TÜRKİYE’DE FİNANSAL SERBESTLEŞME DÖNEMİNİN MEVDUAT BANKALARI FON KAYNAK VE KULLANIMLARI ÜZERİNE ETKİSİ

Yayın Geliş Tarihi: 02.11.2017 Yayına Kabul Tarihi: 26.12.2017 Online Yayın Tarihi: 06.04.2018 http://dx.doi.org/10.16953/deusosbil.348811 Dokuz Eylül Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi Cilt: 19, Sayı: 4, Yıl: 2017, Sayfa: 549-578 ISSN: 1302-3284 E-ISSN: 1308-0911 Araştırma Makalesi TÜRKİYE’DE FİNANSAL SERBESTLEŞME DÖNEMİNİN MEVDUAT BANKALARI FON KAYNAK VE KULLANIMLARI ÜZERİNE ETKİSİ Nilgün ACAR BALAYLAR* Öz Finansal sektör ve makroekonomik koşullar birbirini karşılıklı etkileyerek şekillenirler. Sağlam bir reel sektör için sağlam ve fonksiyonlarını yerine getiren bir finansal sistem şarttır. Aynı şekilde reel sektörde ortaya çıkan sorunlar ödeme güçlükleri aracılığı ile finansal sistemi zora sokabilir. Bu nedenle reel sektör ve finansal sektör birlikte birbirini şekillendirir. Makroekonomik çerçeveyi belirleyen hükümetlerin uyguladığı ekonomi politikaları iken makroekonomik ilişkilerin şekillendiği iklimi belirleyen ise yasal ve kurumsal düzenlemelerdir. Bu nedenle bu çalışmada Türkiye’de finansal sistemin en önemli unsuru olan mevduat bankalarında fon kaynak ve kullanımlarındaki yapısal değişim 1980 sonrası dönem için yapısal ve makroekonomik iklim çerçevesinde analiz edilmiştir. Anahtar Kelimeler: Finansal Serbestleşme, Banka Fon Kaynak ve Kullanımları. Jel Kod: E44, F62, F41, G21 EFFECTS OF FINANCIAL LIBERALIZATION PERIOD IN TURKEY ON DEPOSIT BANKS FUND SOURCES AND USES Abstract Financial sector and macro economic conditions are formed in a mutual interaction. For a sound real sector durable and functioning financial system is a must. Similarly problems in the real sector due to financial difficulty can cause problems for the financial system. Therefore real sector and financial sector do form each other simultaneously. While it’s the government’s economical policies that set the microeconomic framework, legal and institutional regulations set the climate that the macroeconomic relations are formed. Therefore in this study the structural change after 1980s for flow of funds in the deposit banks, that are the key element of the financial system in Turkey, will be analysed in the structural and macroeconomic climate. Keywords: Financial Liberalization, Deposit Banks Fund Sources and Uses, Jel Code: E44, F62, F41, G21 Doç. Dr., Dokuz Eylül Üniversitesi, İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi, İktisat Bölümü, * 549 Acar Balaylar, N. DEÜ SBE Dergisi, Cilt: 19, Sayı: 4 GİRİŞ Bu çalışmanın amacı, 24 Ocak 1980 Kararları sonrasında Türkiye’de finansal serbestleşmeye yönelik atılan adımların finansal sistemin en önemli unsuru olan bankacılık sektöründe ortaya çıkan yapısal değişimin analizini yapmaktır. Çalışmanın temel savı, finansal serbestleşme yaklaşımına göre gelişmekte olan ülkelerde finansal serbestleşmenin tasarrufları artıracağı ve bu ülkelerin yabancı sermayeye olan bağımlılıklarını ortadan kaldıracağı öngörüsünün, Türkiye ekonomisi için geçersiz olduğudur. Finansal sistemin serbestleşmesi yönünde alınan kararların beklendiği şekilde etki yaratabilmesi için ekonomide makroekonomik istikrarın sağlanmış olması gerekir. Makroekonomik istikrarla beraber serbestleşme sonrasında finansal sistemin karşı karşıya kalacağı yeni risklere karşı düzenleme ve denetim de devreye sokulmalıdır. Çalışmada birinci bölümde finansal serbestleşme hipotezinin gelişmekte olan ülkelere yönelik kurgusu ele alındıktan sonra, ikinci bölümde Türkiye ekonomisinde 1980 sonrasında finansal