FERHAT İLE ŞİRİN

-'lA....(ı. ı.'"r.. ..TuÜIL·rJlojkiLJ,yiIJatI./;A:ur.4aş~tlLlrUlmllLaJLlIaLlrı...lE:<JJQ~ştwit..ı.ı.üşilJIüuDl.!leiLrgı;;.ıi~şi .....S;ıJIaLJ,YL.JıL29~E.ı;,.ruz<ııuurulJlmll....ol<2.1!lOOI!.ll2,---- ----::·133- FERHAT İLE ŞİRİN· Dr. Bilge SEVİDOGLU·· ÖZET Ali ve Şir Nevai, 15. yüzyılda Türkistan'ın Horasan bölgesinde yaşamış Türkçesi ile güçlü eserler vermişti. Türkiye'de ve İran'da çok ve sevilen Ferhad u Şirin hikayesini mesnevi tarzında işlemiştir. çağatay tanınan Hikaye iki bölümden meydana gelmiş gibidir. Birinci kısımda yer alır. Ferhad aşkı nasıl bulacağını öğrenir. İkinci kısımda Şirin'e olan aşkı ve ona kavuşmak için verdiği mücadeleleri görtlyoruz. Ferhad'ın seyahatIarı "rk Halk Hikayelerinin çeşitli kaynakları vardır. Bunlar arasında Hint'ran, Arap ve Orta Asya kaynakları en güçlü kaynaklardır. Ali Şir Nevaı'nin mesnevi tarzında işlemiş olduğu Ferhat u Şirin hikayesi, Anadolu'da da Hüsrev ü Şirin veya Ferhat ile Şirin adıyla işlenmiş olup çok tanınan ve sevilen bir hikayedir. Bu hikaye Anadolu'nun hemen hemen her bölgesinde hem hikiiye olarak anlatılır hem de efsaneleşmiş bir şekilde yaşamaya devam eder. Anadolu'da Şirin tepelerine ve Ferhat mağaralarına rastlarız. İran Edebiyatında ise bu hikayenin ayrı bir yeri vardır. İran'ın destan yazarı Firdevsi, Fars kültür ve edebiyatının en büyük kaynağı olan "Şehname"de bu hikayeye yer verir. On birinci yüzyıla ait olan bu eserden sonra diğer büyük İran şairleri XI. y.y.da Seniii, XII. y.y.da Niziimi Hüsrev ıl Şirin ve Şirin ve HUsrev adıyla mesnevi tarzında hikiiyeyi işlemişlerdir. Nevai de Nizaml'den etkilenmiş ve aynı hikayeyi çağatay Türkçesi ile Ferhat u Şirin adı ile işlemiştir. Bu hikaye iki bölümden meydana gelmiş gibidir: zamana kadar geçen olaylar. Ferhat'ın Şirin'le başından geçenler. karşılaşacağı Ferhat'ın Şirin'le karşılaştıktan sonra Birinci bölümde Çin hakanının oğlu olarak gösterilen Ferhat yapı sanatının ve külünkle taş yontmayı öğrenir. Sonra babası ile birlikte bir seyahate çıkarlar. Bu seyahatin sonunda Ferhat'ın elde etmeyi umduğu bir şey vardır. Aynı sırlarını Bu makale, Atatürk Üniversitesi Fen Edebiyat FakUltesi tarafından düzenlenen "ÖlümJinün 500. Yılında Ali Şir Nevayi" (Erzurum, 25 Nisan 2001) adlı panelde bildiri olarak sunulmuştur. •• Atatürk Üniversitesi Fen Edebiyat Fak. Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü Öğrt. Üyesi. -134- B. Seyidoehı; Ferhat tle Sirin bu tarzda yazılmış başka eserlerinde de rastlarız. Camaspname'de, Ferec ba'de'ş-şidde de olduğu gibi. Destanlarda da böyledir. Kahramanlar uzun yolculukların ve maceraların sonunda maddi veya manevi bir kazançla yurtlarına geri dönerler. motife Doğunun İskendemame'de, Ferhat da İskender'den kalmış olan sandıkta bulunan ve dünyayı gösteren bulmak için yolculuğa çıkar. Bu ayna aynı zamanda ömrü boyunca başına gelecekleri de ona gösterecektir. Destanlarda ve bu türden bir kahramanın başından geçen olayları anlatan hikayelerde yolculukları sırasında kahraman garip yaratıkların bulunduğu ülkelere gider, oralarda canavarlarla ve devlerle savaşır. Onları yendikten sonra bazı sırları öğrenir, belli mertebelere ulaşır. Bu hikayede de Ferhat Yunan ülkesine doğru yola çıkar, yolda büyük tehlikelerle karşılaşır. Ehremen adlı bir yaratığı ve bir ejderhayı öldürdükten sonra iki bilge kişi ile karşılaşır. Bunlardan biri zamanın Sokrat'ı sayılan Süheyıa'dır. Süheyla'nın yardımı ile Hz. Süleyman'ın yüzüğüne kavuşur. Diğer bilge kişi ise Hızır'ın yardımı ile yüksek bir tepede bulduğu