İngiliz Arşiv Belgelerinde Arap İsyanı

q İngiliz Arşiv Belgelerinde Arap İsyanı İsmail Köse İstanbul, Kronik Kitap, Şubat 2018, 451 sayfa, ISBN:978-975-2430-35-8. Ahmet Cengiz KARAGÖZ ∗ Gerçek kişilerle temsil edilen devlet hafızası; hale ve geleceğe tercüman ve üzerine inşa edildiği halkın hafızasından bir cüzdür. Geçmişinden soyutlanan halk; toplumsal, devlet ise kurumsal hafızasını kaybeder. Toplumsal travmalar yaşanmadıkça kaybedilen geri gelmez. Son on yıllarda Türkiye’de cereyan eden olaylar esaslı bir uyarıcı oldu. İnsanlar okumaya, yazmaya, bilgiyi kullanmaya, kaybettiklerini yerine koymaya başladı. İşte bu kitap; mevcut sürecin tabii ürünü, okuyanı sarsan, üzen ve fakat hali ve geleceği tefsire yardımcı, ağırlıkla kurnaz düşmanın itiraflarından vücut bulan, ∗ Avukat, Em. Sb., Tarih Kritik, (4) 2 History Critique | Nisan/April 2018 56 doğrulanmış terkipli, sadece milli değil aynı zamanda bölgesel çarpıtılmışlıklara şifa milletlerarası bir hafıza hapıdır. Arap yarımadasını da içine alan Ortadoğu’daki temel sorun; çatışma üreten mümbit sosyolojik ve psikolojik ortamda, stratejik ulaşım yolları ve üzerindeki zengin petrol yatakları ile cezbeden coğrafyada Siyonistler ile menfaat ortaklığı temelinde kurulmuş, halefi ABD olan, tarihi İngiliz sömürge düzenidir. Para ve silah ile edindikleri yerli işbirlikçilerini denetim altında tutan bu iki devlet aynı zamanda bölgedeki tüm dengesiz siyasi yapılanmaların, savaşların, terörist teşkilatlar ve faaliyetlerin baş senaristleri, derindeki ana müsebbipleridir. Dün devşirdikleri ve kitabın konusu olan Arap işbirlikçilerine, bugün bir de tarihten hiç ders almamış bir kısım Kürt işbirlikçilerini de ilave edebilmişlerdir. İşbirlikçiliğin unsurları; siyasi gelecek vaatleri, para ve silah desteği, ayaklanmalar ve savaş, işbirlikçiliğinin neticeleri ise; denetim altında, kaynaklarını silahlanma ile heba eden çatışma potansiyelli devletimsiler ve bunların; siyasi, sosyal, ekonomik, bilim ve teknolojik gelişimi engellenmiş, sadece kaynak tüketen halklarıdır. Bu kitapla yazar; bu sömürge düzenini belgeleriyle başarılı bir şekilde örneklendirmekte, toplumsal ve kurumsal hafızanın eksilmiş tuğlalarını yerine koymaktadır. Kitap; önsöz, giriş, dört bölüm, değerlendirme, kaynakça ve indeksten oluşmaktadır. Dört bölümün başlıkları sırasıyla; Mısır’ın işgalinden (1882) sonra İngiliz hükümetinin Filistin ve Hicaz politikası, İngilizler ve Şerif Hüseyin, isyan, isyanın ikinci yılı ve sonrasıdır. Önsöz ve Giriş; Arap bölgeleri dahil kaybettiği topraklarda Devlet-i Aliyye’nin hakimiyetini zayıflatan sebepleri, kurduğu düzenin zafiyetlerini, diğer devletlerin özellikle İngiltere’nin otorite boşluklarından sızarak yerli işbirlikçilerle nasıl fiili hakimiyet alanları yarattığını, Arap isyanının neden Hicaz’dan başlatıldığını ve kitabın amacını açıklayan bir kitap özeti mahiyetindedir. Mısır’ın işgalinden (1882) sonra İngiliz hükümetinin Filistin ve Hicaz politikası bölümü; Mısır üssünden hareketle Arabistan yarımadasını sömürgeleştirip bir taraftan Hindistan deniz yolunun güvenliğini sağlamak diğer taraftan da petrol alanlarını denetimine almak isteyen ve fakat hazinesi borç içindeki İngiltere ile Filistin’de ulusal yurt arayışındaki sermayedar Siyonistlerin Balfour Deklarasyonu ile somutlaşan çıkar birlikteliğini ve İsrail Devleti’nin kuruluşuna giden süreci, kısaca Arap Yarımadasını Arap isyanları ile sömürgeleştiren temel oyunu açıklamaktadır. İngilizler ve Şerif Hüseyin başlıklı, kitabın en kapsamlı ve ayrıntılı bölümünde ise