LİDERİN GÜÇ KAYNAKLARI VE İŞ PERFORMANSI ARASINDAKİ İLİŞKİDE PELZ ETKİSİNİN DÜZENLEYİCİ ROLÜ

YÖNETİM VE EKONOMİ Yıl:2018 Cilt:25 Sayı:1 Manisa Celal Bayar Üniversitesi İ.İ.B.F. Liderin Güç Kaynakları ve İş Performansı Arasındaki İlişkide Pelz Etkisinin Düzenleyici Rolü* Cem Harun MEYDAN** Deniz DİRİK *** İnan ERYILMAZ**** ÖZ Bu çalışmada, liderin algılanan farklı güç kaynaklarının çalışanların görev ve bağlamsal performansları üzerindeki etkisi ve bu süreçte Pelz etkisinin biçimleyici rolü araştırılmıştır. Pelz etkisi, liderin etkililiğinin ve çalışanları örgütsel amaç başarımlarına yöneltme gücünün liderin kendi üstlerini etkileme, kendini üstlerine dinletebilme ve onlardan stratejik bilgileri edinebilme gücünden bağımsız olarak ele alınamayacağını iddia eden bir önermedir. Bu bağlamda, liderin kullandığı farklı güç kaynakları (meşru, ödüllendirme, zorlayıcı, uzmanlık-bilgi, karizmatik) ile iş performansını oluşturan görev ve bağlamsal performans arasındaki farklılaşan ilişkiler Pelz etkisi bağlamında kamu sektöründe çalışan 195 kişiden toplanan veriler ışığında sınanmış ve Pelz etkisinin, algılanan ödüllendirme gücü, uzmanlık-bilgi gücü ve karizmatik güç ile görev performansı arasındaki ilişkilerde biçimleyici rol oynadığı tespit edilmiştir. Anahtar Kelimeler: Pelz etkisi, bağlamsal performans, görev performansı, güç, liderin algılanan güç kaynakları Jel Sınıflandırması: D23, M12 The Moderating Role of Pelz Effect in the Relationship between Leader Power Sources and Job Satısfactıon ABSTRACT This study investigates the effect of various bases of perceived leader power on employees’ contextual and task performance, and tests for the moderating role of Pelz effect in this process. Pelz effect argues that the effectiveness and power of a leader to motivate employees towards organizational goal accomplishment are not independent of the leader’s power and ability to influence his superiors and to obtain strategic information. In this context, the relations between a leader’s various power bases (legitimate, reward, coercive, expert-information, referent) and job performance (task and contextual) as well as the moderating role of Pelz effect in this process are investigated on a sample of 195 public sector employees. According to the empirical evidence, Pelz effect moderates the relations between task performance and reward power, task performance and expert-information power, and task performance and referent power. Theoretical and practical implications are discussed. Key Words: Pelz effect, contextual performance, task performance, power, perceived leader power bases JEL Classification: D23, M12 Bu çalışmanın ilk versiyonu, 25-27 Mayıs 2017’de Ankara’da düzenlenen 25. Ulusal Yönetim ve Organizasyon Kongresi’nde bildiri olarak sunulmuştur. ** Doç. Dr., Türk Hava Kurumu Üniversitesi, İşletme Fakültesi, Havacılık Yönetimi Bölümü, *** Arş. Gör. Dr., Manisa Celal Bayar Üniversitesi, İİBF İşletme Bölümü, **** Dr., Türk Silahlı Kuvvetleri, (Makale Gönderim Tarihi: 22.03.2017 / Yayına Kabul Tarihi: 13.04.2018) Doi Number: 10.18657/yonveek.299554 * C.H. Meydan & D. Dirik & İ. Eryılmaz/ Liderin Güç Kaynakları, İş Performansı ve Pelz Etkisi GİRİŞ Bireylerin örgüt içinde gösterdikleri performansı etkileyen faktörler örgütsel çalışmalar içinde önemli bir yer tutmaktadır. Örgütsel yaşam ve örgüt içinde birey davranışları üzerinde etkili olan çalışanlar arasındaki güç ilişkilerinin de performans üzerinde etkili olması kaçınılmazdır (Yang ve Modell, 2012). Bu çerçevede, lider, liderin gücü ve etkisi