Bir Rivayetin Kısa Anatomisi: Tarihsel Süreçte İftirak Hadisinin Anlaşılma Biçimleri Üzerine

Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 55:2 (2014), ss.59-97 DOI: 10.1501/Ilhfak_0000001416 Bir Rivayetin Kısa Anatomisi: Tarihsel Süreçte İftirak Hadisinin Anlaşılma Biçimleri Üzerine MUHAMMET EMİN EREN Ankara Üniv. İlahiyat Fakültesi Öz Ümmetin yetmiş üç fırkaya ayrılacağını ve bunlardan birinin kurtuluşa ereceğini dile getiren iftirak hadisi, Müslümanların dinî ve kültürel geleneğine damgasını vurmuş önemli rivayetlerden biridir. Bu çalışmada, iftirak hadisinin tarihsel süreçteki anlaşılma biçimleri üzerinde ana hatlarıyla durulmuş; farklı isnād ve metin yapılarıyla literatürde yer bulan iftirak hadisinin nasıl anlaşıldığı, rivayetlerin hangi yönlerine dikkat çekildiği, bu rivayetler ekseninde ne tür tartışmaların gündeme geldiği genel olarak tespit edilmeye çalışılmıştır. Bu bağlamda, iftirak hadisini kabul ve reddedenlerin kimler olduğu, hadis hakkındaki lehte veya aleyhte değerlendirmelerin temel hareket noktaları ve bakış açıları değerlendirilmiştir. Anahtar Kelimeler: 73 fırka hadisi, iftirāḳ, fırḳa-i nāciye, fırḳa-i ḍālle, el-cemā a (cemaat), es-sevād el-a ẓam (büyük çoğunluk), mā ene aleyhi ve aṣḥābī (benim ve ashabımın yolu üzere olanlar), ehl-i beyt(ī) Abstract A Brief Anatomy of a Tradition: On the Various Understandings of the Hadith of Iftirāq in History The hadith of iftirāq (‘division’) that says that the Islamic umma will divide into seventy three sects and only one of them will be saved is one of the most remarkable accounts that made a lasting impact on Islamic religious and cultural tradition. This study deals with different understandings and interpretations of this hadith in the course of history by various individuals and schools of thought, and, in this context, discusses the arguments of those who have rejected the hadith. It appears that the scholars, be they Sunnis or non-Sunnis, even when rejecting the hadith, have primarily focused on the last part of the hadith where those who will be saved are identified. Various aspects of the hadith that may attract the attention of the modern reader hardly seems to have been a matter of major interest in pre-modern times. Keywords: Hadith of 73 sects, division (iftirāq), al-firqa al-nājiya, al-firqa al-ḍālla, aljamā a, al-sawād al-a ẓam (majority), mā ana alayh ve aṣḥābī  Bu makale, bazı ekleme ve düzenlemelerle “Fırkalaşma Olgusu Bağlamında 73 Fırka Rivayetleri” (yayınlanmamış doktora tezi, Ankara Üniversitesi, Ankara, 2014) konulu çalışmamızdan türetilmiştir. Değerli tashih ve katkıları için Recep Gürkan Göktaş’a müteşekkirim. 60 Muhammet Emin Eren Giriş İslam tarihi boyunca üzerinde en fazla konuşulan, dikkate değer bir literatüre kaynaklık eden; hakkında müstakil eser ve risalelerin yazıldığı rivayetlerden biri olagelen iftirak hadisi, üzerinde yapılan tartışmalarla gündemde kalmayı başarmış önemli bir rivayettir. Bir kısmı rivayetin ṣiḥḥati üzerinden yürütülen bu tartışmaların mihverini iftirak hadisinin anlaşılması ve yorumlanması oluşturmuştur. Bu yazının amacı iftirak hadisinin tarihsel süreçte nasıl anlaşıldığını ana hatlarıyla tespit etmek ve bu hususta ortaya çıkan farklı yaklaşımları ve yorumlama biçimlerini değerlendirmektir. Bu şekilde hadisin İslam geleneğindeki değerini ve icra ettiği fonksiyonu anlamanın daha mümkün olacağı düşünülmektedir. Ümmetin Ehl-i Kitab gibi yetmiş küsur fırkaya ayrılacağını ve bunlardan sadece birinin kurtuluşa ereceğini (el-firḳatu’n-nāciye) dile getiren bu rivayetler, bir