Bir Zimbabwe Kömür Madeninde Toz Durumu, Pnömokonyoz ve Toz Standardı İlişkisi

MADENCİLİK Aralık 1986 December Cilt Volume XXV Sayı No 4 Bir Zimbabwe Kömür Madeninde Toz Durumu, Pnömokonyoz Ve Toz Standardı İlişkisi The Relationship Between Dustiness, Pneumoconiosis and Dust Standard at a Zimbabwean Coal Mine Tevfik GÜYAGÜLER* D.M.MCHAINA** ÖZET Bu çalışmada Zimbabwe'deki bir kömür madeninde tozluluk durumunun pnömokonyoz üzerine olan etkileri araştırılmıştır. Ayrıca, hastalığa neden olmayacak güveni lir sınır olarak tanımlanan izin verilebilir toz yoğunluğunun bulunması da amaçlanmış tır. Bunlara ilaveten toz yoğunluğu ile uygulanmakta olan toz standardının kıyaslaması yapılmıştır. Sonuç olarak işçiler için 700 mgay m - 3 toplam toz dozajının güvenilir sı nır olarak önerilebileceği ve uygulanan toz standardının hastalığı önlemede yeterli ola cağı sonucuna varılmıştır. ABSTRACT In this study the effect of dustiness of mine air on the pneumoconiosis in Zimbab wean coal mine is investigated. It is also aimed to find the maximum allowable concentration that is safe level as fas as illness is concerned. The comparison of dust concentration with the prevailing dust standard has been made and it is concluded that for the workers, a cumulative dust dozage of 700 mg month rrT 3 may be suggested as a safe limit and the dust standard applied is sufficient to prevent illness. (*) Doç.Dr., ODTÜ Maden Müh. Böl., ANKARA (**) M.Sc. Öğrencisi, Zambia Üniversitesi, Lusaka, ZAMBİA. 35 Hastalık olayını azaltmak için tozdan oldukça arınmış çalışma ortamının oluşturulması zorunlu dur. Başka bir deyişle toz yoğunluğu izin verilen (MAC) sınırı aşmamalıdır. Kömür üreten belli başlı ülkeler toz standardı olarak bilinen MAC değerini kendi koşullarına göre saptamışlar ve emniyet tü züklerinde belirtmişlerdir. Çeşitli ülkelerde toz standardlarının belirlenme sinden önce geniş çapta araştırmalar yapılmıştır. Bu araştırmalarda pnömokonyoz hastalığının kesin oluşumunun açıklığa kavuşturulması ve hastalığa neden olan toz seviyesinin belirlenmesine öncelik tanınmıştır. Ayrıca toz tanelerinin büyüklük dağılı mına ve tozun petrografik içeriğine de önem veril miştir. Zira, bazı maden ocaklarında çalışan ma dencilerin fazla toz yoğunluğuna maruz kalmaları na karşın tozdan çok az etkilendikleri gözlenmiş tir. Bu, araştırmacıları, hastalığa duyarlılığın sade ce tozluluk seviyesine göre değil, fakat aynı za manda onun fiziksel, kimyasal ve petrografik içeri ğine de bağlı olduğu görüşüne götürmüştür. Akciğere zarar veren pnömokonyoza neden olan toz tanelerinin çapları 0,5-7,0 mikron arasın dadır (2,5,13). Bu yazıda toz kelimesi ile çapı 10 mikrondan küçük toz taneleri tanımlanmıştır. Tıbbi belirtiler hastalığın ilerleme derecesi ile ciğerlerde biriken tozun miktar ve içeriği arasında yakın bir ilişkinin bulunduğunu göstermiştir (1,3 4,9). Bugün hastalığın kontrolünde bilinen yöntem ler mühendislik ve tıp biliminin sahalarına girmek tedir. Ancak tozun akciğer alveolleri üzerindeki, hastalığa neden olan etkisi halen kesin olarak an laşılamamış; bu nedenle de, tedavide ümit verici bir yöntem şimdilik geliştirilememiştir (11). Bu durumda ocaklarda tozluluğun kontrolü ve çalışan işçilerin yakından gözlenmesi pnömokonyoz ile savaşta en etken yöntem olmaktadır. Bu esastan hareketle belli başlı kömür üreten ülkeler 1960'lı yıllarda maden ocaklarında hasta lığı kontrol altında tutmak amacı ile toz standardlarını belirlemişlerdir. Ayrıca solunabilir tozu ta nımlamak için "Akciğer Toz Tutulma Eğrisi" yine aynı yıllarda ortaya çıkarılmıştır (8,10,14). 