performans üzerindeki önemli belirleyiciler olarak karşımıza çıkmakta, lider ve çalışan arasındaki etkileşimde astın algıladığı güç, performans üzerinde önemli bir etkiye sahip olmaktadır. Algılanan güç örgütsel ortamda ele alındığında, bireysel ve örgütsel faktörlerin gücün daha fazla ya da daha az algılanmasına neden olabileceği görülmektedir. Bu bağlamda örgüt kültürü, örgüt iklimi ya da liderin kişiliği gibi değişkenler güç algısı üzerinde etkili olabilmektedir (Meydan, 2010). Benzer şekilde, liderin güçlü ilişkilere sahip olması onun örgüt içinde etkililiğini artıran faktörlerden biridir (Dhanaraj ve Parkhe, 2006). Liderin özellikle üstleriyle kurduğu güçlü ilişki ve üstlerini etkileyerek onların kararlarında etkili olabilmesi, astlarına yönelik davranışları ve astlarının kendisine yönelik algıları üzerinde etkili olabilmektedir (Anderson ve Tolson, 1991). Pelz etkisi olarak isimlendirilen bu durum astların işe yönelik tutum ve davranışlarını değiştirmektedir (Lynn, Anderson, Tolson, Fields ve Thacker,1990). Astların lider ile ilgili algıları üzerinde etkili olan Pelz etkisinin liderin sahip olduğu gücün algılanması üzerinde de etkili olması kaçınılmaz görünmektedir. Ancak bu durumun ortaya çıkarılmasına yönelik bir araştırmaya rastlanılmamıştır. Bu kapsamda bu çalışmada Pelz etkisinin liderin gücünün algılanması üzerindeki etkisi örgütsel güç boyutları da dikkate alınarak belirlenmeye ve bu algının astın performansına yansıması ortaya konmaya çalışılmaktadır. Pelz etkisi ve liderin gücü arasındaki ilişki ile liderin gücü ve astların performansı arasındaki ilişkide Pelz etkisinin biçimleyici rolünün daha net olarak ortaya konabilecek olması hem yönetim yazınındaki bir boşluğu dolduracak hem de yönetsel uygulamalara katkı sağlayabilecektir. Bu durumun çalışmanın önemini artırdığı değerlendirilmektedir. Çalışmada öncelikle liderin güç kaynaklarına değinilmekte, ardından iş performansı ve Pelz etkisi ile ilgili kuramsal bilgiler verilmektedir. Ardından, kuramsal gerekçelerden yola çıkılarak oluşturulan hipotezler bir araştırma modeli ile test edilmektedir. I. KURAMSAL ÇERÇEVE A. Liderin Güç Kaynakları Liderin etkililiğinden ve dolayısıyla astlarını, mevkidaşlarını, üstlerini ve diğer paydaşları etkileme becerisinden söz edebilmek için güç kavramına ve bileşenlerine değinmemiz gerekmektedir. Örgütlenmenin söz konusu olması için güç kaçınılmazdır (Zaleznik, 1998). Güç, toplumsal yaşamın en temel kavramlarından biri olup güçle ilgili çalışmalar uzun yıllardır sosyal psikoloji, sosyoloji, felsefe ve antropoloji gibi sosyal disiplinlerin odağında yer almaktadır. Liderlik, motivasyon, iş tatmini, politika, karar verme, çalışan performansı gibi pek çok süreçle yakından ilişkili 76 Yönetim ve Ekonomi 25/1 (2018) 75-92 bir kavram olan güç, örgütsel paydaşlar arasındaki hiyerarşik etkileme ve otorite ilişkilerinin temelini oluşturmaktadır. Liderliğin, başkalarının düşünce ve eylemlerini etkilemek amacıyla güç kullanımını gerektirmesinden (Zaleznik, 1998) ve bir tür sosyal etkileme süreci (Northouse, 2007) olarak tanımlanmasından ötürü güç, liderliğin ayrılmaz bir parçasıdır. Yönetim ve örgütsel davranış yazınında liderin kullandığı güç kaynaklarına ilişkin çalışmalar, French ve Raven (1959)’ın ortaya attığı beş sosyal güç kaynağından oluşan ana akım sosyal güç modeli ve sonrasında diğer araştırmacılar tarafından geliştirilen Kişilerarası Güç Envanteri (Interpersonal Power Inventorsy) modeli ekseninde yoğunlaşmaktadır (Raven, 1992; Raven, 1993; Raven, 2001; Raven, Schwarzw (...truncated)