Mu'idi'nin Miftahu't-Teşbihi

OS MA NL1 ARAŞT 1RM ALAR 1 VII-VIII l~DITORS İSMAİL OF ~'HIS E . ERONSAL - SPECI AL JSSUE Ca::RISTOPHER FERRARD Ca::RISTINE WOODHEAD :. THE JOURNAL OF OTTOMAN STUDIES VII-VIU ı ı ı ir · İstanbul - 1988 MU'İDİ'NİN :M!FTAHU'T-TEŞBİH'İ İsmail E. Erünsal Aralarmda hakikaten veya mecazen münasebet bulunan şeyleri birbirine benzetme şeklinde tarif edilen teşbih, belağat ilminin konu)armdan birini teşkil etmektedir. Arapça, Farsça ve Türkçe· yazılmış bir şiiri incelediğimizde bu san'ata, diğer edebi san'atlara göre, daha fazla yer verildiğini görürüz. İsl&,m medeniyeti sahasın da yetişen şairler duygularını ifadede ve sevdiklerinin tavır ve davranışlarını ve vücudlarının herhangi bir a'zasnn tavsif ve tasvirde bu san'attan geniş ölçüde yararlanmışlardır. Arap edebiyatında, önceleri diğer sanatlarla biı·likte be!ağat kitaplarında yer alan teşbih, daha sonralan bu sahada yazılan birkaç müstakil eserin <le konusunu teşkil etmiştir 1 • Bilindiği gibi bu konuda, ~aşlangıçta ~aha ziyade Kur'an-ı Kerim'in i'cazmı göstermek için başlatılan te'lif faaliyeti neticesinde, sonraları şairlerin sın.ıf landırılması, derecelendirilmesi ve birbirleri üzerinde icra ettikleri tesirierin tesbiti gibi konularm da eklenmesiyle, belağat sahasında birçok sistematik eser ortaya çıktı2 • Cahız'm El-Beyan v~t-Tebyzn'i, Müberred'in · El-Kamil'i ve özellikle de . İbn Mu'tez'in Kitiibu'l-Bedi'i; Abdilikahir Cürcaıü, İbn Reş~, Ebu Hij.aı Askeri, Sekkaki ve Kazvini gibi daha sonraki müellifler üzerinÇle büyük bir tesir icra ettileı·~ . Mezktır müelliflerin eserlerinde diğer edebi sanattarla birlikte ı Muhammed Rıza Şefi'i Ködl;:eni, Ştıver-i Hayii! der-Şi'r-~ Ftirisi, Tahran 1358, s. 157-159. 2 Grunebaum, «Arabic Literary Crit·icisın :in the lOth Century A.D.», Tlıe mes bı Medieva! Arabic Lite1·at"re, London 1981, s. 51 (Varıoı-um Reprlnts); lritiib Tat·cuman al-Balağa, neşreden Ahmed Ateş, İstanbul 1949, önsöz s. 6-7. 3 «Deux Chapitres lnedits ·de l'oeuvre de K.i·atchk?vslty sur Ibn al-Mu'tazz», traduit paı· M. Canard, Amıales de Z'institut cl'etudes Orieııtaıes, c. XX, s. 2 (Algeı· 1962 ), 21-111; Seeker A. Bonebakker, «Poets and Critics in the TJı.lrd Cen- --·~- 216 yer alan teşbih, bugün bilinebildiği kadarıyla Arap edebiyatında ilk olarak İbn Ebi Avn'ın (öl. 322/934) Kitabu't-Teşbilıiit adlı eserinde müstakil olarak incelendi1• İbn Ebi Avn'dan bir asır kadar sonra, 420/1029 civarında vefat eden İbnü'l-Kettani de, Endülüs şair lerinin şiirlerinde kullandıkları teşbihleri inceleyen bir eser vücuda getirdP. Altmış altı bab üzerine düzenlenen bu eser, 'özellikle günümüze divanı ulaşmayan Endülüslü şairlerin şiirlerinden örnekler vermesi bakımından da önemlidir. Ebu Hilal Askeri'nin, Diviinıı'l Me(anı adlı eserinde de Arap şairlerinin kullandıkları bazı benzetmeler örneklerle açıklanmıştır6 • Bu eserlerin dışında, şarap, hilal gibi tek bir konuyla ilgili benzetmeleri veren başka eserler de vardır•. · Fars edebiyatında da belağat sahasında yazılan Tercümiinü'lBelağa, Hadii'ik-ü's-Sil:n-, Zınetname, el-Mu'cem fi Me(ayir-i Eş'iiri'l Acem, Ha.Jsayıkıı'l-Hadiiyıfs._ ve Defsayılf..u'ş-Şi'r gibi. eserle~in. ,içinde8 teşbih sanatını inceleyen bölümler vardır. Ancak teşbihi müstakil olarak ele alıp inceleyen en önemli eser Şerefüddin Rami'nin EniSü'lU§§ii/s adlı risalesidirn. Şerefüddin Rami bu küçük risalesinde Fars tury A.H.», Logic in Ola.ssıcal Islamıic Oıdtııre, Wlesbaden 1970, s. 92'-93; Grunebaum a.g.m. s. 51-52; C. Ferrard, «The Developmen-t of an Ottoman Rhetoric up to .1882», Osmanlı .amştırmaları m (İstanbul 1982); 167-170. 