Doğu Anadolu’da Kara Koyunlu- Timurlu Mücadelesi ve Eleşkirt Meydan Muharebesi

VAKANÜVİS- Uluslararası Tarih Araştırmaları Dergisi/ International Journal of Historical Researches, Yıl/Vol. 2, Kafkasya Özel Sayısı/ Special Issue on Caucasia ISSN: 2149-9535 Doğu Anadolu’da Kara Koyunlu- Timurlu Mücadelesi ve Eleşkirt Meydan Muharebesi Erol Keleş* Özet Timur’un batı seferleri sonucunda Azerbaycan ve Doğu Anadolu toprakları Kara Koyunlu hâkimiyetinden çıkmıştı. Timur’un ölümünden sonra vasiyet üzere bahsi geçen toprakların sahibi olan Timur’un torunu Ebu Bekir ile diğer torunu Ömer Mirza arasındaki sürtüşmeler Kara Koyunlu hükümdarı Kara Yusuf tarafından ziyadesiyle değerlendirildi. 1407 ve 1408’de Timur’un torunu Ebu Bekir’e karşı kazandığı iki büyük zafer sonucunda Doğu Anadolu, Azerbaycan ve Irak-ı Acem bölgeleri Kara Koyunlu hâkimiyeti altına alındığı gibi Kara Koyunlu devleti de kesin olarak kurulmuştu. Böylece Timur’un ölümünden kısa bir süre içinde kurmuş olduğu imparatorluğun batı topraklarının büyük kısmı elden çıkmış oldu. Bu büyük zaferlerin hemen ardından Kara Yusuf bir dönem kader arkadaşlığı yaptığı Ahmet Celayir’i yenerek ortadan kaldırmış ve İlhanlı mirasının da varisliğini Oğlu Pir Budak’a kazandırmıştı. Türkmen Yusuf Bey’in önce Timurlu mirzalarını yenmek ve ardından Celayirli Ahmet’i ortadan kaldırmak suretiyle Azerbaycan’a hâkim olunca, Timurluların tehlikeli bir komşusu haline gelmişti. Şahruh ise doğuda durumunu sağlama almış ve artık Kara Koyunlularla yakından ilgilenmenin zamanı geldiğini düşünmeye başlamıştı. Evvela Kara Yusuf tarafından öldürülen abisi Miranşah’ın intikamının alınması gerekiyordu. Diğer taraftan İran Moğollarının merkezi durumundaki bölgenin sembolik önemi vardı. Timur’un Sultaniye’yi fethinden itibaren hanedan İlhanlıların mirasını devraldığı iddiasındaydı. Bu Şahruh için önemliydi. Çünkü kendisi de İlhanlı ünvanlarını benimsemiş ve İran’da Moğol geleneklerini uygulayan Gazan Han’ı taklit ediyordu. Kazvin ve Sultaniye gibi ticari önemi olan şehirleri ise kendi topraklarının bir parçası sayıyordu. Bölgede tek hâkim durumuna yükselen Kara Yusuf, bu duruma son vermek isteyen Şahruh’un karşısına çıkmaya hazırlanırken vefat edecektir. Ancak Kara Yusuf’un oğullarının hayattayken bölgedeki hâkimiyetini tehlike altında * İnönü Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Genel Türk Tarihi Ana Bililm Dalı, . (ORCID ID: 0000-0002-1717-212X) (Makale Gönderim Tarihi: 18.07.2017, Makale Kabul Tarihi: 21.10.2017) Doğu Anadolu’da Kara Koyunlu-Timurlu Mücadelesi ve Eleşkirt Meydan M. 219 hisseden Şahruh, onları ortadan kaldırmadan bunun mümkün olamayacağını biliyordu. Bu sebeple geri dönmeden Kara Koyunlulara büyük bir darbe indirmek için hazırlıklara başlarken İskender Mirza ve kardeşi İspend Mirza ise birleşerek Eleşkirt civarında savaş vaziyeti alacaklardır. Şahruh savaşı kazanmasına rağmen Mirzaları ele geçiremeyecek ve Kara Koyunlular Timurlular için tehlike olmaya devam edecektir. Anahtar Kelimeler: Timur, Kara Koyunlular, Türkmenler, Şahruh, Eleşkirt Qara Qoyun-Timurid Struggle in the Eastern Anatolia and the Battle of Valasjird Abstract As a result of Timur’s west wars, Azerbaijan and Eastern part of Anatolia’s lands had been lost from the dominance of Qara qoyunlu. After Timur’s death the contradictions between Timur’s grandsons, Abubakr and Omar Mirza, the owner of the mentioned lands were deeply evaluated by the Emperor of Qara qoyunlu. In 1407 and 1408, as a result of two big viktories against Timur’s grandson Abu Bakr, both Eastern