ÖRGÜTLERDE İŞE GÖMÜLMÜŞLÜĞÜN (JOB EMBEDEDNESS) ÇALIŞANLARIN İŞ VE YAŞAM KALİTESİ ÜZERİNDEKİ ETKİSİ: İYİMSERLİĞİN ROLÜ

ÖRGÜTLERDE İŞE GÖMÜLMÜŞLÜĞÜN (JOB EMBEDEDNESS) ÇALIŞANLARIN İŞ VE YAŞAM KALİTESİ ÜZERİNDEKİ ETKİSİ: İYİMSERLİĞİN ROLÜ1 Tuğba DEDEOĞLU* Mahmut ÖZDEVECİOĞLU** Selen OFLAZER*** ÖZ Bu çalışmada örgütlerde çalışanların işe gömülmüş olmalarının onların iş yaşam kalitesi algılamaları ve yaşam kalitesi algılamaları üzerindeki etkileri, bu etkide iyimserliğin aracılık rolü ele alınmıştır. Kayseri’de kolayda örnekleme yöntemiyle belirlenmiş çeşitli sektörlerde çalışan 292 çalışan üzerinde yapılan araştırma sonuçlarına göre işe gömülmüş olmanın iş yaşam kalitesi ve yaşam kalitesi ile anlamlı pozitif ilişkiye sahip olduğu, iyimserliğin de benzer şekilde tüm araştırma değişkenleri ile pozitif yönlü ilişkileri sahip olduğu tespit edilmiştir. Yani işe gömülmüş olan bireylerin hem yaşam kalitesi hem de iş yaşam kalitesi artmaktadır. İyimserliğin aracılık rolüne ilişkin analiz sonuçlarına göre ise, iyimserliğin işe gömülmüş olmanın yaşam kalitesi ve iş yaşam kalitesi üzerindeki etkisinde anlamlı kısmi aracılık etkisine sahip olduğu belirlenmiştir. Araştırmada işe gömülmüş olmanın iş yaşam kalitesi üzerindeki etkisinin yaşam kalitesine oranla daha yüksek olduğu da ortaya çıkarılmıştır. Anahtar Kavramlar: İşe Gömülmüşlük, İş Yaşam Kalitesi, Yaşam Kalitesi, İyimserlik. THE EFFECT OF JOB EMBEDEDNESS ON EMPLOYEES QUALITY OF WORK LIFE AND QUALITY OF LIFE: THE ROLE OF OPTIMISM ABSTRACT The effects of job embeddedness on perception of work-life quality and life quality, the mediating role of optimism on this effect for employees who work in organizations was discussed in this paper. 292 employees who work in different sector in Kayseri was determined by convenience sampling method and according to research results; job embeddedness has statistically significant positive relation with perception of worklife quality and life quality, likewise optimism has positive relation with all other research variables. In other words job embeddedness improve the life quality and work-life quality of individuals. Through the analysis of the mediating role of optimism, it has a significant mediating effect in relationship between job embededness, worklife quality and life quality. In the research it was determined that the effect of job embeddedness on worklife quality is higher than life quality. Keywords: Job Embededness, Quality of Work Life, Quality of Life, Optimism. Bu çalışma 20. Yönetim ve Organizasyon Kongresi’nde (2012) sunulan sözel bildirinin genişletilmiş ve güncellenmiş halidir. * Yrd. Doç. Dr., Melikşah Üniversitesi, İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi, İşletme Bölümü. ** Prof. Dr., Erciyes Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi, İşletme Bölümü. *** Dr., Erciyes Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi, İşletme Bölümü. Makalenin kabul tarihi: Kasım 2015. 1 136 Erciyes Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, Sayı: 47, Ocak-Haziran 2016 ss. 135-146 GİRİŞ Örgütsel davranış çalışmaları genel olarak iş ile ilgili bağımlı ve bağımsız değişkenler arasındaki ilişkilerin incelenmesine odaklanmıştır. Bazı araştırmacılar ise örgütsel davranışta daha kapsamlı analiz yapabilmek için olaya daha geniş bir bakış açısıyla bakılması gerektiğini önermektedirler. Bu tür bir bakış açısı şu iki temel önermeye dayanmaktadır (Rice vd., 1992: 157 ): (1) Aile ve iş dışı yaşamda söz konusu olan olay ve koşullar, iş organizasyonlarındaki davranışları etkilemektedir. (2) İş