Kultura i styl. War szawa 1969, s. 71—72. * Pisał o nim K. E s t r e i c h e r (Tomasz Kajetan Węgierski. Kraków 1869, s. 19): „Nie zdjął on czapki przed senatorem, dlatego że jest senatorem, ani wybijał pokłony miłośnikom dworskim”. Zob. też A. A l e k s a n d r o w i c z , O poecie, któ ry możnym się nie kłaniał. (Nieudany mecenat A. K. Czartoryskiego). „Kamena” 1959, nr 4/5. T R Z Y W Z O R Y P O S T A W L I B E R T Y Ń S K IC H kłady małostkowości i poniżania się przed możnymi. Raził go panegiryzm służalczych wierszopisów. Z bólem i sarkazmem pisał o niesprawiedliwoś ci, o nagradzaniu pochlebców, a nie tych, którzy na nagrodę rzeczywiście zasłużyli. Buntował się przeciw „złym czasom”, drw ił ze spodlonych dusz i nękał piórem tych, przed którym i klękano. Węgierski powiedział „nie” św iatu, w którym wypadło m u żyć. Nie ugiął się przed represjam i, nie cofnął się również przed ostatnią możliwością, jaka m u pozostała, jeśli chciał dalej być w ierny sobie — przed opuszczeniem Polski. W jego im ieniu Zabłocki żegnał Warszawę następującym i słowami: Ale, rzecze kto, po co tak myśleć zuchwale? Prozelitów szczerości pełne są szpitale. Można puszyć, kiedy jest majątek po temu; Pokornym, być pokornym trzeba ubogiemu! Pokora mury łamie, dawne jest przysłowie; Przez ten mur dobrze wielcy znaczą się panowie. I Arystyp filozof, choć tak wielkiej duszy, Kłaniał się; Dyjonizy miał przy nogach uszy. [ 1 Nie dość to dobrze pisać. Kto ma twarde krzyże, Kto się kłaniać nie umie, głodny łapę liże. Nadstawiaj się, podchlebuj, łżyj, nieś dym i modły, Byłeś dolą poprawił, bądź c (...truncated)