Türkiye’de Finansal Gelişme ve Enerji Tüketimi İlişkisi: Bir Zaman Serisi Kanıtı

Eskişehir Osmangazi Üniversitesi İİBF Dergisi Aralık 2018, C. 13, S. 3, 69 – 88 Başvuru Kabul - : 08.05.2018 : 19.12.2018 Türkiye’de Finansal Gelişme ve Enerji Tüketimi İlişkisi: Bir Zaman Serisi Kanıtı Murat Çetin1 Türkiye’de Finansal Gelişme ve Enerji Tüketimi İlişkisi: Bir Zaman Serisi Kanıtı The Link between Financial Development and Energy Consumption in Turkey: A Time Series Evidence Öz Abstract Bu çalışma, finansal gelişme ile enerji tüketimi arasındaki ilişkiyi Türkiye örneğinde 1980-2015 döneminde ekonomik büyüme ve kentleşmeyi enerji tüketimi modeline dahil ederek incelemektedir. ARDL sınır testi, yapısal kırılmalar altında finansal gelişme, ekonomik büyüme, kentleşme ve enerji tüketimi arasında bir uzun dönem ilişkisinin varlığını göstermektedir. DOLS tahmin sonuçlarına göre; enerji tüketimi sırasıyla kentleşme ve finansal gelişme tarafından belirlenmektedir. Toda-Yamamoto nedensellik analizi, finansal gelişmeden enerji tüketimine doğru işleyen bir nedenselliğin varlığını göstermektedir. İlaveten, ekonomik büyüme ve kentleşmeden enerji tüketimine doğru işleyen bir nedenselliğe rastlanmamıştır. Sonuçlar, Türkiye için bazı politika eğilimleri ortaya koyabilmektedir. This paper examines the relationship between financial development and energy consumption in case of Turkey during the period 1980-2015 by adding economic growth and urbanization to the energy consumption specification. The ARDL bounds test indicates the existence of a long run relationship among financial development, economic growth, urbanization and energy consumption under the structural breaks. The DOLS estimation results reveal that energy consumption is determined by urbanization and financial develoment, respectively. The Toda-Yamamoto causality analysis indicates the presence of a causality running from financial development to energy consumption. In addition, a causality running from economic growth and urbanization to energy consumption is not found. The results can exhibit some policy implications for Turkey. Anahtar Kelimeler: Finansal Gelişme, Enerji Tüketimi, Yapısal Kırılma, ARDL, Nedensellik, Türkiye Keywords: Financial Development, Energy Consumption, Structural Break, ARDL, Causality, Turkey 1. Giriş İyi dizayn edilmiş ve gelişmiş bir finansal yapı finansal kurumların etkinliğini artırdığı gibi, finansal hizmetlerdeki yenilikleri de geliştirebilmektedir. Aynı zamanda, böyle bir yapı teknolojik gelişmeye, enformasyon maliyetlerinin düşmesine ve yatırımların karlılığına neden olabilmektedir. Finansal liberalizasyonun bir sonucu olarak parasal aktarım mekanizmalarındaki iyleşmeler, tasarruf ve yatırımları destekleyerek ekonomik büyümeyi hızlandırabilir (Shahbaz ve Lean, 2012). Finansal gelişmenin ekonomik büyümede oynadığı rol başta McKinnon (1973), King ve Levine (1993), Levine (1997) ve Stiglitz (2000) olmak üzere pek çok yazar tarafından literatürde önemli ölçüde tartışılmaktadır. Finansal gelişme, aynı zamanda enerji tüketiminin temel belirleyicileri arasında kabul edilmektedir (Islam vd., 2013; Al-mulali ve Lee, 2013; Ziaei, 2015; Rafindadi ve Ozturk, 2016; Farhani ve Solarin, 2017; Ahmed, 2017). Diğer taraftan, finansal gelişme ile enerji tüketimi arasındaki ilişkiyi açıklayabilmek için pek çok kontrol değişken kullanılmaktadır. Ekonomik büyüme (Nasr vd., 2000; Mudakkar vd., 2013; Chang, 2015; Azam vd., 2015) ve kentleşme (Jones, 1991; Poumanyvong ve Kaneko, 2010; Sadorsky, 2014; Liddle, 2014) enerji tüketimini etkileyen önemli belirleyiciler arasında yer almaktadır. Dolayısıyla, ampirik literatür finansal 1 Prof. Dr., Namık Kemal Üniversitesi İİBF, İktisat Bölümü. , yazar ORCID bilgisi: http://orcid.org/0000-0002-7886-4162. 