organizasyonlarındaki deneyimler ise iş dışındaki hayatı etkileyebilmektedir. İnsanlar, yaşamları boyunca zamanlarının büyük bir bölümünü iş yerinde geçirmekte ve işinde mutlu olabildiği oranda üretkenliği de artmaktadır. Bu çalışmada da yukarıdaki bakış açısı çerçevesinde, çalışanişveren arasındaki ilişkiyi farklı bir yaklaşımla ele alan işe gömülmüşlük kavramının bireyin iş yaşamı kalitesi ve yaşam kalitesi üzerindeki etkisi incelenecektir. Çalışma yaşamının kalitesinin iyileştirilmesi, örgütlerde etkinliğe ulaşmada, günümüz koşullarında işletmelerin temel unsurlarından biri olarak görülmektedir (Özkalp, Kırel, 2001: 554). Ayrıca son yıllarda örgütlerde pozitif psikolojik kaynaklara ilişkin çalışmalara artan bir eğilim görülmektedir. İnsan kaynağının sahip olduğu pozitif yönelimli üstünlükler ve psikolojik kapasitesi günümüzde işyerlerinde performansın artırılması için ölçülmeli, geliştirilmeli ve etkin şekilde yönetilmelidir (Luthans, 2002: 696). Bu bağlamda pozitif psikolojik değişkenlerden birisi olan iyimserliğin bu ilişkideki rolü araştırılmıştır. Bu çalışmanın literatürdeki önemli bir boşluğu dolduracağı düşünülmektedir. I. TEORİK ÇERÇEVE A. İŞE GÖMÜLMÜŞLÜK Yönetim yazını insanların neden çalıştıkları, organizasyonda yer almayı neden tercih ettikleri, neden performans göstermek konusunda motive oldukları ve neden örgütte kalmaya karar verdikleri konusu üzerinde uzun zamandır durmaktadır. Bu ilgi araştırmacıları iş performansını etkileyen kriterler konusunda araştırmalar yapmaya yöneltmiştir. İşe gömülmüşlük, çalışanın örgütte kalmasını etkileyen faktörleri geniş bir kapsamda incelemeye çalışan bir kavramdır. İşe gömülmüş olma, kişinin neden örgütte kalmak istediğini pozitiflik bakış açısı ile ele alan bir kavramdır. Kavram, çalışanın işinden ayrılmasının önündeki güçlerin kombinasyonu olarak tanımlanmaktadır (Halbesleben; Wheeler, 2008: 242). İşe gömülmüşlük işçi-işveren ilişkisinden daha kapsamlı olarak çalışanın iş ile ilgili tatmini ve memnuniyeti ile ilgilidir, çalışan tutumu ile ilgilidir (Holtom, O’Neill, 2004: 220). Bireyde bu tutumun değişmesi veya düzeyinin azalması da radikal değişikliklere bağlıdır ve yavaştır. Mitchell vd. (2001), ilk kez literatüre sundukları bu kavramı iki temele dayandırmışlardır. Bunlar psikolojik testlerde kullanılan ve kişinin psikolojik geçmişinden kaynaklanan gömülü figürlerdir. Gömülü figürler geçmişle bağlantılıdır, onlardan ayrılmak zordur ve kişileri çevrelemektedir. Bu kapsamda kavram bu makalenin yazarları tarafından şu şekilde tanımlanmaktadır: İşe gömülmüş bireyi işe bağlayan, işten ayrılmasını engelleyen ve Örgütlerde İşe Gömülmüşlüğün (Job Embededness) Çalışanların İş ve Yaşam Kalitesi Üzerindeki Etkisi: İyimserliğin Rolü 137 örgütüne bağlayan psiko-sosyal nedenlerin karmaşık bir bütünü olarak tanımlanabilir. Alan teorisi benzer bir bakış açısı sunar. Buna göre insanların hayattan beklentilerini temsil eden ve bağlı oldukları algılanan bir yaşam alanları vardır. Bu bağlantılar az ya da çok birbirine yakın veya uzak olabilir. İşe gömülü olmak kişinin takılı kaldığı bir ağ, bir bağlantı olarak tanımlanabilir. İşe gömülü olmanın kritik boyutları şunlardır (Mitchell vd., 2001: 1103): Bağlantılar: Bir kişi ile kurumlar veya diğer insanlar arasındaki formal veya informal bağlantıları ifade eder. İşe gömülmüşlük, bir çalışan veya ailesini; iş ve iş dışı arkadaşlar, gruplar, toplum ve psikolojik çevrenin oluşturduğu psikolojik ve finansal bir ağ içinde, bulundukları çevreye bağımlı hale getirmektedir. Bu bağlantıların sayısı arttıkça kişi, işe daha fazla gö (...truncated)