Pend-i Attâr'ın Türkçe İlk Manzum Çevirisi: Sabâyî'nin Sırât-ı Müstakîm Mesnevîsi

iLMi ARAŞTIRMALAR, Sayı 20, 2005, 27-41 Pend-i Attiir'ın Türkçe İlk Manzum Çevirisi: Sabayi'nin Sırat-ı M üstakim Mesnevisi Kadir Atlansoy* Pend-i Attar'ın Türkçe İlk Manzum Çevirisi: Sabayi'nin Sırat-ı Müstakim M esrrevisi Bu yazıda Klasik Türk Edebiyatı XVI. yy. şairi Sabayl'nin hayatı, edebi kişiliği ve eserleri üzerınde durulmakta ve onun Pend-ı Attar'ın Anadolu sahasındaki Tiırkçe ilk manzum çevirisi olan Sırat-ı Mustakım adlı mesnevlsi ana çızgileriyle de~er lendirilmektedir. Anahtar Kelımeler. Klasik Türk Edebiyatı, S abayi, Sırat-ı Müstakim, Pend-i Attar, mesnevi The fırst verse translation of Pend-i Atar: Sabayi's Sırat-ı Müstakim In this article, I discuss the life, personality, and works of Sabayi who is a poet of XVIth century in Anatolia. I also discuss his work Sırat-ı Müstakim, which is the fırst verse translation of Pend-i Atar into Turkish. Key Words Classical Turkish Literature, Sabayi, Sırat-ı Müstakim, Pend-i Attar, mesnev1 Yard. Doç. Dr., Doğu Akdeniz Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi. kadir.atlansoy@em u. edu. tr ©'GÖKKUBBE, istanbul 2005 iLMI ARAŞTIRMALAR 28 Giriş Bu yazının amacı, Klasik Türk Edebiyatı XVI. yy. şairi Sabayl'nin hayatı ve eserlerine ilişkin eksik kalan noktaları, onun bağlı bulunduğu Şeyh Vefa, maiyetinde bulunduğu devlet adamları Koca Davud Paşa, Hadım Ali Paşa ile ilgili arşiv kayıtları ışığında ele alarak aydınlatmaya çalışmaktır. Bunun yanı sıra şairin Pend-i Attdr'ın Anadolu sahasındaki Türkçe ilk manzum çevirisi olan Sırdt-ı Müstakfm adlı mesnevlsini ana çizgileriyle ele alarak onun edebi kişiliğini ortaya koymaktır. A. Sabayi'nin Hayatı Kaynaklarda Sabayl mahlaslı Edirneli Hayreddin'in hayatına dair yeterli bilgi yoktur. XV. veya XVI. yy. şairi olduğu konusunda da farklı değerlendirmeler söz konusudurl; S abayi, 909/1503-917/1511 yıllarını kapsayan bir in 'amat delterindeki kayıtlara göre, en çok İhsan alan şairdir. Bu defterde adı geçen şairle rin ölüm tarihleri; en erken Necati (öl. 91411508) ve en geç Zati (öl. 953/1546) olarak bilinmektedir. Bu durumda Sabayi'nin, Fatih, II. Bayezid, I. Selim ve Kanuni dönemlerini idrak ettiği söylenebilir. Şairin ölümü de 94311535 ile 945/1538 yılları arasında olmalıdır. Topkapı Sarayı Arşivi'nde bulunan 942-943115351536 tarihli bir mevacib defterinde şaire aylık ödendiği ve 20 akçelik mevacibinin ulüfe olduğu görülmektedir.2 2 Sehl Bey, Heşt Beh1şt, Süleymaniye Ktp., Ayasofya, no. 3544, 68b; Latıfi, Tezkıre-ı Lat!ft, Istanbul 1314, 219-220; Hasan Çelebi, Tezkıretu'ş-Şuara, haz. Ihrahim Kutluk, Ankara 1978, I/554; Beyani Mustafa b. Carullah, Tezkiretu 'ş-Şuara, haz. İbrahim Kutluk, Ankara 1997, 148; Katib Çelebi, Keşfel-Zunün, Istanbul 1971, Il 796; Mustafa isen, Kunhu'l-Ahbar'ın Tezkire Kısmı, Ankara 1994, 180;Abdurrahman Hıbrl, Enisu'l-Müsdmirin, Istanbul Üniv. Ktp., TY. no. 451, 80b; Ahmed Bad!, Riyaz-ı Belde-ı Edirne, Edirne Seliını ye Ktp., no. 2315, III 172; Şern seddin Sami, Kdmüsu 'l-A '!dm, Istanbul 1311, IV /2935; Sursalı Mehmed Tahir, Osmanlı Muellifleri, İstanbul 1333, II /278; Rı fat Osman, Edirne Rehnumdsı, Edirne 1336, 104; Franz Bab in ger, Osmanlı Tarih Yazarları ve Eserlerı, çev. Coşkun Üçok, Ankara 1982, 32-38; M. Fuad Köprülü, Turk Edebıyatı Tarihı, Istanbul 1980, 370; Abdülkadir Erdoğan, Şeyh Vefa, İstanbul 1941, 29-30; Nail Tuman, Tuhfe-ı Naili, Şarkiyat Araştırma Merkezi, Cc. 777, VIII/2275; Osman Nuri Peremeci, Edırne Tarıhı, İstanbul 1939, 180; Ahmet Yaşar Ocak, Veysel