Koncepcja szczęścia w powieści Marii Dąbrowskiej Noce i dnie

Ewa Borowiecka Koncepcja szczęścia w powieści Marii Dąbrowskiej Noce i dnie Annales Universitatis Mariae Curie-Skłodowska. Sectio F, Nauki Filozoficzne i Humanistyczne 22, 27-56 1967 ANNALES UNI V ER S IT ATIS MARIAE CURIE-SKŁ ODOWSKA LUBLIN — POLONIA VOL. X X II, 2 SECTIO F 1067 Z K a t e d r y F il o z o f ii W y d z ia łu H u m a n is t y c z n e g o K ie ro w n ik : p ro f, d r N a rc y z Ł u b n lc k i UMCS Ewa BOROWIECKA Koncepcja szczęścia w powieści Marii Dąbrowskiej Noce i dnie К онцепция счастья в повести М арии Домбровской „Н очи и дни" C onception du b o n h eu r dans le rom an N u its et jo u rs de M arie D ąbrow ska 1 I — UW AGI W STĘPN E 1. Przedstawione tu taj rozważania są próbą systematycznego odtwo rzenia myśli filozoficznej zaw artej w powieści, a więc nie w utworze teoretycznym , lecz w dziele artystycznym . A utor powieści, konstruując św iat przedstawiony, operuje konkretnym i, choć na ogół fikcyjnymi przypadkami, szczególnymi przykładami, w znacznie większym stop niu niż ogólnymi, teoretycznym i pojęciami i sądami. Tym niem niej, jest rzeczą oczywistą, że w utworze literackim w y raża się światopogląd autora, a w przypadku pisarzy wybitniejszych ujaw niają się często poglądy, które zasługują na miano filozoficznych — systemy wartości, systemy norm moralnych, ideały życia, wzorce osobowe, myśli o wartości, celu, sensie życia, doskonałości czy szczę ściu.1 Światopogląd w yrażający się w dziele artystycznym nie jest jed nak przekazany za pośrednictwem ogólnych pojęć, lecz za pośrednict wem obrazów. Jest wyrażony przez szczególne przypadki, przez losy bo haterów i akcję utw oru. Prezentow any w ten sposób światopogląd dzia ła na emocje może naw et silniej niż na intelekt czytelnika i nie zawsze lub nie w pełni jest to oddziaływanie uświadamiane sobie przez od biorcę. 1 T. K o tarb iń sk i w przem ów ieniu w ygłoszonym n a S esji N aukow ej pośw ię conej M arii D ąbrow skiej m ów ił o przynależności p isa rstw a do dziedziny pozna n ia rzeczyw istości i o tym , że „działalność pisarza [...] je st [...] w y k ry w an iem 1 gło szeniem p raw d .” Рог. T. K o t a r b i ń s k i : P rzem ó w ien ie [w:] Pięćdziesiąt lat tw órczości M arii D ąbrow skiej. R efera ty i m a teria ły S esji N a u ko w ej pod red. E. K o r z e n i e w s k i e j , W arszaw a 1963, ss. 7—9. E w a B orow iecka 28 Warto więc przełożyć język konkretów literackich na język pojęć abstrakcyjnych, aby to, co autor dzieła literackiego wypowiada poprzez konstrukcję świata przedstawionego i jego szczególne przypadki, za pośrednictwem środków artystycznych właściwych utworowi literackie mu, przedstawić, o ile to możliwe, jako system ogólnych poglądów teo retycznych. Przekład taki jest interesujący i pożyteczny z dwóch wzglę dów. Po pierwsze — pozwala na lepsze zrozumienie całości poglądów filo zoficznych danego autora, po drugie — teoretyczne i systematyczne przed stawienie rozproszonych przecież w dziełach literackich poglądów filo zoficznych pisarza ułatw ia ich scharakteryzow anie i ocenę oraz pozwa la na porównanie ich z innym i poglądami. 