İ.Ü. Orman Fakültesi Araştırma Ormanı’nda Eylül 2007-Ağustos 2009 Dönemi Güncel Polen Dağılımı

Journal of the Faculty of Forestry, Istanbul University 2012,62(2):145-158 İ.Ü. Orman Fakültesi Araştırma Ormanı’nda Eylül 2007-Ağustos 2009 Dönemi Güncel Polen Dağılımı Nurgül Karlıoğlu1*, Ünal Akkemik1 İ.Ü. Orman Fakültesi Orman Botaniği Anabilim Dalı, 34473 Bahçeköy / İstanbul 1 *Tel: +90 212 226 11 00, Faks: +90 212 226 11 13, E-posta: Kısa Özet Çalışma, İ.Ü. Orman Fakültesi Araştırma Ormanı’nda vejetasyonun çeşitlilik gösterdiği 3 örnek alanda (orman içi, orman kenarı ve açık alan) 2007-2009 yılları arasında toprağa düşen odunsu ve otsu bitki polen yoğunluğunu (cm2/ay) incelemek ve polen yoğunluğu değerlerinin önemli meteorolojik parametrelerle olan ilişkisini ortaya koymak amacıyla gerçekleştirilmiştir. Üç ayrı örnek alana Tauber tipi polen tuzakları yerleştirilmiş ve aylık olarak değiştirilmiştir. 2007-2008 yılına ait odunsu bitki (AP) polen yoğunluğu (cm2/yıl) değişimlerine bakıldığında Carpinus sp., Castanea sativa, Quercus sp. ve Pinus nigra’nın polen yoğunlukları fazla iken, 2008-2009 yılında Fraxinus sp., Alnus sp., Pinus nigra, Quercus sp. ve Cupressaceae familyasının polen yoğunlukları fazladır. 2007-2008 yılına ait otsu bitki (NAP) polen yoğunluğu (cm2/yıl) değişimlerine bakıldığında Plantago sp. ile Poaceae ve Caryophyllaceae familyalarının polen yoğunlukları fazla iken, 2008-2009 yılında da Poaceae, Asteraceae familyaları ve Plantago sp.nin polen yoğunlukları fazladır. Açık alanda otsu bitki polen yoğunluğu artarken orman içine doğru gidildikçe odunsu bitki polen yoğunluğu artmaktadır. Yağışların yüksek olması nedeniyle, 2008-2009 dönemindeki polen yoğunluğu daha düşük çıkmıştır. Anahtar Kelimeler: İ.Ü. Orman Fakültesi Araştırma Ormanı, Lycopodium, polen yoğunluğu, Tauber tipi polen tuzağı. 1. Giriş Türkiye’de yapılan palinolojik çalışmalar, polen morfolojisi, değişik ortamlarda (atmosfer, bal, kömür, kil gibi) polen analizleri ve polen alerjisi gibi konularda yoğunlaşmıştır. Bunlar içerisinde güncel polen dağılımıyla ilgili çalışmalar oldukça fazla olup, Türkiye’nin birçok iline ait polen takvimi çıkarılmış durumdadır (Aytuğ ve ark., 1974; İnce ve Pehlivan, 1990; Pehlivan ve Bütev, 1994; İnceoğlu ve ark., 1994; Kaya ve Aras, 2004; Bıçakçı, 2006; Öneş ve ark., 2008; Erkan ve ark., 2011). Atmosferde yapılan polen analizi çalışmalarında, genelde yerden belli bir yüksekliğe Hirst Spore, Burkard veya Lanzoni tipi polen tuzakları yerleştirilerek aylık, haftalık, günlük hatta bazen saatlik olmak üzere havadaki polen yoğunluğu incelendiği ve Received: 14.10.2011; accepted: 08.12.2011 özellikle alerji konusunda önemli sonuçlara ulaşıldığı görülmektedir. Ülkemizde yapılan paleopalinolojik çalışmalar, büyük oranda Üst Oligosen ve Miyosen dönemi orman karışımını (Gemici ve ark., 1991; Karayiğit ve ark., 1999; Karlıoğlu, 2005; Akgün ve ark., 2007; Akkiraz ve ark., 2008; Yavuz-Işık, 2008; Karlıoğlu ve ark., 2009) ortaya koymuştur. Diğer yandan da son 20.000 yıllık orman tarihine ilişkin bilgiler, palinolojik çalışmalarla belirlenmiştir (Bottema ve Woldring, 1984; Bottema ve ark., 1986; Bottema ve ark., 1995). Holosen dönemi orman karışımına ilişkin (Kutluk, 1994; Caner ve Algan, 2002) önemli bilgiler vermiştir. Bu araştırma ise, önceki çalışmalardan farklı olarak, toprağa düşen polen yoğunluğunun belirlenmesine odaklanmıştır. Bu yönde Avrupa’da çok sayıda çalışma yapılmış Nurgül Karlıoğlu, Ünal Akkemik (Hicks, 1994; Hicks ve Hyvärinen, 1999; Hicks, 2001; Tonkov ve ark., 2001; Van der