serbestleşmeye yönelik alınan kararlar ve bu kararların gerek ekonomik yapıda gerekse bankacılık sektöründe yarattığı etkiler analiz edilmiştir. Türkiye’de finansal serbestleşme sonrasında makroekonomik yapıda ve bankacılık sektöründe ortaya çıkan değişimi 2000 krizi öncesi ve sonrası şeklinde iki farklı dönemde incelemek daha doğru olacaktır. Bu bağlamda, 2000 yılı öncesi ve sonrası dönemi için ayrı ayrı makroekonomik değişkenler yardımıyla mevduat bankalarının içinde bulundukları makroekonomik çerçeve ortaya konulmaya çalışılmıştır. Yine mevduat bankalarının fon kaynak ve kullanımlarının söz konusu dönemde gerek iç gerekse dış koşullara bağlı olarak ne yönde değiştiği irdelenmiştir. Çalışma, finansal serbestleşme sonrası Türkiye ekonomisi ve bankacılık sektörünün yapısal dönüşümüne yönelik genel bir değerlendirme ve politika önerileri ile sonuçlanmaktadır. Bu bağlamda çalışmadan beklenen temel katkı; finansal serbestleşmenin makroekonomik istikrarın sağlanmasına yönelik ekonomi politikaları, yapısal denetim ve düzenleme uygulamaları ve ülkenin gerçeklerine uygun bir döviz kuru politikası ile desteklenmedikçe beklendiği gibi finansal sistemi büyüterek yabancı kaynak bağımlılığını azaltmaktan ziyade, kaynak bağımlılığının devamlılığını sağlayan temel mekanizmalara sahip olduğunun ortaya konulmasıdır. FİNANSAL SERBESTLEŞME İkinci Dünya Savaşı sonrası dönemde uygulanan finansal baskı stratejisi sermaye dağılımında verimsizliğe, finansal aracılık faaliyetlerinde ise zayıflamaya yol açmıştır. 1980'li yılların başında ve ağırlıklı olarak 1990'lı yıllarda ülkeler arasında sermaye hareketlerine yönelik serbestleşme ve buna bağlı olarak özel sermaye hareketlerinde belirgin bir artış ortaya çıkmıştır. Bu süreç gelişmiş ülkelerde başlamış ve gelişmekte olan ülkelerde de kabul görmüştür (Santana ve 550 Türkiye’de Finansal Serbestleşme… DEU Journal of GSSS, Vol: 19, Issue: 4 Garcia, 2004: 2). Bir grup gelişmekte olan ülke kademeli olarak finansal serbestleşmeyi kabul ederek hızla küreselleşen ve yükselen pazar ekonomileri olarak bilinen ülkeleri oluşturmuştur. Bu ülkeler finansal serbestleşme öncesi döneme göre daha yüksek büyüme hızlarına ulaşmışlardır (Das, 2004: 870). Finansal serbestleşme düşüncesinin temelinde tasarruf fazlası olan ülkelerden tasarruf açığı olan ülkelere kaynak aktarılması ve böylece kaynak dağılımında etkinliğin sağlanması fikri yatmaktadır. Tasarruflar istikrarlı ve sürdürülebilir bir ekonomik büyüme için yatırımların kaynağıdır. Türkiye ve benzeri gelişmekte olan ülkelerde gelir düzeyinin düşük olması tasarruf yetersizliğine ve dolayısıyla düşük yatırımlara yol açmaktadır. Düşük yatırımların yanı sıra yüksek nüfus artışı kişi başına düşen gelir düzeyinde istenilen artışın sağlanmasını engellemekte ve bu süreç yine tasarrufların düşük kalmasına yol açmaktadır. Gelişmekte olan ülkelerin içinde bulunduğu kısır döngüden çıkış için çözüm yolu olarak bu ülkelerin dış kaynakları ülkelerine çekmeleri bunun içinde finansal sistemi serbestleştiren uygulamalara ihtiyaç olduğu görüşü ortaya atılmıştır. Finansal serbestleşme; hükümetlerin dış tasarrufları kendi ülkelerine çekmek için finans sistemi üzerindeki denetim ve kısıtlamaları kaldırdığı ya da önemli ölçüde azalttığı deregülasyon uygulamaları olarak tanımlanmakta ve ekonomilerin uluslararası sermaye akımlarına açılma süreci olarak ifade edilmektedir (Flora-Dymski, 2007: 1270). Finansal serbestleşme genel olarak ekonomide devletin doğrudan müdahalelerinin azaltılması yönündeki eğilimin genişletilmesi olarak nitelenebilir. McKinno (...truncated)