Z dziejów polskiego handlu na pobrzeżu Morza Czarnego w końcu XVIII w.

Marek Mądzik Z dziejów polskiego handlu na pobrzeżu Morza Czarnego w końcu XVIII w. Annales Universitatis Mariae Curie-Skłodowska. Sectio F, Nauki Filozoficzne i Humanistyczne 28, 205-226 1973 ANNALES UNI VERSITATIS MARIAE CUR I E- S K LODOWS К A LUBLIN — POLONIA VOL. XXVIII, 10 SECTIO F 1973 I n s t y t u t Histor ii W y d ziału H u m a n i s ty c z n e g o UMCS Marek MĄDZIK Z dziejów polskiego handlu na pobrzeżu Morza Czarnego w końcu XVIII w. Из истории польской торговли на побережье Черного моря ■ конце XVIII века ł De l’histoire du commerce polonais sur la côte de la Mer Noire à la fin du XVIIIe siècle Zagadnienie organizacji polskiego handlu w rejonie Morza Czarnego w drugiej połowie XVIII w. nie jest zupełnie nieznane w literaturze histo rycznej.1 Jednakże ponowna kwerenda źródłowa oraz wykorzystanie wy ników nowszych badań pozwoliło na wzbogacenie i poszerzenie tego te matu.2 Niniejszy artykuł jest próbą ukazania niektórych spraw związanych z historią polskich usiłowań w celu zorganizowania działalności handlo wej na północnym wybrzeżu Morza Czarnego pod koniec XVIII w. Ramy chronologiczne tych rozważań stanowią lata między pierwszym a drugim rozbiorem Polski, zwłaszcza ostatnie dziesięciolecie tego okresu. 1 Zob.: D r A n t o n i J. [A. R o l l e ] : Początek handlu polskiego na Morzu Czarnym i żegluga po Dniestrze fw:] Opowiadania historyczne, seria IV, t. I. War szawa 1884; T. K o r z o n : Dzieje wewnętrzne Polski za Stanisława Augusta (1764— 1794), t. II, Warszawa 1897; J. R e y c h m a n : Życie polskie w Stambule w XVIII wieku, Warszawa 1959 oraz Bandera polska na Morzu Czarnym w XVIII wieku, „Sprawy Morskie i Kolonialne” 1936, z. 3. W nowszej literaturze historycznej pro blemowi temu nieco miejsca poświęcają: Z. G u i d o n : Związki handlowe dóbr magnackich na Prawobrzeżnej Ukrainie z Gdańskiem w XVIII w., Toruń 1966; W. A. S e r c z y k: Gospodarstwo magnackie w województwie podolskim w drugiej połowie XVIII wieku, Wrocław—Warszawa—Kraków 1965. 2 Kwerendę przeprowadzono dotychczas w Archiwum Głównym Akt Dawnych w Warszawie (dalej AGAD) i Bibliotece Czartoryskich w Krakowie (dalej BibL Czart.). 206 Marek Mądzik Aktywizacja działalności na odcinku handlu zagranicznego spowodo wana została ogólnym ożywieniem gospodarczym, które przyniosła Rze czypospolitej druga połowa XVIII w. Korzystne zmiany w życiu ekono micznym kraju zarysowały się wyraźnie od 1764 r., przy czym były one łatwo zauważalne we wszystkich prawie dziedzinach życia gospodarcze go. Przechodzenie w rolnictwie na rentę pieniężną i pracę najemną, a w przemyśle na system pracy w manufakturach stanowiło najbardziej cha rakterystyczne cechy przełomu ekonomicznego, który doprowadził do ukształtowania się nowego ustroju społeczno-gospodarczego na ziemiach polskich w końcu XVIII i na początku XIX w.3 Szczególnie pomyślnie ukształtowała się sytuacja dla dalszego rozwo ju polskiego handlu zagranicznego. Wiązało się to z faktem ożywienia go spodarczego w Europie, a zwłaszcza z przewrotem przemysłowym w nie których państwach Europy Zachodniej. Dynamiczny rozwój przemysłu i handlu w tych krajach spowodował zmiany w strukturze zawodowej, do konało się bowiem przesunięcie części ludności wiejskiej do miast, to zaś stało się przyczyną zwyżki cen na produkty rolnicze. Przed polskim ekspor tem zbożowym otwarły się korzystne perspektywy, tym bardziej że do konano zwrotu w polityce handlowej. Rok 1764 przyniósł konstytucję sej mową znoszącą