ihtiyardır. Bu ihtiyar da ona uzun ömürlü olmayı ve genç kalmayı sağlayacak olan cevherin sırrını açıklar. Ferhat bu yoıculuğun sonunda ele geçirdiği ve maddi değeri yüksek olan hazinelerin hepsini Hakana bağışlar. Kendisine kalan ise, yüksek tepede bulduğu bilge ihtiyarın söylediği sözlerdir: "Senin aşkın mecazidir. Aşkının ateşi alemi aydınlatacak, cihanı dolduracak." aynayı Eserin ikinci bölümü bu sözlerden sonra Ferhat'ın Çin'e dönüşü ile başlar. Ferhat Çin'e dönünce mahzene iner ve İskender'den kalmış olan sandığın sırrını öğrenmiş olduğundan açtım ve içindeki aynaya bakar. Kendisine benzeyen bir delikanlı kalabalığın başında taş yontmaktadır. Aynaya ancak bir kere bakabileceği için tekrar baktığı zaman aynanın yüzünün kararmış olduğunu görür. Aynada geleceğini gördükten sonra Ferhat huzursuz olur. Yeniden yola aynada gördüğü kaderinin peşinden gidecektir. Bir deniz kazasından kurtulur ve Yemen yakınlarında çıktığı kıyıda, kurulmuş olan içki meclisinde aşık olduğu kızın bulunduğu diyarın Ermen olduğunu öğrenir. Şapur adlı genç istediği taktirde ona yol arkadaşlığı yapacaktır. Ermen diyarında aynada gördüğü çölü ve dağda taş yontınakla meşgulolan kalabalığı görür. Ferhat onlara yardım eder ve onların üç yıldan beri yapamadıklarını yapar, dağı deler ve çeşmeden su akıtır. Mihin Banu ve Şirin bunu duyunca onu görmeye gelirler. çıkar. Artık Ferhat daha Şirin'in yüzünü görmeden bir ah çeker, bu ahın rüzgarı Şirin'in yüzünün örtüsünü açar. Ferhat Şirin'in yüzünü ancak o zamana görür ve aynada gördügü yüzü tanır. Şirin'in yüzünü görmeden bayılıp kendinden geçmesi bu aşkın manevi yönünün olduğunu gösterir. mecliste Türk halk şiiri geleneğinde Ferhat da Şirin'in aşkına bade içerler. Mihin Banu Ferhat'ın hükümdar oğlu olduğunu anlayınca onu tahta geçirmek ister ama Ferhat kabul etmez. çünkü onun kaderi ve yüTÜyeceği yol önceden belirlenmiştir. Aşkı hükümdarlıktan daha üstündür. Bu aşk iilemi aydınlatacak, cihanı Mihin Banu'nun düzenlediği rastladığımız şekilde Şirin Ferhat'ın -..aA.....JI.I."t.....luU...r.... kju:.yiLIatu:A:ur..... as;aıtu.lrww""al14aurı ....E....o""sti.... ·tJliUs>.ııüuD....e..... rg..i... sj.....S,.,au:.Y'wlı.z9_E..ıru;z.u,uruuww...... 20lL\Ouo2'--- dolduracaktır. şeylerin Bu aşkın uğruna artık her hepsi onun için bir imtihandır. şeye katlanmaya ----:-135- hazırdır. Katlanacağı Ferhat güçlü kuvvetlidir. Elinde külüngO dağları yarıp saraya su ulaştırır. zamanda sanatkardır. Sarayın etrafına kurduğu eyvanları resimlerle sOsler. Aynı zamanda iyi bir savaşçıdır. Hüsrev Şah Şirin'in güzelliğini duyup onunla zorla evlenmek isteyince Ferhat Hüsrev'in ordusunu taşa tutar. Ferhat'ın gücü kuvveti karşısında Hüsrev'in elinden bir şey gelmeyince onu hile ile yakalar ve hapseder. Aynı Htisrev Şirin'in Ferhat'a yazdığı mektuplardan onların aşklarının ne kadar derin olduğunu anlar. Para ile bir kadın tutar. Kadın, Ferhat'ın yanına gider, Şirin'in Hüsrev'le evlenmemek için canına kıydığını söyler. Şirin'in ölüm haberini alan Ferhat'da başını kayalara vurarak kendisini öldürür. Ferhat ortadan kalkınca Şah Hüsrev Şirin'le evlenmek için harekete geçer. Bu arada Hüsrev'in oğlu Şiruye Şirin'i görür ve aşık olur. Şiruye de Şirin'le evlenebilmek için babasını öldürür. Şiruye'nin evlenme teklifini şartlı olarak kabul eden Şirin önce aşk derdinden kurtulması gerektiğini söyleyerek Şiruye'den zaman İster. Ferhat'ın cesedinin bulunduğu yere gider. Cesedi saraya getirir. Onun yanına uzanır ve ruhunu teslim eder. Firdevsi, Nizarni v.d. İranlı şairlerin (...truncated)