O religii Helwecjusza

Kazimierz Wiliński O religii Helwecjusza Annales Universitatis Mariae Curie-Skłodowska. Sectio F, Nauki Filozoficzne i Humanistyczne 28, 1-21 1973 ANNALES UNIVÊRSIÎATIS MARIAE CURIE-SKŁODOWSKA LUBLIN — POLONIA VOL. XXVIII, 1 SECTIO F 1973 I n s ty tu t F ilozofii i S ocjologii W y d ziału H u m a n isty c z n e g o UMCS Kazimierz WILIŃSKI O religii Helwecjusza О религии Гельвеция De la religion d’Helvétius Mimo iż niedawno upłynęło już dwieście lat od daty śmierci Holwecjusza, jego poglądy są mało zbadane. Nie budziły one dotychczas więk szego zainteresowania. W światowej literaturze przedmiotu można odno tować jedynie dwie monografie 1 oraz niewielką liczbę innych opracowań. Jest to sytuacja paradoksalna, jeśli zważyć wpływ, jaki wywarł. Podstawowe dzieło Helwecjusza — De l’Esprit2 miało od razu kilka naście wydań (w tym wielką liczbę przekładów). Diderot, który widział jasno jego braki i krytykował je, nie wątpił jednak, iż będzie ono w przy szłości zaliczone do najwybitniejszych książek swego wieku.3 Wprawdzie druga książka Helwecjusza, która ukazała się pośmiertnie — choć naj prawdopodobniej tylko dlatego, że nie zdążył jej wydać 4 — miała już nieco zmniejszoną popularność, to jednak nie bez głębszego znaczenia pozostaje fakt, iż było to pierwsze w literaturze nowożytnej dzieło no szące tytuł De l’Homme (O człowieku). Zarówno ówczesny krytyk Helwecjusza, Diderot, jak i autor jedynej w języku francuskim monografii o nim, zgodnie bardzo wysoko oceniali 1 A. K e i m : Helvétius, sa vie et son oeuvre, Paris 1907; H. N. M o m d ż i a n : Filo softja Gielwiecja, Moskwa 1955. s Wydane po polsku: O umyśle, Warszawa 1959. 3 Por. D. D i d e r o t : Réflexions sur le livre de l’Esprit par M. Helvétius [w:] Oeuvres de Denis Diderot publiées sur les manuscrits de l’Auteur par Jacques-André Naigeon, Paris An VIII, t. III, s. 437. * Por. M. A. S i l i n : Kłód Adrian Gelwiecij — wydajuszczijsia francuskij filosof-matterialist XVIII wieka, Moskwa 1958, Dodatek. Por. także M o m d ż i a n : op. cit., s. 120. 1 A n n ales, sectio F, t. X X V III 2 Kazimierz Wiliński walory literackie pisarstwa autora De l’Esprit. Diderot porównywał go nawet z Montaigne’m 3, a Keim sądził, iż IV część poematu De Bonheur winna wejść w skład antologii francuskiej poezji miłosnej.56 Jeżeli zgodnie z prawdą powiemy, że jest w tych ocenach sporo prze sady, to i tak nie rozwiązuje to problemu braku zainteresowania Helwecjuszem ze strony historyków filozofii. Chodzi bowiem najwyraźniej o merytoryczną wartość (i zawartość) jego pism. Dla burżuazyjnych histo ryków filozofii, jak to określa Plechanow, był Helwecjusz nie tylko po prostu materialistą, lecz (co jeszcze gorsze) jednym z najbardziej kon sekwentnych krytyków religii.7 Jego ateizm był poza tym wyraźnie zwią zany z dostosowaną doń koncepcją człowieka i społeczeństwa. Charak terystyczne jest to, że Helwecjuszowi są najzupełniej obce holbachowskie wysiłki przedtawienia dowodu nieistnienia Boga. Wiąże on natomiast religię z określoną moralnością społeczną, a ponieważ z moralnością utożsamił politykę z pewną — jak powiada — formą rządu, tj. z despo tyzmem, tworzy własną utopię społeczną, zakładającą eliminację jakiej kolwiek objawionej religii i osobowego Boga. Jego społeczna koncepcja człowieka zakłada ideał ustroju społecznego, który stał się pośrednią inspiracją dla późniejszych doktryn socja listycznych. „U Helwecjusza!...] materializm przybiera iście francuskie oblicze. Helwecjusz ujmuje zarazem materializm w związku z życiem społecznymi·..] Doznania zmy słowe i miłość własna, przyjemność i dobrze rozumiany interes osobisty — oto podstawa wszelkiej moralności. Naturalna równość inteligencji u ludzi, jed ność między postępem rozumu i postępem przemysłu, naturalna dobroć człowieka, wszechmoc wychowania — otp zasadnicze elementy jego systemu.” 