2. ^Problem szczęścia, jego osiągalności, w arunków i dróg do niego w iodącychjest jednym z głównych, a przy tym powszechnie interesu jących problemów filozofii człowieka. Jednocześnie jest to problem nie zmiernie skomplikowany i rozum iany różnorodnie, między innym i z po wodu wieloznaczności term inu s z c z ę ś c i e . Aby więc poszukiwać koncepcji szczęścia w jakimkolwiek utworze, trzeba zdać sobie spraw ę z możliwych znaczeń tego term inu, oraz dokonać wyboru któregoś z tych znaczeń, co pozwoli na dokładniejsze określenie przedm iotu poszukiwań. Według analizy przeprowadzonej przez W ładysława Tatarkiewicza w książce O szczęściu2, term in ten może mieć cztery zasadnicze znacze nia: a) znaczenie ż y c i o w e — szczęście ma tu charakter obiektyw ny i oznacza w ybitnie dodatnie wydarzenia, dodatni układ wydarzeń, po myślny los; b) znaczenie p s y c h o l o g i c z n e — tu taj «»»gęśnip ma charakter subiektywny, dotyczy w ybitnie dodatnich, intensywnych prze żyć: radości, błogości, upojenia; c) znaczenie e t y c z n e — w tym ro zumieniu szczęście polega na posiadaniu największej m iary dóbr do stępnych człowiekowi, a więc ma (podobnie jak w pierwszym znacze niu) charakter obiektywny; d) znaczenie f i l o z o f i c z n e — jest zna czeniem swoistym i najważniejszym, ma zabarwienie subiektywne. Szczęście jest tutaj zadowoleniem z całości życia, zadowoleniem stałym, zupełnym i uzasadnionym. Prócz tego nie tylko emocjonalnym: zawiera elem ent refleksyjny i wiąże się z poczuciem w artości i sensu życia. Poszczególne pojęcia szczęścia łączą się ze sobą. Szczęście życiowe (pomyślność), psychologiczne (radość) i etyczne (doskonałość) współ działają ze szczęściem ujętym filozoficznie. Szczególnie istotny jest związek z nim szczęścia etycznego. Toteż ujęcia szczęścia w tych dwóch ostatnich znaczeniach szukam w powieści M arii Dąbrowskiej. Badając koncepcję szczęścia pisarki szu * Por. W. T a t a r k i e w i c z : O szczęściu, W arszaw a 1949, ss. 12—28. K oncepcja szczęścia w pow ieści M arii D ąbrow skiej... 29 kam przyczyn i w arunków (obiektywnych i subiektywnych) pełnego, trw ałego i uzasadnionego zadowolenia z życia, oraz dóbr, których suma jest jego w arunkiem lub przyczyną. Tym samym pomijam na ogół szczę ście w znaczeniu życiowym i psychologicznym, uwzględniając je o tyle tylko, o ile uczestniczą one w szczęściu pojętym filozoficznie. 3. M aria Dąbrowska używa term inu s z c z ę ś c i e najczęściej w znaczeniu, które W. Tatarkiewicz określił jako życiowe. Szczęśliwy mi nazywa wydarzenia o bardzo różnej randze i doniosłości, o rozmaitej trwałości i niejednakowym znaczeniu dla losu bohaterów. Bardzo czę sto nie są to naw et — jak tego wymaga określenie życiowego aspektu szczęścia podane przez W. Tatarkiewicza — w ybitnie dodatnie wydarze nia. Oto kilka przykładów: „M iał szczęście do ludzi „[...] m iał szczęście, w ięc się tro ch ę dorobił’’ 4,. „[...] byłbym szczęśliw y cię w idzieć” 5, „[...] poszczęściło m i się przeprow adzić tr a n sa k cję [...] ·, „na szczęście tego dnia przepalało się a k u ra t w piecach [...]” .ł Szczęście oznacza tu co najwyżej powodzenie w jednej sprawie, w jednym tylko z elementów życia czy losu bohatera. Niektórych z tych przykładów nie można naw et umieścić w zakresie życiowego znaczenia term inu s z c z ę ś c i e , gdyż jest to tego słowa zastosowanie potoczne i konwencjonalne, czy wręcz zdawkowe, dotyczy bowiem zdarzeń nie ważnych. W ydarzenia te są po prostu lepszą z dwu możliwości, ale za równo pomyślny, jak niepomyślny obrót spraw y nie ma właściwie zna czenia dla losu bohaterów. Jest on ważny co najwyżej dla chwilowego, lepszego czy gorszego samopoczucia, którego jednak nie można nawet wiązać ze szczęściem w znaczeniu psychologicznym, te bowiem drobne w ydarzenia nie w ywołują na ogół stanów intensywnych. Poza tym, nie zależnie od intensywności, są to stany chwilowe. W niektórych jednak pr (...truncated)