İBN EBİ ŞEYBE’NİN MUSANNEF’İNDE YER ALAN URVE B. ZÜBEYR’İN HZ. PEYGAMBER’İN HAYATIYLA İLGİLİ RİVAYETLERİNİN SİYER AÇISINDAN ÖNEMİ

6 Erzincan Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi (ERZSOSDER) IX– II: 249 -266[2016] İBN EBİ ŞEYBE’NİN MUSANNEF’İNDE YER ALAN URVE B. ZÜBEYR’İN HZ. PEYGAMBER’İN HAYATIYLA İLGİLİ RİVAYETLERİNİN SİYER AÇISINDAN ÖNEMİ İBN EBİ ŞEYBE IN MUSANNEF URVE B. ZÜBEYR'S HZ. THE IMPORTANCE OF CYPRIOTS OF THE PROPRIETARY RELATIONS OF THE PROPHET'S LIFE Ramazan ÖNAL**1 ÖZET: İbn Ebî Şeybe’nin Musannesf’inde bulunan 1000’e yakın siyer ve meğâzî rivayetinden 46 tanesi Urve b. Zübeyr’e nispet edilmiştir. Bu rivayetlerin tamamı içerik itibarıyla diğer kaynaklardaki bilgilerle örtüşmektedir. Ancak az da olsa İbn Ebî Şeybe’nin münferit kaldığı rivayetler de bulunmaktadır. Urve’den nakledilen bu bilgiler Cerh ve ta’dil kriterlerine göre güvenilir kabul edilen 14 şeyh aracılığıyla aktarılmıştır. Rivayetlerde işlenen konular ağırlıklı olarak Hz. Peygamber’in Medine dönemine ait hayatıyla ilgilidir. Bununla birlikte Necâşi’nin Müslüman olması, Hz. Ebû Bekr’in azad ettiği köleler ve Hz. Hatice’nin vefatı gibi Mekke dönemine ait bazı konular da yer almaktadır. Anahtar sözcükler: Meğâzi Resulillah, Siyer, İbn Ebî Şeybe, Urve b. Zübeyr, Mekke ve Medine Dönemi, Abbasî hilafeti. ABSTRACT: About a 1000 prophetic biographies in the Musannefi of Ibn Abi Shaybe and forty six of Megazi’s Narratives had been attributed to Urve b. Zübeyr. All of these narrations are authentic in terms of charter, and are also overlap with information which are in the other sources. But even if just a smidgen, there are narratives that Ibn Abi Shaybe has been kept alone. This information transmitted from Urve was transmitted through 14 sheikhs that have been accepted as reliable according to the criteria of cerh and tadil. Topics studied in the narratives are mainly interested in the life of the Prophet during the Medina period. However, in the work there are also some subjects of the Mecca perion such as Necasi’s being a Muslim, slaves freed by Abu Bakr, and Hatice’s death. Keywords: : Megazi’s Prophetic Biography, Ibn Abi Shaybe, Urve b. Zübeyr, the period of Mecca and Medina, Abbasid’s Caliphate. GİRİŞ I. İbn Ebî Şeybe’nin (ö. 235/849) Hayatı İbn Ebî Şeybe, 159-235/776-849 yılları arasında Abbâsî hilâfetinin merkezi ve aynı zamanda yüzlerce sahabe ve tabiinin yerleştiği, İslam kültür mirasının ortaya çıkıp geliştiği mekânlar olan Kûfe, Basrâ, Bğdâd ve çevresinde yaşamıştır.2 Onun yetişmesinde başta ilim ehli * Bu makale yazarın doktora tez çalışmasından faydalanılarak hazırlanmıştır. Bk. Ramazan ÖNAL, İbn Ebî Şeybe’nin Musannef’indaki Siyer ve Meğâzî İle İlgili Rivayetlerinin Tespiti ve Değerlendirilmesi (Mekke Dönemi) (Doktora Tezi, Uludağ Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü ) Bursa 2016. ** Öğr. Gör., Erzincan Üniversitesi İlahiyat Fakültesi, 2 Bağdadi, el-Hatib el-Hafız Ebu Bekr Ahmed b. Ali (ö. 463), Tarihu Bağdad, Daru’l-Kütübi’l-Arabi, Beyrut, ts., X, 66; İbn Sa’d, Ebu Abdillah Muhammed (ö. 230/844), et-Tabakatu’l-Kübra, Daru Sadır, Beyrut, 1966, VI, 413. 