SAİD NURSİ’NİN BİR ERDEM OLARAK ADALET ANLAYIŞI

Katre • Yıl: 2018 Sayı: 6 SAİD NURSİ’NİN BİR ERDEM OLARAK ADALET ANLAYIŞI K. Ali KAHVECİ1 Öz Düşünce tarihinde adalet, erdemler listesinin değişmez bir maddesi olarak en başlarda yerini almıştır. Dolayısıyla adalet kavramı Nursi’nin ele aldığı en önemli evrensel değerler arasında bulunur. Bu çalışmada Nursi’ye göre adaletin kaynağını temel olarak dinin oluşturduğunu, gücünü buradan aldığını göstermeye çalışacağız. Batı ve İslam ahlakında adalet, hikmet, iffet ve şecaat ortak olarak bilinen dört temel erdemlerdendir. İşte adalet, diğer üç erdemin ortalamasıyla gerçekleşendir. Yani adalet, her konuda ifrat ve tefritten uzak durarak orta yolu takip etmektir. İlahi bir erdem olarak bilinen adalet aynı zamanda Allah’ın en başta gelen niteliklerindendir. Adeta bütün esma ondan türemiştir. Bu anlamda adalet en merkezi kavramdır. Bu çalışmamızda adalet erdemi üzerinde daha çok duracak ve onun kâinatta, insanda ve beşeri münasebetlerdeki tezahürlerini göstermeye çalışacağız. Anahtar kelimeler: Allah, Din, Adalet, Erdem, Said Nursi 1 Dr., Din Felsefesi, . 5 Said Nursi’nin Bir Erdem Olarak Adalet Anlayışı / K . Ali KAHVECİ Abstract On Said Nursi’s Sense of Justice as a Virtue Throughout the history of intellectual thought, the concept of “Justice” has always been considered as the unchanging item on the list of virtues. The virtue of Justice was also taken by Nursi as one of the most important universal values. In this study we try to show that according to Nursi, religion is the source of Justice and thus the power and authority of Justice and Virtue is drawn from the religion of Islam. Justice, wisdom, chastity and courage are four fundamental moral principles commonly known both in the western world and in Islam. However justice is realized as an average of the other three principles. That is to say justice is to follow the middle way and avoid the extremes “ifrat” (excess) and “tefrit” (deficiency). The moral virtue of Justice is known as one of the loftiest attributes enacted by God. Almost all of the Divine Names “esma” are derived from Justice. In this article we will mainly concentrate on this concept and try to understand its effects on the universe, human beings and human relations. Keywords: God, Religion, Justice, Virtue, Said Nursi 1. Giriş “Dinin özü ahlaktır”2 diyen Kant’ın (ö.1804) düşüncesine paralel olarak Nursi’ye göre kâinat ağacının meyvesi olan insanın en kâmili, en erdemlisi ve adalet timsali ‘seçkin kul’ peygamber Hz. Muhammed’dir. Zira “Onun ahlakı Kur’an’dı”3 sözü O’nun için söylenmiştir. 2 Immanuel Kant, Lectures on Philosophical Theology (İng. çev. A.W. Wood ile G. M. Clark) adlı eserin ‘Giriş’ kısmıdır (s.21-42), trc. Mehmet Sait Reçber,“ Felsefi Teolojiye Giriş”, Felsefe Dünyası, 2, sy.40, (2004), 156. 3 Ahmed b. Hanbel, Müsned 5:163. Aynı anlama gelen diğer rivâyetler için bk. 6 Katre • Yıl: 2018 Sayı: 6 İnsan fiillerinde esas olan ahlakçılara göre daima itidal/orta yol’dur. Orta yol geleneğinin Müslüman filozof ve teologlar arasında en önemli temsilcisinin İbn Miskeveyh (ö. 1030) olduğu kabul edilir. O da “Tehzibu’l Ahlak” adlı kitabıyla bu konuyu en önce dile getiren Aristo’nun (m.ö. 322) düşüncelerini kendi yorum ve katkılarıyla İslam dünyasına sunmuştur.4 Bu gelenekten gelen yaklaşımı benimseyerek sürdüren Said Nursi (ö. 1960) için de ahlak, orta yol demektir. Sırat-ı müstakim ise, şecaat, iffet ve hikmetin karışımından çıkar. Bu karışımın son hali de adalettir. Bütün bu faziletlerin bilfiil göründüğü kişi ise Hz Muhammed’dir. Adalet erdemine geçmeden insanın ahlaki fiillerinin kökeninde var olan kuvvelere bir göz atmak yerinde olacaktır. 