yazar; -Osmanlı Devleti’nin Hicaz’da kurduğu idari düzeni, -Şerif Hüseyin ve oğullarının; kişilik özelliklerini, İngilizlerle isyan pazarlığı ile ilgili mektuplaşmalarını, isyan hazırlıklarını, yazarın tiyatro diye isimlendirdiği; ortamı isyana hazırlayan tahrik amaçlı ve İstanbul, Şam ve Hicaz’daki Osmanlı Devlet ricalini son dakikaya kadar asilerin gerçek niyeti hakkında aldatan tertiplerini, Osmanlı Ordusu karargahlarındaki casusluk faaliyetlerini, elde ettikleri hassas bilgileri İngilizlere pazarlamalarını, Tarih Kritik, (4) 2 History Critique | Nisan/April 2018 57 -Türk ordusundaki istihbarat ve karşı istihbarat zafiyetini, Şerif Hüseyin’in IV. Ordu Komutanı Cemal Paşa ve Hicaz Valisi Galip Paşa’yı kullanarak isyanı fark, istihbar ve ihbar edenleri itibarsızlaştırıp saf dışı bırakmasını, bu sebeple isyan ile ilgili istihbarat akışını durmasını ve nihayetinde ordunun isyana hazırlıksız yakalanmasını anlatmaktadır. İsyan bölümünde; isyanın çıkışı ve başarısına etki eden siyasi, sosyolojik ve psikolojik temeller, İngilizlerin; Hünkâr İskelesi Anlaşması(1833) sonrasında Arap yarımadasına artan ilgisi ve keşifleri yedi sayfada özetlenmekte, sonra isyan öncesinde Mekke’deki durumdan başlayarak isyan ve Hicaz’ın Medine hariç Şerif Hüseyin’in denetimi altına girmesi anlatılmaktadır. İsyanın ikinci yılı ve sonrası bölümü Londra’daki; ‘Filistin’de Yahudi ulusal yurdu’ taahhüdü kapsamında Siyonistleri önceleyen buna karşılık işbirlikçi Şerif Hüseyin ve oğullarını Arap isyanına zarar vermeyecek şekil ve zamanda kullanımdan kaldırılması politikaları benimseyen kabine değişikliğini başlangıç olarak almıştır. Tabiidir ki bu bölüm; Medine’nin Şam ile bağlantısı kesilip, isyanın Filistin ve Şam istikametinde, İngiliz birliklerinin harekatını kolaylaştıracak şekilde kuzeye yayılması, Filistin ve Şam’ın ele geçirilmesi ve Mondros Mütarekesinin imzalanması sonrasında da halen devam eden Medine müdafaasının sona ermesi konularına tahsis edilmiştir. Değerlendirme en sondaki altı sayfadadır ve Arap isyanının başarıya ulaşmasının genel ve özel sebeplerinden ve kullanılıp, Kıbrıs’ta ikamete mecbur edilen Hüseyin’in akıbetinden bahsetmektedir. Yazarın çok geniş ve güncel kaynaklardan faydalanarak yazdığı; zarfında bazı maddi hataları ve tekrarları ve fakat mazrufunda çok değerli bilgileri ve değerlendirmeleri bulacağınız bu kitap hakkındaki katkı kabilinden düşüncelerimizi ifade etmek gerekirse, çatısının; üçüncü yetkin bir kişi tarafından yazılan bir önsöz, amacı da açıklayan kısa bir giriş, Arap yarımadasının coğrafyası, Arap halkının sosyolojik ve psikolojik durumu, önemli şahsiyetlerin- isyana müessir- biyografileri, İsyanın kronolojik özeti, isyanı hazırlayan vakalar ve isyan (1833 Hünkar iskelesi anlaşmasından Mısırın işgaline kadar olan dönem, Mısırın işgalinden isyanın başlangıcına kadar olan dönem, Hicaz isyanı, isyanın kuzeye yayılması, Medine müdafaası gibi) ve değerlendirmeler, halkın hafızasına nakşedilecek, kurumsal hafızayı besleyecek hale ve geleceğe dair tercümeleri ihtiva eden sonuçlar bölümü şeklinde kurulması halinde kitabın etkisinin artacağı mütalaa edilmektedir. Tarihi kitaplarda sadece olanın vesikalarıyla anlatılması ve arkasından değerlendirilmesi alışılmış bir durumdur.Nitekim kitapta yeri geldiğinde son derece gerçekçi değerlendirmeler yapılmıştır. Bu konuda; Galip Paşa’nın Taif’i kuşatan asileri dağıtacak ve Mekke’ye intikal ederek isyanı bastıracak gücü olmasına rağmen teslim olmasına, İngilizlerin ‘Türk Kaplanı’ ismini verdiği Fahret (...truncated)