250 Ramazan Önal olan ailesinin büyük katkısının yanında rivayet naklettiği ve ilmî müzakerelerde bulunduğu 300 yüz civarında hocasının emeği vardır.3 Yaşadığı 75 yıllık hayatı önemli ilmî, fikrî ve siyasî olayların gerçekleştiği ve aynı zamanda ulemanın türlü sıkıntılara da maruz kaldığı dokuz Abbâsî halifesinin yönetimini dönemine denk gelmiştir. Hayatının büyük bölümü Kûfe ile Abbâsîlerin başkenti olan Bağdâd arasında gelmiştir. Halife Mütevekkil zamanında vefat ettiği sırada Irak’ın en meşhur âlimi olduğu kabul edilmiştir.4 İbn Ebî Şeybe, dönemin önde gelen âlimleri olan Abdullah b. Mübarek (ö. 181/797), Veki’ b. Cerrah (ö. 197/812), Süfyan b. Ueyene (ö. 198/813), Yahya b. Said el-Kattan (ö. 198/813) ve Abdurrezzak b. Hemmam’dan (ö. 211/826) hadis nakletmiş, cerh ve ta’dil âlimlerince güvenirlik sınavında başarıyla geçmiş ve güvenirliği konusunda ittifak edilmiştir.5 Kendisinden Kütüb-i Sitte yazarları (Tirmizî hariç), Ahmed b. Hanbel, İbn Sa’d, Belazûrî ve daha birçok hadis ve meğâzî âlimi rivayette bulunmuşlardır. Onun rivayetleri; tefsir, fıkıh, hadis, tarih ve biyografi gibi İslamî ilimlerin birçok alanlarında delil olarak kullanılmıştır.6 İbn Ebî Şeybe, İslamî ilimlerin çeşitli alanlarda eserler kaleme almıştır. Bunların arasında en önemli eseri olan ve aynı zamanda diğer bütün rivayet ve fikirlerini ihtiva eden elMusannef’inde 39000 civarında rivayet nakletmiştir. Rivayetlerinin içeriğine bakıldığı zaman onun tıptan tefsire, tarihten ibadete, görgü kurallarından itikadî meselelere kadar bütün ilmî bilgilere hâkim olduğu görülmektedir. Naklettiği bilgilerin tamamında sened kullanımına önem verdiği için inanç, ibadet, muamelatla ilgili rivayetlerinin yanında Siyer ve meğâzî bilgilerinin de sıhhati desteklenmiş ve bilgilerin kaynağını denetleme fırsatını sağlamıştır. Siyerle ilgili naklettiği rivayetlerin tamamında hadis âlimleri tarafından bilgiyi aktarma biçiminin en üstün yolu olarak kabul edilen ve büyük ölçüde bu bilgileri doğrudan hocadan naklettiğini ifade eden “haddesena” sigasını kullanmıştır. Birkaç rivayeti hariç meçhul kişilerden nakillerde bulunmamıştır. İbn Ebî Şeybe, Musannef’teki 39000 civarındaki rivayetlerini üç yüz civarında hocasından nakletmiştir. Sadece siyer ve meğâzî rivayetlerini aktardığı hoca sayısı ise 90 küsurdur ve bunlardan 17 hocası çeşitli alanlarda eser yazmış ilim adamlarıdır. Üstelik bu hocaların tamamına yakını güvenilir şahsiyetlerden oluşmaktadır. Ayrıca hocaları vasıtasıyla, siyerin en önemli kaynakları kabul edilen İbn İshâk, Zührî ve Urve b. Zübeyr’den naklettiği rivayet sayısı da azımsanmayacak miktardadır. Ancak bu rivayetlerin büyük bölümü bu müelliflere ait eserlerinde yer almamaktadır. Fakat İbn Ebî Şeybe, eserinde yer verdiği bu rivayetlerin tamamı diğer kaynaklardaki rivayetlerle desteklendiği için sıhhatleri konusunda tereddüt bulunmamaktadır. Bu çalışmamızda İbn Ebî Şeybe’nin Musannef’inde yer alan Urve b. Zübeyr’e ait rivayetler incelenecektir. II. Urve b. Zübeyr Zehebî, Şemsuddin Muhammed b. Ahmed b. Osman, (ö. 748) Siyeru A’lami’n-Nübela, thk. Şuayb el-Arnaut vd., Müessesetu’r-Risale, Beyrut, 1985, Üçüncü Baskı, XI, 122-130; Ömeri, Abdülaziz b. İbrahim, Kitabu’l-Meğâzî li İbn Eb Şeybe, Daru İşbilya, Riyad, 1999,(Mukaddime) s., 14. 4 Zehebî, A’lam, VII, 401; X, 278, 279, 291; Suyuti, Hafız Celaleddin Abdurrahman b. Ebî Bekr (ö. 911), Tarihu’lHulefa, thk: Muhammed Muhyiddin Abdulhamid, ts. s., 279, 285, 293, 299, 306, 308, 335, 338; et-Taberî, Ebu Ca’fer Muhammed b. Cerir b. Yezid et-Taberi (ö. 310/922), Tarihu’l-Ümem ve’l-Müluk, Beyrut 1987, VIII, 307; İbn Kesir, İmaduddin Ebu’l-Fidâ, el-Bidâye ve’n-Nihaye fi’t-Tarih, Mektebetu’l-Mearif, Beyrut, 1978, X, 272; Bağdadi, XIV, 19, 176; Yatkın, Nihat, Ebu Bekr İbn Ebî Şeybe ve Kitabu’l-Musannef’i, AÜSBE (Basılmamış doktora tezi), Erzurum 1998. s. 23. 5 Zehebî, Siyeru A’lami’n-Nübelâ, XI, 124. 6 Mizzî, Tehzibu’l-Kemal, XVI, 37-39. 3 251 İbn Ebi Şeybe’nin Musannef’inde Yer Alan Urve B. Zübeyr’in Hz. Peygamber’in Hayatıyla İlgili Rivayetleri (...truncated)