İbn Rüşd’ün İbn Sînâ’yı eleştirisi: el-Fark beyne re’yeyi’l-hakîmeyn

İbn Rüşd’ün İbn Sînâ’yı eleştirisi: el-Fark beyne re’yeyi’l-hakîmeyn Ömer M. ALPER İ slâm felsefe geleneği içerisinde İbn Rüşd (ö. * 595/1198) hem yöneliş ve gâye hem de felsefesinin temel özellikleri bakımından husûsî ve mümtâz bir mevkiye sahiptir. Gerek “Şârih” olarak gerekse felsefenin bir kısım temel ve merkezî sorunlarına getirdiği çözüm önerileri bakımından o, İbn Bâcce (ö. 533/1138) ile başlayan Batı İslâm felsefe tarihinde kemâl noktasını ifade etmektedir. Ayrıca bütün husûsiyetleriyle birlikte o, Doğu İslâm felsefe geleneğinden açık bir farklılaşmayı ortaya koymaktadır.1 Kuşkusuz İbn Rüşd’ün içerisinde bulunduğu kültürel, sosyal ve siyasal ortam, onun Fârâbî (ö. 339/950) ve İbn Sînâ (ö. 429/1037) ile temsil edilen Doğu İslâm felsefe geleneğinden belli noktalarda ayrılmasına sebebiyet vermiş, farklı bir istikamet belirlemesinde etkili olmuştur. Bununla birlikte İbn Rüşd’ün gerek Aristoteles’e yaptığı şerhleri, gerekse felsefî ve kelâmî görüşlerinin anlaşılması için en önemli kaynak olan Tehâfütü’t-Tehâfüt gibi bazı eserleri incelendiğinde sadece felsefesinin diğerlerinden farklı olduğu değil, aynı zamanda onun muayyen meselelerde Fârâbî ve İbn Sînâ gibi Doğu İslâm dünyasına mensup bazı filozof ve düşünürleri eleştirdiği de açıkça görülecektir. * Bu makalenin özeti, Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi, TDV. İslâm Araştırmaları Merkezi, Alman Goethe Enstitüsü, İstanbul Orient Enstitüsü ve Fransız Enstitüsü’nün organizasyonu ile 11-13 Aralık 1998’de İstanbul’da gerçekleştirilen “Ölümünün 800. Yılında İbn Rüşd” konulu uluslararası sempozyumda tebliğ olarak sunulmuştur. 1 Muhammed Âbid el-Câbirî, İbn Rüşd’ün genel olarak İslâm felsefesi ve özel olarak da Batı İslâm felsefe geleneği içerisindeki bu ve benzeri konumunu esas almak sûretiyle ve diğer Batılı İslâm düşünürlerinin de bir kısım görüşlerini hesaba katarak tartışılabilir bir bakış açısı ortaya koymaktadır. O, Batı-Doğu (Mağrib-Maşrik) kutuplaşmasına dayalı bir “mega teori” kurmaya çalışmakta ve sonuç olarak İbn Rüşd ile temsil edilen Batı İslâm felsefe geleneğinin Doğu İslâm felsefe geleneği karşısında rasyonel, felsefî ve bilimsel düşünme noktasından bariz bir üstünlük taşıdığını iddia etmektedir. İslâm felsefe geleneğinin böyle bir çerçevede yapılan yorumu ve bunun üzerine kurulan teorinin ayrıntılı bir açıklaması için bk. Muhammed Âbid el-Câbirî, Nahnü ve’t-Türâs: Kırâât Muâsıra fî Türâsina’l-Felsefî (Beyrut 1993), s. 211 vd. 145 DÎVÂN 2001/1 Ömer M. ALPER İbn Rüşd’ün söz konusu edilen eleştirisinin belli bir hedef ve program dâhilinde gerçekleştirildiği âşikârdır. Bu hedef ve program, öyle anlaşılmaktadır ki, bir yandan Fârâbî ve İbn Sînâ tarafından asıllarından koparıldığı düşünülen “burhânî felsefenin”2 yeniden gerçek temellerine oturtulmasını, öte yandan Gazâlî’nin (ö. 505/1111) Fârâbî ve İbn Sînâ’yı ciddi bir biçimde eleştirmesi sûretiyle itibarını kaybetme aşamasına gelen felsefeye (din nazarındaki) üstün mevkiinin yeniden kazandırılmasını kapsamaktadır. İbn Rüşd’ün eserlerinin en mühim yanlarından birini oluşturan İbn Sînâ eleştirisinin3 hangi düzeyde olduğu ve ne tür alanları kapsadığının tespiti ve tahlili onun, kendinden önceki İslâm filozoflarından ayrıldığı bazı temel yönlerinin vuzûha kavuşması, bir ideal ve hedef olarak gerçekleştirmeye çalıştığı felsefî projesinin daha doğru bir biçimde kavranması ve belki de İslâm dünyasından ziyade Ortaçağ Avrupa’sında etkili olmasının nedenlerinin anlaşılmasında önem arzetmektedir. İbn