Türk Vakıf Kurucularının Sosyal Tabakalaşmadaki Yeri 1700-1800

OSMA NL1 ARA Ş .T 1RM ALAR 1 III Nesir Heyeti HALİlı İNALCIK - Editorial Board NEJAT GÖYÜNÇ HEATH W. LOWRY THE JOURNAL OF OTTOMAN STUDIES III· · İstanbul - 1982 TÜRK VAKIF KURUCULARININ SOSYAL TABAKALAŞMADAİU YERİ 1700-1800 * Bahaeddin Y ediyıldrız Başlangıcından günümüze kadar, her beşeri toplumun, duruma göre· daha karmaşık ve girift tabakalaşmalar, hiyerarşiler ihtiva ettiği bir gerçektir. Bu tabakalaşmalar içinde, fertler ve aileler bütünleşmektedirler. İnceleme konumuz olan Türk toplumu da bu kaidenin dışında kalmamıştır. Sosyal ilimlerdeki, toplumdaki tabakalaşmanın sebepleri ve temelleri, sosyal sınıf teorilerine göre, farklı biçimlerde izah edilmiş rir. Marx sosyal tabakalaşmanın kaynağını en geniş anlamıyla ekononiik sistemde bulmaktadır. Marx'a göre, sosyal teşkilatıanmanın merkezi ve temel olgusunu teşkil eden üretim . vasıtaları insanlar arasındaki diğer bütün münasebetleri belirler. Zaten ona göre, insanlık tarihinin her döneminde başlıca iki sınıf mevcuttur. Bunlardan birisi, üretim vasıtalarına sahip olanların meydana getirdiği yönetici' sınıf, diğeri ise üretim va~ıtalarına sahip olmayanların, yani ezilenlerin ve sömürülenlerih mensup oldukları yönetilen sı nıftır. Weber'e göre, hem ekonomik durum, hem itibar, hem de siyasi iktidar, bir toplumun tabakalaşmasında en önemli rolü oynamaktadır. Sosyal sınıfların ekonomik farklılıkları üzerinde temellenmiş * Bu makale, tarafımızdan hazırlanan, Institution du vaqf au XVIIle siecle en Turquie -etude soclo-historique- (Paris· 1975) adlı ve henüz basılma mış doktora tezinin bir bölümünden ibarettir (s. 154-182). Bu tezde, Vakıflar Genel Müdürlüğü Arşivinde bulunan ve xvm. asra il.it olan vakfiyeler arasın dan ihtimali sondaj metoduyla elde edilen 330 vakfiyenin sosyal tarih açısın dan tahlili yapılmaktadır. Bütün istatistikler bu vakfiyelerdeki verilere dayanmaktadır. Tezin aslında mevcut olan bu vakfiyelerin listesi (s. 350-365) fazla yer tuttuğundan burada ayrıca verilmemiştir. (B.Y.). 144 olduğunu ileri silren marksist tahlili kabul etmekle birlikte, Weber için, sınıflar ancak tek tip bir tabakalaşmaya uygun düşmektedir. Zira, bu yazara göre, iki tip tabakalaşma daha vardır: statü düzenine uygun, itibara, «sosyal şerefe» dayalı tabakalaşma ve siyasi iktidar üzerinde temellerren tabakalaşma. Fonksiyonalistlere göre, her toplum, teşkilatıanmış sosyal varlığın bazı temel zaruretlerini tatmin etmek için, belli bir biçimde, fertleri çeşitli sosyal mcvkilere (positions) dağıtmak ve bu mevkilere bağlı vazifeleri ifaya onları mecbur etmek zorundadır. Bizzat bu mevkiler ve fertleri buralara iten temayüller eşit değildir, eşit vazifeler ihtiva etmemektedir ve eşit bilgi ve maharetler istememektedir. Bu eşitsizliklere rağiL.en, toplumun her mevkiden beklediği vazifelerin en iyi biçimde tamamlanması gerekmektedir. İşte fonksiyonalistlere göre, «değerler, ihtiyaçlar ve netice itibariyle, bizzat toplumun hayatta kalışı üzerinde» teİnellenen sosyal tabakalaşma buradan kaynaklanmaktadır. Werner ise, tabakalaşmanın menşeini, «bir topluluk üyelerinin biribirleri hakkında verdikleri şahsi hükümlerde» görmektedir1 • Osmanlı toplumunda tabakalaşma Toplumun mertebelere ayrılması konusunda Osmanlı döneminde Türklerin fikri ne idi? Bu konuda vakfiyelerde __bazı değerli bilgiler bulunmaktadır. Bu bilgilere göre, sosyal tabakalaşmanın menşei Allah'ın iradesindedir. Eğer, aynı toplumun fertleri arasında iktisadi, içtimai veya siyasi eşitsizlikler varsa, bu, Allah'ın