Anadolu’nun İlim ve Tasavvuf Hayatında Öne Çıkan Berzencî Ulemâsı

ŞIRNAK ÜNİVERSİTESİ İLAHİYAT FAKÜLTESİ DERGİSİ ŞIRNAK UNIVERSITY JOURNAL OF DIVINITY FACULTY 2018/2 Cilt/Volume: IX Sayı/Number: 20 ISSN 2146-4901 Bu dergi EBSCO Host: Academic Search Ultimate veritabanında tam metin olarak, Ayrıca TÜBİTAK-ULAKBİM Sosyal ve Beşeri Bilimler veritabanı, ASOS, İSAM ve SOBIAD Sosyal Bilimler Atıf Dizini tarafından taranmaktadır. Sahibi/Owner Şırnak Üniversitesi İlahiyat Fakültesi adına Prof. Dr. Abdülaziz HATİP Yazı İşleri Müdürü/Editor in Chief Doç. Dr. Hüseyin GÜNEŞ Editör/Editor Dr. Öğr. Üyesi Ahmet GÜL Editör Yard./Co-Editors Dr. Öğr. Üyesi A. Yasin TOMAKİN, Arş. Gör. Mustafa YILDIZ, Arş. Gör. İsmet TUNÇ Yayın Kurulu/Editorial Board Doç. Dr. Hüseyin GÜNEŞ Doç. Dr. İbrahim BAZ Dr. Öğr. Üyesi Abdurrahim AYĞAN Dr. Öğr. Üyesi Ahmet GÜL Dr. Öğr. Üyesi Ahmet ÖZDEMİR Dr. Öğr. Üyesi Ahmet Yasin TOMAKİN Dr. Öğr. Üyesi Emin CENGİZ Dr. Öğr. Üyesi Fatih KARATAŞ Dr. Öğr. Üyesi Fevzi RENÇBER Dr. Öğr. Üyesi M. Muhdi GÜNDÜZ Dr. Öğr. Üyesi M. Şükrü ÖZKAN Dr. Öğr. Üyesi Mehmet BAĞIŞ Dr. Öğr. Üyesi Mehmet Sait UZUNDAĞ Dr. Öğr. Üyesi Nurullah AGİTOĞLU Dr. Öğr. Üyesi Yaşar ACAT Arş. Gör. İsmet TUNÇ Arş. Gör. Mustafa YILDIZ Arş. Gör. Talip DEMİR Öğr. Gör. Şehmus ÜLKER Redaksiyon / Redaction Dr. Öğr. Üyesi Ahmet Yasin TOMAKİN Baskı/Publication Grafik Tasarım: DÜZEY AJANS 0212 417 92 92 Baskı İLBEY MATBAA Basım Tarihi / Publishing Date Ağustos 2018 / August 2018 Yönetim Yeri/Administration Place Şırnak Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Mehmet Emin Acar Yerleşkesi, 73000 Merkez/Şırnak Tel:+90 486 518 70 75 Faks: +90 486 518 70 76 e-mail: Şırnak Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi hakemli bir dergi olup yılda üç sayı olarak yayımlanır. Yayın dili Türkçedir. Dergide yayımlanan yazıların sorumluluğu yazarlarına aittir. Yayımlanan yazıların bütün yayın hakları yayıncı kuruluşa ait olup, izinsiz olarak kısmen veya tamamen basılamaz, çoğaltılamaz ve elektronik ortama aktarılamaz. Anadolu’nun İlim ve Tasavvuf Hayatında Öne Çıkan Berzencî Ulemâsı Abdulcebbar KAVAK* Öz Anadolu pek çok kültür ve medeniyetin harman olduğu bir coğrafyada yer almaktadır. Toplumsal hayatta dinin başat rol oynadığı Anadolu toprakları, İslamî müesseselerin yayılmaya başlamasıyla yeni bir döneme girmiştir. Abbasi ve Selçuklu sonrası Osmanlı döneminde giderek artan medreseler ve tekkeler, ilim ve tasavvufu toplumun en gözde unsurları haline getirmişlerdir. Bu süreçte ilmî ve tasavvufî birikimleriyle Anadolu’da kültürel hayata dinamizm katan pek çok ilmiye sınıfı mensubundan bahsedilmektedir. Aslen Iraklı olan Berzencî ulemasından da Anadolu’daki bu dinî-tasavvufî hareketliliğin içinde yer alanlar az değildir. Yavuz Sultan Selim’in takdirini kazanan Şeyh Mekkî Efendi, Sultan İkinci Mahmud’un hocası Harputlu Abdurrahman Efendi ve Kastamonu Kadısı Seyyid Ahmed Faiz, Anadolu’da yaşayan Berzencî ulemâsı içinde en çok öne çıkanlardır. Bu makalede Berzencî ulemasından adı geçen üç etkin şahsiyetten bahsedilecek ve Anadolu’nun ilim kültür hayatına katkıları ele alınacaktır. Anahtar Kelimeler: Anadolu, Berzencî ulemâsı, ilim, tasavvuf, Şeyh Mekkî Efendi, Abdurrahman Harputî, Ahmed Faiz Berzencî. The Featured Barzanji Scholors in Anatolia’s Science and Sufi Life Abstract Anatolia is located in a geography where many cultures and civilizations are blended. Anatolian lands, where religion plays a dominant role in social life, have entered a new phase with the spread of Islamic institutions. During the Ottoman period after the Abbasi and Seljuk