Knaap ve ark., 2001; Pidek, 2004; Giesecke ve Fontana, 2008) ve uzun yıllar süren gözlemler sonucunda aynı alandaki belirli ağaç türlerinin yıldan yıla polen yoğunluk değişimleri saptanmıştır. Hicks (2001), geçmiş dönemin vejetasyonunu polen analizleriyle yeniden yapılandırabilmek için bitki yoğunluğu ve vejetasyon dağılımının saptanması gerektiğini vurgulamış ve Kuzey Finlandiya ve Kuzey Doğu Norveç arasında on farklı orman zonunda onsekiz yıllık (1982-1999) polen birikimi izleme sonuçlarını sunmuştur. Kuzey Finlandiya’da Betula, Pinus ve Picea’nın polen dağılımı için Hicks (2001) tarafından bazı limit değerler düzenlenmiş ve Seppä ve Hicks (2006) tarafından da bu değerler Holosen polen diyagramlarına uygulanmıştır. Van der Knaap ve ark. (2001), İsviçre Alplerinde 1991 yılında Picea, Pinus cembra, Larix ve Alnus viridis karışık ormanlarında 28 adet; Pidek (2004), 1998 yılında Roztocze Milli Parkı Fagus, Abies ve Pinus karışık ormanında 9 adet; Tonkov ve ark. (2001), Bulgaristan’da 1993 yılında Rila dağları Pinus peuce, Pinus sylvestris, Picea ve Fagus karışık ormanında 2 adet; Mariana Filipova-Marinova tarafından 2002 yılında Karadeniz kıyısı Fraxinus, Ulmus ve Carpinus karışık ormanında 4 adet ve Istranca Dağları Fagus orientalis ve Quercus spp. karışık ormanında 3 adet olmak üzere toplam 7 adet polen tuzağı kullanarak polen izleme çalışmalarına başlanmıştır (Giesecke ve ark., 2010). Bu çalışmalarda da belirtildiği gibi; uzun dönem ortalama polen birikimi, polen tuzağının etrafındaki ağaçların varlığını, yokluğunu veya yoğunluğunu ifade etmekte ve aynı zamanda fosil polen diyagramlarını daha objektif yorumlamayı sağlamaktadır. Bu çalışmalarla, bir yandan güncel polen dağılımı ile ilgili bilgiler elde edilirken, diğer yandan da paleopalinolojik çalışmalardan elde edilen polen diyagramlarının yorumlanmasına katkıda bulanacak bilgiler ortaya konmaktadır. Güncel polen yoğunluğugüncel vejetasyon ilişkisinin bilinmesi, jeolojik çağların polen yoğunluğuna dayanarak geçmişteki orman yoğunluğu ve karışımını daha doğru tahmin etmeye olanak sağlamaktadır. Bu çerçevede amaç, İ.Ü. Orman Fakültesi Araştırma Ormanı’nda açık alan, orman kenarı ve orman içi olmak üzere vejetasyonun çeşitlilik gösterdiği 3 örnek alanda (1) birim toprak yüzeyine düşen odunsu (AP) ve otsu (NAP) bitki polen yoğunluğu (cm2/ay) değerlerini saptamak, (2) toprağa aylık olarak düşen polen yoğunluğunun (cm2/ay) aylık ortalama sıcaklık (°C), aylık toplam yağış (mm) gibi meteorolojik parametrelerle arasındaki ilişkilerini ortaya koymaktır. Çalışma belirtilen amaç ve çalışma yöntemleriyle, ülkemizde yapılan ilk araştırma olup, Avrupa Polen İzleme Sistemi’nin de bir parçasıdır. 2. Materyal ve Yöntem 2.1. Araştırma alanının özellikleri Araştırma alanı, Belgrad Ormanı’nın devamı olan İ.Ü. Orman Fakültesi Araştırma Ormanı olup İstanbul’un kuzeyinde yer almakta ve Davis (19651985)’in karelaj (grid) sistemine göre A2 (E) karesi içinde bulunmaktadır (Şekil 1). Yükseltisi, 20 ile 240 m arasında değişmektedir. Önemli ağaç türleri Quercus cerris, Quercus frainetto, Quercus robur, Quercus petraea, Quercus infectoria, Fagus orientalis, Carpinus betulus, Castanea sativa, Alnus glutinosa, Populus tremula, Ulmus minor, Acer trautvetteri, Acer campestre ve Tilia argentea’dır. Araştırma alanına en yakın Meteoroloji İstasyonu Kireçburnu’nda bulunmaktadır. Kireçburnu Meteoroloji İstasyonu 1949-2005 verilerine göre yıllık ortalama yağış 804 mm, ortalama sıcaklık 13.3°C’dir. İstasyonun Thornthwaite metoduna (Çepel, 1995) göre oluşturulm (...truncated)