69 Eskişehir Osmangazi Üniversitesi İİBF Dergisi gelişme ile enerji tüketimi, ekonomik büyüme ve kentleşme arasındaki ilişkilere önemle vurgu yapmaktadır. Türkiye ekonomisi çeşitli özellikleri nedeniyle önemli bir örnek vaka konumundadır. İlk olarak; Türkiye’nin toplam nihai enerji tüketimi 2014’te 85.8 mtoe’ye ulaşmıştır. Ekonomik büyümenin de sürükleyici gücü olan nihai enerji tüketimi 2004 yılından bu yana tüm sektörlerde ortalama %35.8 oranında artış kaydetmiştir. 2014 yılındaki toplam nihai enerji tüketimindeki artışın %35.6’sı petrol tüketimine, %22.6’sı doğal gaz tüketimine, %20.6’sı elektrik tüketimine ve %12.3’ü de kömür tüketimine aittir. Uluslararası Enerji Kurumu’nun üyeleri arasında enerji talebi en hızlı artan ülkeler arasında Türkiye yer almaktadır. Hükümetin tahminlerine göre 2020 yılında toplam nihai enerji tüketimi iki katına çıkarak 170.3 mtoe’ye ulaşacağı öngörülmektedir (IEA, 2016). Bu gelişmeler Türkiye ekonomisinde enerji tüketiminin önemini ortaya koyduğu gibi enerji tüketimini etkileyen faktörlerin araştırılmasını öne çıkarmaktadır. Bu nedenle çalışmanın temel amacı, 1980-2015 döneminde Türkiye ekonomisinde enerji tüketiminin temel belirleyicilerinden birisi olan finansal gelişme ile enerji tüketimi arasındaki ilişkiyi hem uzun dönem etkisi hem de nedensellik ilişkisi bağlamında analiz etmektir. Bu yönüyle çalışma, Türkiye ekonomisini inceleyen diğer çalışmalardan farklılık arz etmektedir. Ayrıca, finansal gelişme değişkeninin yanı sıra literatür ile uyumlu olarak ekonomik büyüme ve kentleşme değişkenleri de enerji tüketimi modelinde yer almışlardır. Değişkenlerin durağanlık analizi, Dickey-Fuller (1981) ADF ve DF-GLS, Phillips-Perron (1988) PP, Kwiatkowski, Phillips, Schmidt ve Shin (1992) KPSS gibi klasik birim kök testlerinin yanı sıra Lee-Strazicich (2003) yapısal kırılmalı testi ile birlikte gerçekleştirilmektedir. Değişkenler arasındaki eşbütünleşmenin varlığı, Pesaran vd. (2001) tarafından sunulan ARDL sınır testi ile araştırılmaktadır. Yapısal kırılmalı birim kök testinden elde edilen kırılma tarihleri ARDL modelinde kukla değişken modele alınmaktadır. Değişkenlerin uzun dönem parametrelerini tahmin etmek için Stock ve Watson (1993) tarafından geliştirilen DOLS tahmincisi kullanılmaktadır. Çalışmada son olarak değişkenler arasındaki nedensellik ilişkisini analiz edebilmek için TodaYamamoto (1995) tarafından geliştirilen nedensellik testine yer verilmektedir. Uzun dönemde finansal gelişmenin enerji tüketimini pozitif etkilemesi ve finansal gelişmeden enerji tüketimine doğru işleyen bir nedenselliğin belirlenmiş olması, Türkiye ekonomisi için önemli politika çıkarımlarının yapılmasına imkân tanımaktadır. Çalışmanın bundan sonraki bölümleri şu şekilde belirlenmiştir. İkinci bölüm, teorik literatür üzerinde durmaktadır. Üçüncü ölüm, ampirik literatüre değinmektedir. Dördüncü bölüm, ekonometrik model ve veri seti üzerinde durmaktadır. Beşinci bölümde ekonometrik metodolojiye yer verilmektedir. Altıncı bölüm, analizlerden elde edilen ampirik bulguları sunmaktadır. Çalışma, bir sonuç ve politika önerilerinde bulunarak son bulmaktadır. 2. Teorik Literatür Türkiye gibi yeni gelişen ekonomilerde enerji tüketiminin belirleyicilerinin anlaşılması birçok nedenden önemli bir araştırma konusudur. İlk olarak; enerji hemen (...truncated)