TÜRK DÜNYASININ SÖNMEYEN ATEŞİ: İSMAİL GASPIRALI BEY (1851-1914)

YEDİTEPE ÜNİVERSİTESİ TARİH BÖLÜMÜ ARAŞTIRMA DERGİSİ Cilt 1 – Sayı 2 Haziran 2017. e-ISSN: 2564-7687 YEDİTEPE UNIVERSITY DEPARTMENT OF HISTORY RESEARCH JOURNAL Volume 1 – Number 2 June 2017 e-ISSN: 2564-7687 TÜRK DÜNYASININ SÖNMEYEN ATEŞİ: İSMAİL BEY GASPIRALI (1851-1914) Cihan YALVAR1 ÖZET Geçmişten günümüze Rusya topraklarında Türk Dünyası adına önemli fikir adamları yetişmiştir. Türk Dünyası’na yön veren bu şahsiyetlerin basın, yayın ve eğitim konusundaki görüşleri büyük yankı uyandırmıştır. Rusya’da yetişen fikir adamlarından birisi de Kırım Tatar kökenli olan İsmail Gaspıralı’dır. Bu büyük fikir adamı, hayatı boyunca düşünceleri ve faaliyetleri ile Türk Dünyası’nda birlik duygusunu ortaya çıkararak, kendisinden sonra gelen nesillere ilham kaynağı olmuştur. İsmail Bey Gaspıralı, birlik düşüncesini Rusya İmparatorluğu içinde kültürel bir reform yaparak, sağlamak isteyen Türk düşünürlerindendir. Gaspıralı’nın, 1884 yılında yayın hayatına başlayan Tercüman gazetesinde kullandığı Türkçe, hayatı boyunca hizmet etmeye çalıştığı Türk Dünyası’na bu amacı gerçekleştirmeye yarayacak vasıtanın ne olduğunu göstermesi açısından önemlidir. İsmail Bey, herkes tarafından bilinen ‘’Dilde, Fikirde, İşte Birlik’’ sözü ile kısaca bizlere neler yapmak istediğini ifade etmiştir. Aynı zamanda bir yandan Tercüman Gazetesi ile dil birliğini savunurken bir yandan da Cedidizm akımı dahilinde Bahçesaray’da açmış olduğu ilk Usûl-ü Cedid okulunda uyguladığı yeni eğitim sistemi ile Türk Dünyası’nın önemli şahsiyetlerini bizlere kazandırmıştır. Bu makalede İsmail Bey Gaspıralı’nın hayatı incelenecektir. Anahtar kelimeler: İsmail Gaspıralı, Cedidizm, Tercüman Gazetesi, Usûl-ü Cedid, Türk Dünyası. ABSTRACT From past to present, important intellectual have been raised for the name of the Turkish World in territory in Russia. The ideas of these individuals, who are directors of the Turkish World about the press, broadcasting and education, have caused great repercussions. On of the intellectual who grew up in Russia Ismail Gasprinski who is of Crimean Tatar origin. This great intellectual has been a source of inspiration for the coming generations by revealing the sense of unity in the Turkish World through his life long thoughts and activities. Ismail Bey, is a Turkish intellectual who wants to spread his idea of unity by making a cultural reform in the Russian Empire. It is important that the Turkish language that Gasprinski used in the publication of Tercüman, which started broadcasting in 1884, shows that is the means to realize this aim in the Turkish World, which he tried to serve throughout his life. Ismail Bey, stated briefly what he wanted to do to us by his word which is known by everyone ‘’Dilde, Fikirde, İşte Birlik’’. At the same time, while advocating the language union with the Tercüman Newspaper, he brought in important figures of the Turkish World with the new education system applied in the first Usul ul- Jadid school which Bakhchysarai opened in Jadidism . In this article, the life of İsmail Bey Gasprinski will be examined. Keywords: Ismail Gasprinski, Jedidism, Tercüman Newspaper, Usul-ul- Jedid, Turkish World. 