taraftan Hz. Peygamber’in vefatından itibaren gün yüzüne çıkan siyasî ve fikrî ayrılıkları meşrulaştırıcı bir misyona aracılık ederken, diğer taraftan gittikçe derinleşen ihtilaf ve kamplaşmaları mukadder bir vakıa olarak sunmaya yarayan dikkat çekici bir yapı arz etmektedir. Tam da bu nedenle iftirak hadisi Müslümanların dinî ve sosyo-politik birlikteliğinin gerçekleşmesinin, en azından söylemsel imkânını daraltan olumsuz mesajları barındırmıştır.1 Sadece rivayeti farklı açılardan tenkit edip bir kısmını veya tamamını reddedenler tarafından değil, ṣaḥīḥ olduğunu düşünenler arasında bile rivayetin nasıl anlaşılması gerektiği konusunda farklı yaklaşımların ortaya çıkmasının ve bu minvalde dikkate değer tartışmaların yapılmış olmasının nedenleri rivayetin taşıdığı söz konusu olumsuz içerikte aranmalıdır. Ümmetin birlikteliğini vurgulayan, Müslümanları önceki milletler gibi ayrılıp parçalanmamaları hususunda uyaran ayetler2 tüm Krş. Ahmet Keleş, “73 Fırka Hadisi Üzerine Bir İnceleme,” Marife 5:3 (2005), s.25. Rivayetin söz konusu fırkaları ayrıştırıcı/ötekileştirici niteliğini, Ehl-i Sünnet özelinde dile getirenler olmuş ve Ehl-i Sünnet’in iftirak hadisinden hareketle kendisi dışında kalan grupları marjinalleştirdiği ve ayrılıkları meşrulaştırdığı vurgulanmıştır. Bkz. Ejder Okumuş, “‘Ehl-i Sünnet ve’l-Cemaat’in Bir Meşruiyet Aracı Olarak İcat ve İstihdamı,” Marife 5:3 (2005), ss.56-58. Ancak belirtmek gerekir ki iftirak hadisinin farklı kesimleri ötekileştirmede bir araç olarak kullanımı, sadece Ehl-i Sünnet ile sınırlı olmayıp, Şī a başta olmak üzere Mu tezile ve İbāḍiyye gibi kesimler için de geçerlidir. 2 “Ve hep birlikte Allah’ın ipine sımsıkı sarılın, sakın parçalanıp ayrılığa düşmeyin” (3/Ālu İmrān:103), “Ve yine siz, sakın kendilerine açık deliller geldikten sonra ayrılıklara ve anlaşmazlıklara düşerek parçalanan toplumlar gibi olmayın…” (3/Ālu İmrān:105), “Dinlerini bölüp parçalayıp grup grup olanlar var ya, senin onlarla bir işin olmaz…” (6/el-En ām:159), “Allah’a ve Rasulüne itaatten ayrılmayın, aranızda çekişip birbirinize düşmeyin (…)” (8/el-Enfāl:46), “Ayrıca dinlerini paramparça eden ve çeşitli zümrelere ayrılanlardan (da olmayın)” (30/er-Rūm:32), “…Dini dosdoğru uygulayın, onda ayrılığa düşmeyin…” (42/eş-Şūrā:13), “Kitap ehli ancak kendilerine delil geldikten sonra ayrılığa düştüler.” (98/el-Beyyine:4). (Ayet mealleri, mevcut meallerden yararlanılarak tarafımızca hazırlanmıştır.) 1 AÜİFD 55:2 İftirak Hadisinin Anlaşılma Biçimleri Üzerine 61 açıklığıyla dururken, İslam ümmetinin Ehl-i Kitab gibi kesinlikle bölüneceğini haber veren (veya öyle anlaşılan) rivayetlerin varlığı, Kur’an vahyinin bu çerçevedeki uyarılarını ve emirlerini adeta gerçekleşmesi gayr-ı kâbil bir hitaba dönüştürüyor intibaı vermektedir. Müfessirlerin iftirak hadisini özellikle söz konusu ayetler bağlamında dile getirmeleri, ortaya çıkan bu ikilemin doğal bir yansıması olarak yorumlanabilir.3 Ancak belirtmek gerekir ki iftirak hadisinin, Müslümanların Ehl-i Kitab gibi ayrılacağını (ya da ayrıldığını) dile getirmekten ziyade, kurtuluşa erecek fırkanın hangi fırka olduğunu ortaya koymak gayesiyle gündeme geldiği görülmektedir. Rivayetin nakledildiği ilk dönemler dikkate alındığında, toplumsal ve siyasî ayrılığın fiilen vuku bulduğu bir ortamda “bölünmenin mukadder olduğu”4 mesajı verilerek, ümmetin fırkalara ayrılacağını dile getirmenin, toplumun değişik katmanlarını ve siyasî iktidarı rahatlatıcı bir tarafı olduğu söylenebilir. Hatta bu ve benzeri hadislere, ortaya çıkan ihtilaf ve ayrışma (...truncated)