Karani ve Uveysflık, İstanbul 1982, 38; Harun Tolasa, "15. yy. Türk Edebiyatı Anadolu Sahası Mesnevlleri", 6; Agah Sırrı Levend, Gazavatndmeler ve Mihaloğlu Alı Bey'in Gazavatndmesi, Ankara 1956, 22; a. mlf, Titrk Edebiyatı Tarıh[, Ankara 1984, I/125. Aynı defterde Şefı'lden sonra "Sultan Bayezid zamanından beri şairdür." ibaresinin ifade ettiği anlamda; benzer şekildeki kayıtların da, Sabayi ile ilgisi düşünülebilir. Şefıi ile ilgili bu ibarenin, yine aynı başlık altında, Topkapı Sarayı Müzesi Arşivinde D. 3442 nurnarada kayıtlı PEND-i ATTAR'IN iLK ÇEViRiSi: SABAYl'NiN SIRAT-l MÜSTAKiM MESNEVlSi 29 Bu kısa bilgiden sonra, Sabayi'nin bağlı bulunduğu Şeyh Vefa, ele geçmemiş gazavatnamesiyle ilgili olarak Koca Davud Paşa, Sırat-ı Müstakfm adını verdiği eserini kendisinin emriyle tercüme ettiği Hadım Ali Paşa üzerinde durarak şairin kültür ve edebiyat tarihindeki yeri belirlenmeye çalışılacaktır.3 1. Sabayi ve Şeyh Vefa Şeyh Vefa (öl. 896/1491 ), Mevlana ve İbn Arabi''nin düşüncelerini İstan bul'da yaşatan bir sufi olarak değerlendirilmektedir. Onun, Zeyniyye şeyhliği, musikişinaslığı ve şairliği yanında astronomiye kadar uzanan değişik ilimlerde, dönemine göre en üst düzeyde söz söyleyebilecek durumda olduğu bildirilmektedir.4 Sabayi', Heşt Behişt, Osmanlı Mıiellifleri ve Tuhje-f Naili'de Şeyh Vefa müridi kaydıyla yer alır. Şeyh Vefa üzerine yazılmış bir monografide ise şair hakkında Sehi' Bey'in ifadeleri iktibas edilmiştir.s Şeyh Vefa'nın konu açısından önemi, Sabayl'nin onun müridi olmasının ya- nı sıra, Zeyniyye çevresinin Mevlana bağlılığı dolayısıyla Attar hayranlığı; şai- bulunan bir defterde de geçtiği görülmektedir krş. Ömer Lütfu Barkan, "H. 933-934 (M 15271528) MaliYılına Ait Bir Blitçe Örneği". 322. Isınail Erünsal'ın "Türk Edebiyatı Tarihi'nin Arşiv Kaynakları I. II. Bayezid Devrıne Ait Bir In'amat Defteri" Tarıh Enstıtusu Dergısı, S XXI'den ayrı basım, Istanbul 1981 ve "Türk Edebiyatı Tarihi'ne Kaynak Olarak Arşivlerin Değeri" isimli makaleleri, arşivlerin edebiyat tarihinin çözümlenememiş konularına yol göstermesine örnekler vermesinin yanı sıra, taranan in'amat defterlerini sistematik bir şekilde araş tırmacıların istıfadesine sunmaktadır. Seh! Bey, age, 68b; Abdurrahman Hı br!, Enfsu'I-Musiimırfn. 80b; Ahmed Bad!, age., 111172; Bursalı Mehmed Tahir. age, 11/278, Rıfat Osman, age. 104. Babinger. age .• 37-38. Köprülü, Turk Edebıyatı Tarıhı, 370; Levend; Gazavatniimeler ve Mıhaloğlu Alı Bey'ın Gazavatniimesı, 22. 4 Şeyh Vefa'nın tarikat silsilesi. Zeyniye tarikatını Anadolu'ya getirmiş olması tasavvuf tarihi açısından önem taşıyan şeyh i Abdüllatif Kudsi aracılığı ile Zeynüddin Hafi'ye ve Zeyniye Tarikatına çıkmaktadır. Bu tarikat, Sühreverdiye'nin bir koludur. Zeyniye Tarikatı, özellikle Şeyh Vefa döneminde etkili olmuştur. Fatih Sultan Mehmed'in cenaze namazını kıldırmak gi- bi önemli bir konuma sahip bulunan, asıl adı Muslihudd!n Mustafa b. Ahmed el-Konevl. (öl. 896/1491) olan ve Şeyh Vefa diye bilinen bu zat. Istanbul'da kendı ismiyle tanınan semtte kunılan külliyede hızmet vermiş, çekıldiği köşeden padişahm kendısını ziyaret etmesme ızın vermemesı ile şöhret kazanmıştır. Geniş bilgi için bk. Abdulkad!r Erdoğan. age, 3-28; krş Mustafa Kara, Tasavvıif ve Tarıkat/ar Tarıhı. Istanbul 1985. 298; a.mlf, Bursa'da Tankatlar ve Tekkeler I, Bursa 1990, 108: Abdurrahman Cam!, Nefelıatu'l-Uns nun Hadaratı'l-Kuds, tre Lam i! Çelebı, Istanbul 1980, 5 59-560 Seh! Bey, age., 68b; Bursalı Mehnıed Tahir, age, II/278; Tuman, age., VIII/2275; Erdoğan, age., 30. iLMI (...truncated)