Glomerüler Filtrasyon Belirteçleri ve Hesaplama Formülleri

Uludağ Üniversitesi Tıp Fakültesi Dergisi 41 (2) 95-102, 2015 DERLEME Glomerüler Filtrasyon Belirteçleri ve Hesaplama Formülleri Yunus Emre USTAALİOĞLU, Ahmet Selim BAL, Arzu YILMAZTEPE ORAL Uludağ Üniversitesi Tıp Fakültesi, Tıbbi Biyokimya Anabilim Dalı, Bursa. ÖZET Her iki böbreğin tüm nefronlarında bir dakikada oluşan glomerüler filtrat miktarına Glomerüler Filtrasyon Hızı (GFH) denir. GFH, böbrek fonksiyon testleri arasında en sık kullanılan testlerden birisidir. Ayrıca sağlıklı ve hastalıklı dönemde total böbrek fonksiyonunun en iyi göstergesi olarak kabul edilmektedir. GFH’nda saptanan düşüş böbrek hastalığın en erken laboratuvar bulgusudur. GFH’nın doğrudan ölçümü çok güç olduğundan klirens hesabı yardımıyla dolaylı yoldan hesaplanır. GFH’nı ölçmek için üre, kreatinin, sistatin C gibi endojen ve inülin gibi ekzojen belirteçlerin kullanımı yanı sıra bazı formüller de geliştirilmiştir. Anahtar Kelimeler: Glomerüler filtrasyon hızı. Üre. Kreatinin. Sistatin C. İnülin. Glomerular Filtration Markers and Calculation Formulas ABSTRACT Renal glomerular filtration rate (GFR) is the amount of substances which are filtered by glomeruli in milliliters per minute. GFR is one of the most commonly used test among the kidney function test. Also, it is considered to be the best indicator of total kidney function in health and disease. The decline in GFR is the earliest laboratory finding for diagnosis of the renal disease. GFR cannot be measured directly, but instead it can be assessed by the renal clearance of filtration markers. In order to measure GFR, endogenous markers such as urea, creatinine, cystatin C, and exogenous markers such as inulin are used. In addition some formulas have been developed to calculate GFR. Key Words: Glomerular filtration rate. Urea. Creatinine. Cystatin C. İnulin. Bireyin böbrek fonksiyonlarının değerlendirilmesi rutin tıbbi uygulamalarının önemli bir parçasıdır. Bireylerin genel sağlığının değerlendirilmesinde, böbrek yoluyla atılan ilaçlar için uygun dozun belirlenmesinde, invazif tanı veya tedavi prosedürlerine yönelik hazırlıklarda, akut ve kronik böbrek yetmezliğinin tanısı ve izlenmesinde çeşitli böbrek fonksiyon testleri kullanılmaktadır1. Her iki böbreğin tüm nefronlarında bir dakikada (birim zamanda) oluşan glomerüler filtrat miktarına Glomerüler Filtrasyon Hızı (GFH) denir2. GFH’nın normal değer aralığı erkekler için 120 ± 25 ml/dk, kadınlar için ise 95 ± 20 ml/dk’dır3. Glomerüler filtrasyon hızı (GFH) böbrek fonksiyon testleri arasında en sık kullanılan testlerden birisidir ayrıca sağlıklı ve hastalıklı dönemde total böbrek fonksiyonunun en iyi göstergesi olarak kabul edilmektedir4. Ancak GFH değerlerinde hastalık halleri dışında yaşla birlikte fizyolojik değişiklikler meydana gelmektedir. GFH değerleri yaşamın 18. ayına kadar artar ve 2 yaşında erişkin değerlerine ulaşır; 90 yaş civarında ise genç erişkin değerlerinin yarısı veya üçte biri olur5. Melk ve ark.’nın yaptığı çalışmada 40 yaşından sonra GFH’nda her dekatta 10 ml/dk azalma olduğu bildirilmiştir6. Ayrıca GFH, diürnal ritm göstermektedir; gece en düşük, öğlenden sonra en yüksek seviyelerde ölçülür. Gebelik ve erken dönem Tip 1 DM’da hiperfiltrasyona bağlı olarak artarken, vücut sıvı volümü azaldığında ise azalır7,8. GFH, böbrek fonksiyonel kapasitesinin en sensitif ve spesifik ölçüsüdür. GFH fonksiyonel nefron sayısının göstergesi olarak da düşünülebilir. Dolayısıyla GFH’nda saptanan düşüş böbrek hastalığının en