8 „Bentbam opiera swój system dobrze rozumianego interesu na etyce Helwecjusza, Owen natomiast, wychodząc z systemu Benthama, tworzy zasady komu nizmu angielskiego.” 9 Helwecjusz powinien zatem stanowić interesujący przedmiot badania dla marksistowskich historyków filozofii. W poważnym stopniu zrealizo 5 Por. D. D i d e r o t : Réfutation suivie de l’ouvrage d’Helvétius intitulé l’Homme [w:j Oeuvres complètes de Diderot notices par J. Assézat, Paris 1875, t. II, s. 290. 6 Por. K e i m : op. cit., ss. 124—125. 7 Por. J. P l e c h a n o w : Przyczynki do historii materializmu, Warszawa 1950, s. 73. 8 K. M a r k s , F. E n g e l s : Święta rodzina [w:] Dzieła, t. II, Warszawa 1961, s. 160. 9 Ibid., s. 162. Por. także F. E n g e l s : Położenie klasy robotniczej w Anglii [w:] Dzieła, t. II, Warszawa 1961, s. 534. Trzeba tutaj również wspomnieć o prekursorstwie Helwecjusza w stosunku do utylitaryzmu Benthama — por. H. M a ś l i ń s k a : Bentham i jego system etycz ny, Warszawa 1964, s. 19. Z drugiej strony jednak M. Ossowska radzi nie prze ceniać wpływu Helwecjusza na Benthama — por. M. O s s o w s k a : Myśl m oral na Oświecenia angielskiego, Warszawa 1966, s. 339. Podzielam ten ostatni pogląd. O religii Helwecjusza 3 wano to w Związku Radzieckim; natomiast w naszym kraju spuścizna Helwecjusza jest dotąd przebadana w dość nikłym zakresie. Jest to tym dziwniejsze, że związki Helwecjusza z Polską można datować już na I połowę XIX w. Jak nas bowiem informują historycy literatury, helwecjuszowska teoria namiętności inspirowała twórczość naszego największe go poety doby romantyzmu A. Mickiewicza.10 Jednak wspominano o Helwecjuszu w naszej literaturze jedynie sporadycznie. Dopiero po II wojnie ukazało się parę artykułów różnej zresztą wartości, nie wyłączając i takich w których poglądy Helwecjusza są referowane na podstawie prac nie jego autorstwa.11 Poważniej pisał u nas o Helwecjuszu właściwie tylko Jan Legowicz; jego pióra jest m. in. obszerny wstęp do polskiego przekładu De VEsprit (O umyśle) oraz fragment poświęcony poglądom Helwecjusza w zbiorowej pracy pt: Historia wychowania.12 Dla tematu podjętego przez niniejszy artykuł szczególnie ta ostatnia praca wydaje się nader interesująca. Pisze się tu między innymi, 'iż Helwecjusz zamiast metafi zycznej koncepcji człowieka, odziedziczonej po średniowieczu, proponuje w swojej teorii wychowania „ideę postępu i możliwości nieskończonego doskonalenia człowieka, oraz ideę powszechnego szczęścia, które czło wiek może osiągnąć przez radykalną zmianę ustroju i stworzenie no wych warunków dla swojego materialnego i duchowego rozwoju”.13 „Założenie Helwecjusza, że człowieka można przekształcić dzięki nauce i wycho waniu, stało się później inspiracją koncepcji niezależnej moralności i świeckiego wychowania we Francji.” 11 Mimo to jednak zainteresowanie i produkcja wydawnicza poświęcona u nas Helwecjuszowi, wydają się niewspółmiernie małe. Dziwić to po winno tym bardziej, im większa liczba publikacji poświęconych Oświe ceniu ukazała się w ostatnich latach. Niekiedy nawet myśliciele zgoła nieznani (wręcz marginalni) dostąpili nie tylko zaszczytu przekładów, lec (...truncated)