przywilej celny szlachty przez likwidację wszystkich ceł partykularnych i wprowadzenie na ich miejsce jednego cła generalnego, które miało obowiązywać na całym terytorium Rzeczypospolitej. Co praw da w dwa lata później trzeba było zrezygnować z cła generalnego na skutek szykan celnych ze strony Prus, ale ostatecznie w latach 1773—1775 przywrócono je ponownie.4 t Głównym produktem wywozu pozostało nadal zboże, możliwości eksportu zaistniałe w omawianym okresie wpłynęły na zainteresowanie się produkcją zbożową magnatów w ich dobrach.5 Towary spławiano prze de wszystkim do portów bałtyckich, zboże do Gdańska, Elbląga, Królewca, drzewo szło również przez Szczecin.6 Załamanie polityczne Polski i pierwszy rozbiór w 1772 r. doprowadzi ły do upadku handel zagraniczny, zwłaszcza po zawarciu traktatu handlo wego polsko-pruskiego w 1775 r. Polska została praktycznie pozbawiona możliwości wymiany z krajami Europy Zachodniej, gdy cały obrót za graniczny, w tym i handel zbożowy przejęli w swoje ręce Prusacy, wy 3 W. R u s i ń s k i : Rozwój gospodarczy ziem polskich w zarysie, Warszawa 1969, s. 154. 4 K o r z o n : op. cit., t. II, s. 32—33. 5 M. R ó ż y c k a - G l a s o w a : Gospodarka rolna wielkiej własności w Polsce XVIII w., Warszawa 1964, s. 127. 0 I. R y c h l i k ó w a: Studia nad towarową produkcją wielkiej własności, War szawa 1966. Z dziejów polskiego handlu na pobrzeżu Morza Czarnego... 207 ciągając z tego faktu ogromne korzyści gospodarcze.7 Pośrednictwo Prus ciążyło Rzeczypospolitej, która była jednak zbyt słaba, aby mogła prze ciwstawić się Fryderykowi II na drodze wojny celnej, dlatego też trzeba było szukać innych możliwości wyjścia na rynki zagraniczne. Koniecz ność znalezienia jakiegoś wyjścia z trudnej sytuacji spowodowała znacz ną aktywizację tych wszystkich elementów w społeczeństwie polskim, które były zainteresowane w dalszym rozwoju gospodarczym kraju. Poczynaniom tym sprzyjała sytuacja polityczna. Najważniejsze zna czenie dla polskich spraw handlowych miała wojna rosyjsko-turecka w latach 1768—1774 zakończona traktatem pokojowym podpisanym w Kuczuk-Kainardżi, na mocy którego zwycięska Rosja uzyskała dostęp do Morza Czarnego między ujściem Dniepru i Bohu, a także prawo do swo bodnego przejazdu rosyjskich statków handlowych przez Bosfor i Dardanele na Morze Śródziemne.8 Porozumienie rosyjsko-tureckie w sprawach handlowych uzupełnia konwencja z 1779 r., w której to rozstrzygnięto problem tonażu rosyjskich statków handlowych. Pływać po Morzu Czar nym i przechodzić przez cieśniny mogły statki o określonym tonażu; po dobne zarządzenia obowiązywały statki handlowe takich państw jak An glia i Francja.9 W 1783 r. nastąpiło przyłączenie Krymu do Rosji; administrację no wych terenów oddano w ręce księcia G. Potiomkina, który na tym tery torium rozwinął kolonizację, aby w ten sposób silniej związać Krym z ro syjskim imperium.10 Celem polityki rosyjskiej stało się ożywienie gospo darcze nowo nabytych ziem, północnych pobrzeży Morza Czarnego. Sprzy jała temu dość liberalna polityka celna prowadzona w tym czasie przez Cesarstwo, umożliwiająca zagranicznym kupcom wejście z towarami na chłonny rynek w Rosji, a także znalezienie tam towarów potrzebnych go spodarce państw Europy Zachodniej.11 Na północnym wybrzeżu Morza Czarnego powstały nowe miasta por towe: Chersoń, Mikołajew, Odessa. Szczególną rolę, jako główny port 7 K o r z o n : op. cit., t. II, s. 36; J. A. W i l d e r : Traktat handlowy polsko-pruski z roku 1775, Warszawa 1937, s. 175 i n. 8 J. I. (...truncated)