2. Ahlakın Kaynağı Olarak Nefiste Bulunan Kuvveler Başta Eflatun’un (m.ö. 347) felsefesine uygun olarak insanın ahlâkî fazilet ve reziletlerine temel teşkil eden üç güce sahip olduğundan hareketle ve tasavvuf geleneğinde kimi mutasavvıfların insan nefsiyle ilgili ileri sürdükleri yaklaşımlara benzer şekilde Said Nursi, insanda yerleşik olan ve ruhun yaşayabilmesi için üç kuvvenin olduğundan söz eder. Bunlar; kuvve-i şeheviyye, gazabiyye ve akliyyedir.5 Nursi’ye göre insandaki ‘şehvet’ kuvvesi, menfaatli şeyleri almak için ona verilmiştir. Bu şehvet hissi, temelde cinsel arzu, yemek, içmek, uyumak ve konuşmak gibi faydalı şeyleri alma ve elde etme gücü içindir. Ancak bu gücün üç derecesi vardır. Tefrit (negatif aşırılık) derecesi ‘humud’ denilen şehevi şeylere karşı isteksizliktir. Böyle bir kişi, harama karşı Müslim, “Müsâfirin”, 39; Ebû Dâvud, “Tatavvu”, 26; Nesâî, “Kıyâmu’l-leyl”, 2; Dârimî, “Salât”, 165; Ahmed b. Hanbel, Müsned, 5:54, 91, 188, 216. 4 İbn Miskeveyh, Ahlakı Olgunlaştırma, trc. A. şener, C. Tunç, İ. Kayaoğlu, (Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yay.,1983), 23, 24. 5 Bediüzzaman Said Nursi, İşarât-ül İ’caz, trc. Abdülmecid Nursi, (İstanbul: Sözler Yay., 1978), 24; Krş. Gazali, Mîzânü’l-Amel, terc. Abdullah Aydın, (İstanbul: Aydın Yay.,1971), 46; Eflatun, ruhun üç parçasının olduğundan söz etmektedir; bkz. Eflatun, Devlet, IV, trc. Tuba Öztürk (İstanbul: Akvaryum Yayın., 2008), 120, 122. 7 Said Nursi’nin Bir Erdem Olarak Adalet Anlayışı / K . Ali KAHVECİ şehvetli olmadığı gibi helallere karşı da iştahlı değildir. İfrat (pozitif aşırılık) derecesi ise, helal haram demeden aşırı şekilde şehvetine düşkün olmaktır. Böyle bir kimse namusları ayaklar altına alma istidadındadır. Orta mertebe olan vasat derecesi ise, iffetliliktir. Kişinin helaline karşı şehveti varken, harama karşı iştahsız olur.6 Yani, şehvetin tefriti adeta cinselliğin yok edilmesi, bitkisel bir hayat düzeyi; ifrat düzeyi ise, şehvetperestlik, kalbi ve akli tüm insani duygularının kaybolması; vasat düzeyi de iffetliliktir. Dolayısıyla Said Nursi, iffeti, sadece cinsel noktada değil; yemek, içmek, uyumak, konuşmak, bakmak vb. gibi insanın her şeyde ölçülü olması anlamında en geniş şekliyle ele almıştır. Bu anlamda iffet, kendini kontrol etme kabiliyetidir. İnsandaki ‘gazap’ kuvvesi de zararlı şeyleri uzaklaştırmak için verilmiştir. Bu eğer İslâm dininin sağlam inanç esaslarıyla dengelenmezse ya her şeyden korkmak ya da hiçbir şeyden korkmamak gibi aşırılıklar ortaya çıkarabilir. İkisi de birey ve toplumun ahlaki hayatını bozacak durumlardır. Bunun tefrit derecesi, korkaklıktır ki, olur olmaz şeylerden korkarak hayatı kendisine zehir eder. İfrat derecesi ise, maddi ve manevi hiçbir şeyden korkmama hissi veren aşırı öfke halidir. Ama bu kuvve dengelendiğinde ‘şecaat’ dediğimiz bir fazilet meydana gelir. Bu durumda insan kimseye haksızlık yapmaz. Denebilir ki, bütün zulümler bu türlü kötü ahlaki bir hissin ürünüdür. Vasat mertebesi, şecaat denilen kahramanlıktır.7 Nursi’ye göre, ‘kuvve-i akliyye’ ise, iyi ve kötüyü birbirinden ayırt etmek için verilmiştir. Eğer insan, İslâm dininin sağlam inanç esaslarıyla dengelenmezse o zaman ya ahmaklık ya da ‘cerbeze’ ortaya çıkar. İnsanın hiçbir şeyden anlamaması demek, insanî yetilerini 6 Nursi, İşarât-ül İ’caz, 24; benzer yaklaşımlar için ayrıca bkz.,Gazzâli, İhyâu Ulûmi’d-Din, trc. (...truncated)