periods, the increasing number of medresses and lodges, science and mysticism have become the most popular elements of the society. In this process, it is mentioned that there were many scholars with their scientific and mystical knowledge, who increased the quality of cultural life and add dynamism in Anatolia. There are a large number of those who were among Barzanji scholars of Iraq and involved in this religious-Sufi movement in Anatolia. Sheikh Maqqî Efendi who won the appreciation of Yavuz Sultan Selim, Harputlu Abdurrahman Efendi teacher of Sultan Mahmud II, and Sayyid Ahmed Faiz, Qadi of Kastamonu, are the most prominent figures in the Barzanji scholors living in Anatolia. In this article, we will talk about the mentioned three active figures among Barzanji scholars, their contributions to science and culture life of Anatolia will be discussed. Keywords: Anatolia, Barzanji scholors, science and mysticism, Maqqî Efendi, Abdurrahman Harputî, Ahmed Faiz Barzanjî. * Makale gönderim tarihi: 12.03.2018, kabul tarihi: 18.05.2018. Doç. Dr., Ağrı İbrahim Çeçen Üniversitesi, İslami İlimler Fakültesi, Tasavvuf A. B. D. ORCID: 0000-0002-1846-549 Atıf: Kavak, Abdulcebbar. “Anadolu’nun İlim ve Tasavvuf Hayatında Öne Çıkan Berzencî Ulemâsı”. Şırnak Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 9/2 (Ağustos 2018): 421-430. Şırnak Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 2018/2 yıl: 9 cilt: IX sayı: 20 Anadolu’nun İlim ve Tasavvuf Hayatında Öne Çıkan Berzencî Ulemâsı Giriş Anadolu’nun zengin kültürü hayatın her alanında kendini göstermektedir. Asırlarboyu ilim ve maneviyat adına Anadolu’da kurulan medreseler ve tekkeler ile bu eğitim öğretim kurumlarında faaliyet yürüten âlim ve mutasavvıfların gayretleri takdire şayandır. Bu meyanda Anadolu’daki faaliyetleriyle öne çıkan Molla Güranî, Davud-i Kayserî, Mevlana Celaleddin-i Rûmî, Sadreddin Konevî, Ebussuud Efendi gibi çok sayıda ilmiye ve sûfiye sınıfı mensubu bulunmaktadır. Osmanlı döneminde Irak’ın kuzeyinde etkin olan Berzencî ulemasından da telifat, tedrisat ve irşad faaliyetleriyle Anadolu’nun ilim ve tasavvuf hayatına katkıda bulunanların sayısı az değildir. Bu şahsiyetlerden Osmanlı Sultanı Yavuz Selim’in saygı gösterdiği Şeyh Mekkî Efendi, İkinci Sultan Mahmud’un hocası Harputlu Abdurrahman Efendi ve Sultan Beşinci Mehmed zamanında Kanuni Esası üzerine yazdığı el- Hablü’l-metîn fî tatbîki’l-Kânûni’l-Esâsî maa’ş-şer’i’l-mübîn adlı eserindeki mütalaalarıyla padişahın uygulamalarına destek veren Seyyid Ahmed Faiz Berzencî isimleri en çok bilinenlerdir. Berzencî alimlerinin Sünnî kimlikleriyle Osmanlı devletine verdikleri destek ve her dönem üst düzey ilmiye sınıfı mensupları olarak ifa ettikleri vazifeler, onları bu makalede ele almamıza sevk eden başlıca amillerdir. 1. Berzencî Ailesi Kübreviyye tarikatı şeyhlerinden Seyyid Ali Hemedânî’nin iki oğlu Seyyid Musa ve Seyyid İsa’nın Şehrezor vilayetinde bulunan Berzence köyüne yerleşmesiyle aile, Berzencîler olarak anılmaya başlanmıştır. Berzencîler hem soylarının Hz. Peygamber’in torunu Hz. Hüseyin’e dayanması hem de kurdukları medreselerde ilim, tedrisat ve irşad faaliyetleriyle uğraşmaları sebebiyle Şehrezor halkı arasında saygın bir konum elde etmişlerdir. Bahrü’l-ensâb bi şumûli’l-ecdâd ve Binemâleyê Zanyârân adlı eserlerde aile mensupları ve faaliyetlerinden genişçe bahsedilmektedir.1 1 Bk. Şeyh Mahmûd Şorîce, Bahrü’l-ensâb bi şumûli’l-ecdâd (Süleymaniye Bingey Jîn Kütüphanesi Yazma Eser- 422 Şırnak Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi Berzencî ailesi öz (...truncated)