1. G İ R İ Ş Uzun süre tozlu ortamda çalışma sonucu oluşan pnömokonyoz, gerek sağlık açısından, ve gerekse mali açıdan verdiği zararlar nedeniyle üzerinde önemle durulması gereken bir konudur. Ocak havasının toz içeriğinin kontrolünde uy gulanan belli başlı yöntemler; tozun oluşumunu engellemek ve oluşan tozun ocak havasına karış masını önlemek yönündedir (6). İşçilerin hastalığa karşı kontrolü ise maruz kal dıkları toplam toz dozajının yakından gözlenmesi ile yapılabilir. Toplam toz dozajı işçilerin değişik iş yerlerin de çalıştıkları süre ve o işyerinin ortalama toz yo ğunluğundan yararlanılarak hesaplanır. Bu çalışmada her bir işçinin maruz kaldığı top lam toz dozajı, hastalık durumları ile uygulanmak ta olan toz standardının işçileri hastalıktan ne de receye kadar koruduğu konuları incelenmiştir. Solunulan tozlu havanın toz yoğunluğunu ölç mek için ağırlık esasına dayalı "gravimetrik" toz ölçerler geliştirilmiştir. İngiltere ve Amerika'da ge liştirilen toz ölçerlerle sadece akciğerde toplanabi lecek nitelikte olan tozların toz ölçerlerle tutulma sı sağlanmıştır. Diğer taraftan silis içeriği fazla olan tozlar için toz yoğunluğu ile birlikte tozun toplam yüzey ala nı da önem kazanmaktadır. 1959 Johannesburg pnömokonyoz konferansında yeraltı maden ocak larında toz standardını belirlemek için ağırlık kon santreleri, silis tozları için ise toz tanelerinin yüzey alanlarının ölçüt alınmasının uygun olacağı görüşü benimsenmiştir (12). Bugün kömür üreten ülkelerin çoğu ağırlık esa sına dayalı toz standardını (mg/m3) kabul etmiş lerdir. İngiltere, Amerika Birleşik Devletleri, Sov yet Sosyalist Cumhuriyetler Birliği, Zimbabwe gi bi. Bu durumda toz standardı, tozun silis içeriğine bağlı olarak belirlenmektedir. 2. T O Z STANDARDI Yeraltı maden ocaklarında, tüzüklerle belirlen miş olan izin verilebilir toz yoğunluğu (MAC) toz standardı olarak tanımlanmaktadır. 36 Diğer taraftan bazı ülkeler sayı esasına dayalı (tane/cm3) (Polonya), bazıları (tane/cm3) değerin den hesap edilen logaritmik bir indeksi (Fransa), bazıları ise tozlu atmosferin ışığı kırma değeri ve tozun kül içeriğine bağlı olarak (Federal Alman ya) toz standardlarını belirlemişlerdir (5). Burada: tj = Çalışma Süresi (ay) -3 gj = Ortalama toz yoğunluğu ( m g m ) 3. ARAŞTIRMA YÖNTEMİ n Araştırma için yeraltında çalışma süreleri 1000 ay arasında olan 148 işçi incelenmiştir. İşçizaman içersinde yaptıkları işler ile belirli ara.arla alınmış göğüs röntgen f i l m l e r i maden oca ğı merkezindeki kayıt bürosunda sağlanmıştır. N İşçilerin çalışma süreleri değişik madencilik faaliyetlerinde veya birbirine benzer faaliyetlerde çalışma süreleri olarak ayrılmıştır. Çalışmalar, kö mür kesme, küreme, yükleme, delme, eleme ve di ğerleri (tahkimat, konveyör nezaretcileri vb) ola rak sınıflara ayrılmıştır. Araştırmanın birinci aşamasında, işçilerin çalış ma süreleri içinde maruz kaldıkları tozun miktarını belirlemek için yukarıda adı geçen işlem sınıfların da oluşan tozun ortalama yoğunluğunun ölçümleri yapılmıştır. = Değişik çalışma yerlerinin sayısı. Daha sonra hastalığın var olup olmadığını, var ise derecesini saptamak için işçilerin göğüs röntgen filmleri incelenmiştir. Hastalığın ilerleme durumu Uluslararası İşçi Örgütü'nün (ILO'nun) sınıflandırması esas alınarak saptanmıştır (7,8). Bu sınıflandırmanın ana hatları Ek 1. de verilmiştir. 4. ÖLÇÜM VE İNCELEMELERİN DEĞERLENDİRİLMESİ Çalışılan 148 işçi için hesaplanan toplam toz dozajı solunum süresine karşı grafiksel olarak gös (...truncated)