1 Arş. Gör. Yeditepe Üniversitesi, Fen-Edebiyat Fakültesi, Tarih Bölümü, 87 YEDİTEPE ÜNİVERSİTESİ TARİH BÖLÜMÜ ARAŞTIRMA DERGİSİ Cilt 1 – Sayı 2 Haziran 2017. e-ISSN: 2564-7687 YEDİTEPE UNIVERSITY DEPARTMENT OF HISTORY RESEARCH JOURNAL Volume 1 – Number 2 June 2017 e-ISSN: 2564-7687 TÜRK DÜNYASININ SÖNMEYEN ATEŞİ: İSMAİL BEY GASPIRALI (1851-1914) GİRİŞ Rus Çarlığı’nın Türk topraklarını işgal sürecini 1552 yılında Kazan Hanlığı’nın işgali ile başlatabiliriz. Çarlık, kendisini Altın Orda’nın varisi görerek yapmış olduğu işgaller ile 1556 yılında Astrahan’ı (Ejderhan, Hacıtarhan), 1581’de ise Sibir Hanlığı’nı topraklarına dahil etmiştir. Bu işgallerin ardından Altın Orda’nın tek varisi olarak bölgede Kırım Hanlığı kalmıştı. Zaman içerisinde Altın Orda Devleti’nin dağılma sürecine girmesi ile Kırım’da Çengiz soyundan gelen Hacı Giray Kırım Hanlığı’nı kurarak, Kırım’ın ilk hanı olmuştur. Osmanlı Devleti ise 1475 yılında Gedik Ahmet Paşa önderliğindeki ordu ile Kırım’ı kendisine bağlamıştır. Osmanlı Devleti Kırım’ı kendi topraklarına katmak suretiyle Karadeniz’de hakimiyetini sağlamlaştırmış ve Karadeniz’in Kuzeyi’nde bulunan ülkelere karşı faal bir politika izlemeye başlamıştır2. Nitekim, İstanbul’un ele geçirilmesi ile Karadeniz’in ticaretinde pay sahibi olmaya başlayan Osmanlı Devleti Kırım’ın fethi ile Karadeniz’e tamamen hakim olmayı başarmıştır. Kırım Hanlığı’nın sayesinde Lehistan’da hüküm süremekte olan Yagellonlar’ın Karadeniz boyuna ulaşmaları engellenmiştir. XV. yy’dan XVIII. yy’ın sonlarına kadar Kırım Hanlığı bir takım Avupalı tarihçiler tarafından ‘’İmparatorluğun sağ kolu’’ şeklinde tabir edilmiştir3. Rusya’nın Kırım topraklarında uyguladığı ilk istila hareketi 1736 yılında General Münnich komutasında gerçekleşmiştir. Münnich’in Kırım’ı istilası sonrasında, Kırım toprakları içerisinde tarihi değere en fazla sahip olan Hansaray ve etrafında bulunan iki bin ev yanmıştır. Ayrıca bu istila hareketi sırasında Kırım Hanları arasında önemli şahsiyetlerden birisi olan Selim Giray’a ait zengin kütüphanede yanmıştır4. Fakat Kırım için felaket ile sonuçlanacak olaylar 1768-1774 Osmanlı-Rus Savaşı sonrasında yaşanacaktı. 1769 yılında Kırım Giray Han’ın Besarabya topraklarına düzenlemiş olduğu başarılı akının sonrasında Çarlık kuvvetleri 1770 yılında Bucak bölgesini ele geçirmiş ve sonrasında 1771 yılında Dolgorukiy önderliğinde Kırım’ı tekrar istila etmişlerdir5. Osmanlı Devleti, Mora’da beklenmedik bir isyanın patlak vermesi ve Çeşme’de donanmasının Ruslar tarafından yakılması ile 1768-1772 yılındaki savaşı da kaybetmiştir. Bu olumsuz gelişmeler sonucunda Osmanlı yöneticileri telaşa düşerek Rusya ile bir barış anlaşması yapılmasının yollarını aramışlardır6. 18 Ağustos’ta başlatılan barış görüşmelerinden kısa bir süre sonra Türk temsilciler, Rusya’nın Tatarların bağımsızlıklarını anlaşmaya şart olarak eklediklerini öğrenmişlerdir7. İnalcık, Halil, ‘’Yeni Vesikalara Göre Kırım Hanlığı’nın Osmanlı Tabiliğine Girmesi ve Ahitname Meselesi’’, Belleten, C. VIII, S.30, Ankara 1944, s. 185. 3 İnalcık, a.g.m. , s. 185. 4 Bala Mirza ve İnalcık Halil, ‘’Kırım’’, İA, C. VI, İstanbul 1977, s. 750. 5 Bala Mirza ve İnalcık Halil, ‘’Kırım’’, s. 750. 6 Akdes Nimet, Kurat, Rusya Tarihi Başlangıçtan 1917’ye Kadar, Türk Tarih Kurumu Basımevi, Ankara 1999, s. 290. 7 Nicolae Jorga, Osmanlı İmparatorluğu Tarihi, çev. Nilüfer Epçeli, Yeditepe Yayınevi, İstanbul 2009, s. 410. 2 88 YEDİTEPE ÜNİVERSİTESİ TARİH BÖLÜMÜ ARAŞTIRMA DERGİSİ Cilt 1 – Sayı 2 Haziran 2017. e-ISSN: 2564-7687 YEDİTEPE UNIVERSITY DEPARTMENT OF HISTORY RESEARCH JOURNAL Volume 1 – Number 2 June 2017 e-ISSN: 2564-7687 CİHAN YALVAR Fakat o dönemin Osmanlı Sultanı III. Mustafa, Rusya’ya savaş tazminatı olarak 35 milyona kadar para vermeyi kabul ettiğini ama asla Kırım’ı Rusya’ya teslim etmeyeceğini bildirmiştir. (...truncated)