erken laboratuvar bulgusudur. Erken tanı ve tedavi uygulaması böbrek hastalığının seyrini yavaşlatarak komplikasyonlarını azaltır. Geliş Tarihi: 17 Nisan 2015 Kabul Tarihi: 24 Temmuz 2015 GFH Ölçümü: Dr. Yunus Emre USTAALİOĞLU Uludağ Üniversitesi Tıp Fakültesi, Tıbbi Biyokimya Anabilim Dalı, Bursa. Tel: 0224 2953915 e-Posta: GFH’nın doğrudan ölçümü çok güç olduğundan klirens hesabı yardımıyla dolaylı yoldan hesaplanır9. Klirens, birim zamanda glomerüler filtrasyon ile belli bir maddeden tamamen temizlenen plazma hacmini ifade eder ve ml/dk olarak gösterilir. Günlük uygula95 Y.E. Ustaalioğlu, ark. malarda GFH, genellikle endojen filtrasyon belirteçleri olan üre ve kreatininin serum ve idrar düzeyleriyle birlikte bu maddelerin renal klirenslerinin hesaplanması yardımıyla dolaylı yoldan elde edilir9. Bir molekülün glomerüler filtrasyon belirteci olarak kabul edilebilmesi için belirli temel ölçütleri karşılaması gerekmektedir. GFH ölçümünde kullanılacak ideal madde; fizyolojik olarak inert olmalı, böbrek fonksiyonlarını etkilememeli, glomerüllerden serbestçe süzülebilir olmalı, tübüllerden geri emilmemeli veya sekrete edilmemeli, böbrekte metabolize olmamalı, depo veya sentez edilmemeli, plazma proteinlerine bağlanmamalı ve plazma konsantrasyonu sabit olmalıdır10. İdeal belirteç için glomerüllerden filtre edilen maddenin miktarı idrarda atılan miktara eşittir. Glomerüllerden filtre edilen miktar plazmadaki düzeyi ile GFH’nın çarpımına eşittir11. Örneğin S maddesi için, Filtre edilen S = Atılan S olduğu için; GFH x PS = US x V denklemi oluşur. S maddesinin klirensi de aşağıdaki denklemdeki gibi olur; GFH = (US x V) / PS US =Maddenin idrardaki konsantrasyonu V= Bir dakikada atılan idrarın mililitre cinsinden hacmi PS= maddenin plazmadaki konsantrasyonu GFH vücut büyüklüğünden önemli oranda etkilenir. Bireyler arasında GFH’nı karşılaştırabilmek için GFH’nı vücut büyüklüğünün bir ölçütü olan vücut yüzey alanı ile normalize etmek standart uygulama haline gelmiştir12. Vücut Yüzey Alanı (m2) = [ağırlık (kg) x 0,425] x [boy (cm) x 0,725] x 0,007184 GFH yaygın olarak 25 yaşında bir erişkinin ortalama vücut yüzey alanını temsil eden 1,73 m2 değeri ile çarpılır ve kişinin vücut yüzey alanına bölünerek düzeltme uygulanır11. Ancak bu uygulama küçük yapılı bireylerde GFH’nın olduğundan fazla görünmesine neden olabilir. Bu durum ilaç dozu ayarlanmasında kritik bir konudur. Kemoterapi dozu ayarlanırken düzeltilmiş yerine gerçek GFH’nın kullanılması önerilmektedir12. GFH Ölçümünde Kullanılan Belirteçler: GFH’nı ölçmek için hem endojen ve hem de ekzojen belirteçler kullanılmaktadır (Tablo I)13. Endojen belirteçler: Endojen belirteçlere örnek olarak; üre, kreatinin, sistatin C, β2-mikroglobulin, retinol bağlayıcı protein (RBP), α1-mikroglobulin gibi düşük molekül ağırlıklı proteinler örnek verilebilir. Endojen moleküller, enjeksiyon gerektirmediği ve sadece tek bir kan örneği yeterli olduğu için ekzojen moleküllere göre GFH’nın hesaplanmasında daha avantajlıdır. 96 Tablo I. Glomerüler filtrasyon hızı belirteçleri13 Belirteç Endojen Üre Kreatinin Avantajları Dezavantajları Ucuz Duyarlılık ve özgüllüğü düşük Ucuz Duyarlılık ve özgüllüğü düşük Salgılanmaz-geri emilir Yapısal olarak bulunur Sistatin C İmmunolojik ölçüm gerektirir Kreatinin’den daha özgül ve duyarlıdır β2- MikroglobuÜretim hızı böbrek dışı faktörlerSalgılanmaz-geri emilir lin den etkilenir Retinol bağlaÜretim hızı böbrek dışı faktörleryıcı protein Salgılanmaz-geri emilir den etkilenir Serbest filtrasyonu (RBP) β (...truncated)