Anatolia, Azerbaijan and Iraq regions were dominated by Qara qoyunlu goverment was certainly estabilished. Thus most of the western parts of the Empire lands that Timur estabilished a short time before his death were lost. Then Qara Yusuf gave the Ilkhanid heritage to his son Pir Budak and mad ehim gain the heir. Most parts of the western lands that were established by Qara Yusuf beated Ahmad Djalair with whom he once had made fate friendship. Turkoman Yusuf first Timur remainders and then wiped out Djalair Ahmad. As a result of this he gained Azerbaijan. So he became a dangerous enemy of Timurs. Shah-Ruh guaranteed his situation in the East and he thought it’s high time. That he dealt with the Qara qoyunlu. First of all it was obligatory to take the revenge of his brother Miran-Shah who was killed by Qara Yusuf. On the hand the area which is the centre of the Persian Mongol was of great importance symbolically since the Timur’s conquest of Sultaniye the Emperor claimed that he gained the heritage of Ilkhanids. This was importand for Shah-Ruh. Because he himself adopted the Ilkhanid title and imitating the Ghazan Han who was applying the traditions of Mongol in Persia. He assumed that Kazvin and Sultaniye which has great importance on trading as on of his own lands. Erol Keleş 220 Qara Yusuf who was considered the only leader at that area died while he was preparing to face the Shah-Ruh troops. However Shah-Ruh who felt that Kara Yusuf’s sons’ dominance in the area while he was alive was in danger knew that this it was impossible without eliminating them. Thus, in order to break down Qara qoyunlu before going back Shah-Ruh started preparations on the other side Iskandar Mirza had taken the war position in cooperation. Although Shah-Ruh won the war, he arrested Mirzas and Qara qoyunlu would keep on being danger for Timurs. Keywords: Timur, Qara qoyunlu, Turkomans, Shah-Ruh, Valasjird. XIV. yüzyılın sonlarından başlayıp XV. yüzyılın ilk çeyreği boyunca devam edecek olan Kara Koyunlu-Timurlu mücadelesi özellikle Doğu Anadolu’da siyasi, sosyal ve kültürel açıdan derin izler bırakmıştır. Bu konuda ülkemizde pek çok çalışma yapılmış olmasına rağmen konunun bu yönü üzerinde ciddi bir şekilde durulmadığı tespit edilmektedir. Çünkü bahse konu bu çalışmalar daha çok Timurlu-KaraKoyunlu mücadelesinin askeri ve siyasi sonuçlarını ele almaktadır. Hâlbuki bu mücadeleler bölgenin sosyo-kültürel yapısının teşekkülünde de önemli bir rol oynamıştır. Dolayısıyla bu çalışmayla sözü edilen meseleye bir ölçüde ışık tutulacağı düşünülmektedir. Diğer taraftan konuyla ilgili çalışmaların başvurmadığı ya da çok dikkate almadığı Doğu Anadolu’da bulunan Ermeni manastırlarında kaleme alınan ve olayların bizzat görgü şahidi olan rahiplerin yazmalarından bu çalışmada ziyadesiyle istifade edilip konuya yeni bir bakış açısı geliştirilmeye çalışılacaktır. İlhanlı hükümdarı Ebu Said Bahadır Han’ın ölümü (1335) üzerine Moğol noyanlarının iktidar mücadelesine girişmeleri 1 Sutayların hizmetinde bulunan Kara Koyunluların siyasi alanda önünü açmıştır. Nitekim bölgede güçlü bir merkezi otoritenin yokluğu ve daha sonraki dönemde ise Timur istilalarıyla artan istikrarsızlıklar başlıca 1 Bu mücadeleler hakkında bkz., Bertold Spuler, İran Moğolları (Syaset, İdare ve Kültür, İlhanlılar Devri 1220-1350), (nşr. C. Köprülü), Ankara 2011, s.144-154; F. Sümer, “Anadolu’da Moğollar”, SAD I, Ankara 1970, s.95-143. Doğu Anadolu’da Kara Koyunlu-Timurlu Mücadelesi ve Eleşkirt Meydan M. 221 Türkmen boy ve birliklerinin2 Kara (...truncated)