Rüşd’ün eserleri incelendiğinde onun İbn Sînâ’yı eleştirisinin (1) anlama ve yorumlama sorunu, (2) yöntem sorunu ve (3) îlâhiyyât ve tabîiyyât ile ilgili bir kısım sorunlar olmak üzere üç ana noktada toplandığı görülmektedir. Şimdi İbn Rüşd’ün İbn Sînâ eleştirisinin dayandığı bu üç temel noktayı ele alıp incelemeye çalışalım. I. Anlama ve Yorumlama Sorunu Meşşâî filozoflar açısından Aristoteles’in felsefesi büyük önem arzetmektedir. Çünkü tarihî süreç içerisinde saf hakikati ortaya koyan “burhânî felsefe”, en mükemmel halini Aristoteles’te (Muallim-i Evvel) almıştır. O halde onun doğru bir biçimde anlaşılıp yorumlanması ve kapalı noktalarının açıklığa kavuşturulması önemli bir görev olmaktadır.4 İşte böyle 146 DºV N 2001/1 2 “Burhânî felsefe” terimi burada ve ileriki sayfalarda, muhtelif kıyas türleri arasından “kesin bilgiye götüren” burhânî kıyas yöntemine dayalı felsefe anlamında kullanılmaktadır. “Zannî felsefe” ve “yanıltıcı felsefe”nin karşıtı olarak ortaya konulan “burhânî felsefe” ya da aynı manaya gelen “yakinî felsefe” teriminin Fârâbî tarafından kullanımına örnek olarak bk. Fârâbî, Kitâbu’l-Hurûf (Beyrut 1990), th. Muhsin Mehdi, s. 153, 154, 155. Ayrıca burhânî kıyas yöntemiyle ilgili geniş bilgi için bu makalenin “Yöntem Sorunu” bölümüne bak. 3 Mâcit Fahrî haklı bir tespitle İbn Rüşd’ün eserlerinin üç önemli yanı olduğunu belirtmektedir: (1) Aristoteles üzerine şerh yahut yorumlarda bulunması, (2) saf Aristoculuk adına Fârâbî ve İbn Sînâ’yı tenkit etmesi (ki İbn Rüşd’e göre onlar onu ya tahrif etmişler ya da çarpıtmışlardır), (3) doğru anlaşlılan felsefe ile doğru yorumlanan din arasındaki aslî uyumu göstermesi. Bk. Mâcit Fahrî, İslâm Felsefesi Tarihi (İstanbul 1987), çev. Kasım Turhan, s. 216. 4 Bu konuyla ilgili olarak bazı örnekler verilebilir. Mesela Kindî İlk Felsefe Üzerine adlı risâlesinde (s. 3) Aristoteles’i “Yunanlıların seçkin kişisi” olarak anmakta ve Aristoteles’in Kitaplarının Sayısı Üzerine’de (s. 154, 157) “öğrencinin filozof olabilmesi için matematik ilminden sonra Aristoteles’in sıra düzenine konulmuş olan kitaplarını art arda okuması gerekmektedir” demektedir. Aristoteles’in ✒ ‹bn Rüfld’ün ‹bn Sînâ’y› Elefltirisi: el-Fark Beyne Re’yeyi’l Hakîmeyn bir gâye ile ilk İslâm filozofu olarak kabul edilen Kindî’den (ö. 260/873) başlamak üzere Fârâbî, İbn Sînâ ve İbn Bâcce gibi pekçok filozof düzey, kapsam ve konuları birbirinden farklı olabilmekle birlikte Aristoteles’in eserlerini şerh etmiş ve yorumlamışlardır. Yine bu öneminden dolayıdır ki, bilimsel ve felsefî konulara ilgi duyan ve bu alanlarda çeşitli atılımlarda bulunan Muvahhidler Devleti’nin emîri Ebû Ya’kûb Yûsuf (ö. 580/1184) “iyice kavranıp asıl söylenenin ortaya konulması ve böylece kolay bir biçimde anlaşılmasının sağlanması” gâyesiyle Aristoteles’in eserlerinin şerh edilmesini istediğinde İbn Rüşd, böyle büyük ve zor bir işe girmekten kaçınmamıştır.5 Aristoteles şârihi olmak ve yorumculuğu aşarak önemli felsefî ve kelâmî meseleleri ele alıp çözüm üretmeye çalışmak gibi iki temel yönü olan İbn Rüşd’ün yorumculuk yönü açısından bakıldığında sadece öz olarak değil, şekil olarak da İslâm dünyasındaki Aristoteles şârihlerinden farklı bir çizgiyi oluşturduğu görülmektedir. Nitekim Fârâbî ve İbn Sînâ başta olmak üzere bu şârihlerin yapmış oldukları Aristoteles şerhlerinde, İskender Aphrodisias (ms. ö. 200 [?]), Themistius (ms. ö. 360 [?]) ve Simplicius (ms. ö. 533) gibi kendilerinden önceki Aristoteles yorumcularının yolueserlerini yöntem ve muhtevâ açısından belli noktalarda (...truncated)