4 Bu eser M. Abdu'l~muıd Han tarafından ne§ı•edllnıl§tir: Kitabıı't-Teşb11l{'lt, London 1950; Ayrıca bkz.' Grunebaum, «The Literary Views of Ibn Abi 'Aun.»; Themes in il-1edievaı. A..ra.bic Litemtııre) London ·1981, s. 225-230 (Varıorum ·Reprints). 5 Kitabtı)t-Teşb11ıat 1nin Eş'ari Ehli'l-Endiiliis) ta·hki.lc: İhsan Abbas, Beyrut 1966 ve 1981. Eseri.İı. yeni bir edisyonu A. Muhammed Haseneyn tarafından · yapılmıştır. (!Gel 1969). W. Hoeİı.er.bach tarafından da Alınaneaya çevı,ilmiştjr ,: İ>ichterische Vergleiche der Andalus-Araber (Bonn 1973). 6 Btıver-i Hayal) s. 160; Grunebaum, Arab!c Literary ... s. 51. 7 Buver-i Hayiil) s. 160. 8 Ha/iiiyı~·u'l-Hadiiyıl[., ne§reden Seyyid Muhaımmed Kazır, Tahran 1341, önsöz s. 7-8. 9 Eser hakkında bilgi için bkz: Edward G. Browne, ..11 Litemry ı:ristory of Persia, vol. II, London 1969, s. 83-84; Zebihullah Safa, Tarl1K Edebiyat der-lran ID/2, T~hran 1977, s. 1313-1315. Enisii!l-Uşşiif:: Cl. Huart tarafından Fransızcaya çevrilmiştir: .Anis el-Ochchaq, Traite des terınes figures relatifs a la description de la Beaute, par Cheref-eddin Rami, Paris 1875. Eserin tek farsça baskısı vaı· du·: Etıisiifl-Uşşiif::) te'lif-i Şerefüddin Rami, .be-tashilı ve ihtimarn-I Abbas lkbal, Tahran 1325. 217 edebiyatında, ~evgiliyle ilgili olarak kullanılan teşbihleri 19 bölümde incelemiş ve bu teşbihleri açıklamak için çeşitli şairlerin şiirlerin den örnekler vermiştir • 10 Arap ve Fars şiirinin tesiri altında gelişen Divan edebiyatımız da da, Arap ve İranlı müelliflerin belağat sahasında ortaya koydukları eserler, bu her iki edebiyatın hayal aleminden ve teşbih kadrosundan yararla-nan Osmanlı şairlerinin yazdıklarını anlamak ve değe~·lendirmek için de kullanılmaya başlandı. Bu yüzden bazı Osmanlı müelliflerinin de doğrudan veya dolaylı olarak bu eserlerden yararlanarak terciinie ve hum yoluyla birtakım eserler ortaya koyduklarını görüyoruzıı. Bu makalenin konusunu teşkil eden XVI. asır şairlerinden Mu'Idi'nin Mi_ftiihu't-Te§bıh adlı r isalesi de bu eserler-. den biridir. Alımedi'nin bazı F arsça eserlerden hillasa yoluyla meydana ge- tirdiği ve Farsça yazdığı birkaç gramer ve belağat kitabı 12 hariç tu- tulacak olursa şimdiye kadar Osmanlı salıasında yazılan belağat kitaplarının ilk örnekleri olarak Şeyh Ahmed el-Bardahi el-Amidi' nin Kitab Cami'-i Envaii/l-Edebi'l-Fiirisl'siyle Mustafa Sürfıri'nin Bahrıı'l-Ma'iirif adlı eserleri bilinmekteydi. B~rdahi'nin eseri hakkında bir inceleme yayıolayan Kemal Eraslan 907/ 1502'de te'lif edilmiş bu eserin Türk Edebiyatında yazılan ilk belağat kitabı olduğunu _ ) söylemekte ve Sürfıri'nin 956/1553'de :telif edilen Bahru'l-Ma'iirif (ı ) <rg adlı eser inin Türk EdebiyatınciaYazılan ilk belağat Iritabı olduğu şeklindeki görüşün yanlış olduğunu belirtmektedir1 ' 1• Şimdiye kadar bilinen bu iki esere, Muidi'nin, belağatın sadece teşbih bölümünü konu edinen Miftiilıu't-Teşbih adlı risalesini de ·katmak gerekecektir. Şimdiye kadar Mu'idi'nin bu eserinden bahseden herhangi bir kaynağa veya Miftiihu!_t-teşbfh}e atıfta bul~an her han gi bir araş- 10 Şııver-i Hayal, s. 161. 11 C. Ferrard, «T he Development of an Ottoınan Rhetoric up to 1882, Part I: The Medrese Tradition»; Osmanlı Araştırmaları m (İstanbul1982) ,'s. 165-188; a.ın., «Paıt n: Contıibution from Outside the Medre~e», Osmanlı Araştırmaları IV, İstanbul 1984, s. 19-34. 12 Nihad M. Çetin , «A:hmed'nin Bilinmeyen Birltaç Eser~. l.tJ.Ed. Fakillte (...truncated)