insanları toplumun iyi işleyişi için kendilerille düşen vazifeleri yapmaları gayesiyle farklı yeteneklerle mücehhez yaratmış olmasından ileri gelmektedir. İnsanları zengin veya fakir, şerefli veya hakir, siyasi manada, güçlü veya. güçsüz kılan_ Allah'tır. Bunun sebebi de şudur: sosyal hayatta insanlar kendilerine özgü haklara ve vazifelere sahip gruplara ayrılmak mecburiyetindedir. Osmanlılar'ın anlayışına göre, en azından kabaca .iki grup insana ihtiyaç vard,ır: Bunlş.rdan birisi memleketi ve sosyal nizarnı ırı:iıhafazaya mecbur olan- yüksek devlet ı P. Laroque, Les classes sociales, P.U.F. Paris 1968; J. Cazeneuve, «Les stratifications sociales», La sociologie, J. Cazeneuve ve D. Victoroff yönetiminde gerçekleştirilmiş eser,- .C.E.P.L. Paris 1970, s. 454-489; L.- Reiss:ıhan, -Les classes sociales aux Etats-Unis, Fransizcaya çeviren H. Lesage ve M. Lesage, P.U.F. Paris 1963, s. 30-109. 145 görevlileri (rical) grubu, diğeri ise, hizmetlerini yapabilmeleri için birincilere gerekli serveti temin etmeye mecbur olanların meydana getirdiği gruptur. Bu fikri iİeri -sürerken dayan-ak noktalarını da Kur'an'da bulmaktadırlar: « ... O (Allah), size verdiği şeylerde sizi denemek için, kiminizi derecelerle, (mertebelenmede, hiyerarşide) kiminizin üstüne çıkarmıştır ... » 2 • O halde, bu farklılaşmanın ikinci sebebi, Allah~ın zenginleri kendilerine bağışladığı şeylerde imtihana çekmek istemesidir. Özellikle vakıf kurrı.cularının fikrine göre, sözkonusu bu imtihanda muvaffak olmak için, servete- sahip olanların olmayanlara, bilhassa vakıf müessesesi yoluyla, yardımda bulunmaları gerekmektedir 3 • Gerçekten, İslam teorisine göre, tabakalaşma sosyal bir zarfı ret idi. Bunun'a birlikte, bu dinin bazı prensiplerinin tatbiki sayesinde, toplum grupları arasındaki eşitsizliklerin hafifletilmesi gerekiyordu. Fakat, XVIII. yüzyıl Türk toplumunda, toplumun yardıma ihtiyacı olan üyelerinin hepsini hedef alan bir yardımlaşmanın sözkonusu olmadığını müşahade etmekteyiz. Aşağıda görüleceği gibi, -sadaka, vakıf veya başka- hangi şekil altında olursa olsun bu uygulama çok defa dar grupların kabuğunu kıramamıştır. Bu gruplar nelerdi? Vakıf yapanlar hangi gruplara mensuptuiar? Bu vakıfları kimler lehine yapıyorlardı? Acaba herkes, toplumun her· üyesi gözünde büyük bir değere sahip olduğu anlaşılan vakıf kurabiliyor muydu? Yoksa, vakıf yapma imkanına sahip olanlar, sırf doğuşları veya fonksiyonları gereğince bazı imtiyazlara sahip olan kişiler miydi? Bu kişilerin ı;lıeslekleri ne idi? Vakfiyelerde umumiyetle vakıfların toplumda sahip oldukları durum hakkında kafi derecede tafsilatlı bilgiler verilmiştir. En azından icra ettikleri meslek ekseriya zikredilmektedir. Bu incelemede ele alınan vakfİyelerin tahlili neticesinde, XVIII. yüz~ıl Türkiye'sinde v2.kıf yapan kiŞilerin Dfesleklerinin yüzdesini -"'Oldukça açık bir biçimde gösteren bir tablo hazırlamak mümkün olmuştur. 2 3 Kur'anı VI/165. Fatma binti İbrahim Paşa vakfiyesi,. VGMA (Vakıflar Genel Müdürlüğü Arşivi), Kasa no: 56ı s. 1; m. Mustafa vakfiyesi, VGMA, Kasa no: 181ı s. 5; Damad İbrahim Paşa vakfiyesi, VGMA, Ka8a no: 113ı s. 11-13; Çorlulu Ali Paşa vakfiyesi, VGMA, Kasa no: 188ı s. 281-282; krş. Nabi,. Hayriye) Bulak 1257/1841; s. 44; Naima, Tarilıı İstanbul 1283, c. I, s. 53, 56; S. Ülgener, İktisadi inhitat tarihimizin ahlak ve zilıniyet meseleleri) İstanbul 195.1, s. 99-102. - Forma: 10 , .. %5,14 Padişahlar ~· Sadrazam.lar %5,14 Diğerleri % 32,31 Siyil yöneticiler % 37,45 ı:- ~ 'l:! s rJl "' <ı:: .Q) ·.!:ı (...truncated)