Yabani Ravent (Rheum ribes L.)’in Doku Kültürü ile Çoğaltım Olanakları Üzerine Araştırma

Türkiye Tarımsal Araştırmalar Dergisi dergipark.gov.tr/tutad Araştırma Makalesi / Research Article Turk J Agric Res 2017, 4(3): 296-301 © TÜTAD ISSN: 2148-2306 e-ISSN: 2528-858X doi: 10.19159/tutad.323431 Yabani Ravent (Rheum ribes L.)’in Doku Kültürü ile Çoğaltım Olanakları Üzerine Araştırma Burcu TUNCER*, Büşra GÜNSAN Van Yüzüncü Yıl Üniversitesi, Ziraat Fakültesi, Bahçe Bitkileri Bölümü, Van, TÜRKİYE Geliş Tarihi/Received: 23.06.2017 Kabul Tarihi/Accepted: 20.08.2017 ORCID ID (Yazar sırasına göre / by author order) ORCID ID (Yazar sırasına göre / by author order) İD orcid.org/0000-0002-4402-4536 İD orcid.org/0000-0003-4071-860X orcid.org/0000-0002-4402-4536; orcid.org/0000-0003-4071-860X *Sorumlu Author: *Sorumlu Yazar/Corresponding Yazar/Corresponding Author: Özet: Rheum ribes L. tıbbi öneme sahip çok yıllık yabani bir bitki türüdür. Bu çalışmada, in vitro koşullarda büyütülmüş 7 günlük fidelerden alınan farklı eksplant tipleri (hipokotil ve kotiledon), Indol-3-butirik asit (IBA) (0.0 ve 1.0 mg L-1) ve 6Benzilaminopurin (BAP) (0.0, 1.0 ve 2.0 mg L-1) kombinasyonları ilave edilmiş MS (Murashige and Skoog) besin ortamında kültüre alınmıştır. Araştırma sonucunda sürgün ve kallus oluşumu yönünden hipokotil eksplantlarının kotiledon eksplantlarından daha başarılı olduğu belirlenmiştir. Hipokotil eksplantlarında, eksplant başına en yüksek sürgün sayısı (4.0 adet eksplant-1) 2mg L-1 BAP ve 1 mg L-1 IBA ilavesi yapılmış MS ortamından (MS6) elde edilirken, kallus oluşum oranı açısından ise MS4 (MS + 1 mg L-1 BAP + 1 mg L-1 IBA) (% 88.8) ve MS6 (MS + 2 mg L-1 BAP + 1 mg L-1 IBA) (% 83.3) ortamlarının daha başarılı olduğu tespit edilmiştir. Anahtar Kelimeler: Rheum ribes L., in vitro rejenerasyon, kallus, sürgün Research on Regeneration Via Tissue Culture on Wild Rhubarb (Rheum ribes L.) Abstract: Rheum ribes L. is a perennial wild medicinal plant. In this study, the different explants types (hypocotyl and cotyledon) taken from 7-days-old plantlets were cultured in MS (Murashige and Skoog) media supplemented with 0.0, 1.0 and 2.0 mg L-1 of 6-Benzylaminopurine (BAP) with 0.0 and 1.0 mg L -1 of Indole-3-butyric acid (IBA). Hypocotyl explants were found to be more successful than cotyledon explants in terms of shoot and callus formation. The highest number of shoots per explant (4.0 shoot explant-1) was obtained from MS medium supplemented with 2 mg L-1 BAP and 1 mg L-1 IBA (MS6) from the hypocotyl explants. In terms of the rate of callus formation (%), MS4 (MS + 1 mg L -1 BAP + 1 mg L-1 IBA) (88.8%) and MS6 medium (MS + 2 mg L-1 BAP + 1 mg L-1 IBA) (83.3%) were found to be more successful than the hypocotyl explants. Keywords: Rheum ribes L., in vitro regeneration, callus, shoot 1. Giriş Yabani ravent (Rheum ribes L.) Polygonaceae familyasından çok yıllık otsu yabani bir bitki olup; ışgın, uçkun adları ile de bilinmektedir. Rheum cinsine ait ülkemizde yetişen tek tür Rheum ribes L.’dir (Cullen, 1996). Bu yabani tür; Türkiye’nin Doğu Anadolu Bölgesi’nde, İran ve Lübnan’da dağılım göstermektedir. Bitki, Türkiye’de Nisan ayından itibaren yöre halkı tarafından dağlardan toplanmakta ve halk pazarlarında 10 TL kg-1 olarak satılmaktadır. Bitkinin yöre halkı tarafından farklı kullanım şekilleri de bulunmaktadır. Genç haldeki bitkinin gövde kısmı ve yaprak sapı soyulduktan sonra çiğ olarak tüketilebildiği gibi, turşusu ve yumurtalı kavurması yapılabilmektedir. Tıbbi değeri de olan TUNCER ve GÜNSAN ışkın bitkisinin mideyi kuvvetlendirdiği, kusma, şeker hastalığı ve hemoroidi önlediği belirtilmektedir (Munzuroğlu ve ark., 2000; Tabata ve ark., 2000). Nitekim, kurutulduktan sonra kaynatılarak içilen ışgın kökleri şeker hastalığının tedavisinde kullanılmaktadır. Taze sürgünlerinin A, C ve E vitamini açısından zengin olduğu, selenyum düzeyinin beslenme açısından yeterli oranda olduğu bildirilmiştir (Munzuroğlu ve ark., 2000). Bitkinin 100 g yenilebilir kısımda 20.4 mg askorbik asit, 2.25 g protein, 0.24 g yağ, 1.15 g kül, 25.1 mg fosfor, 114.4 mg potasyum, 60.3 mg kalsiyum, 24.6 mg sodyum içermektedir (Alan ve Padem, 1989). Henüz kültüre alma çalışmalarının yapılmadığı, tıbbi bitki olarak önem taşıyan yabani ravent (Rheum ribes L.)’in, yöre halkı tarafından doğal habitatlarından bilinçsiz olarak toplanması sırasında köklerinin tahrip edilmesi veya köklü olarak bitkilerin tamamen topraktan sökülmesi nedeniyle, bu türler ileride yok olma tehlikesiyle karşı karşıya kalma durumundadır. Bu nedenle bu türlerin korunması için gerekli önlemler alınmalıdır. Bitki doku kültürü teknikleri bitki biyoçeşitliliğini korumaya olanak sağlamaktadır. Yabani ravent gibi çok yıllık bitki türlerinde klasik ıslah çalışmaları uzun zaman almakta ve iş gücü doku kültürü gerektirmektedir. Oysaki teknikleriyle bu süreyi kısaltmak mümkündür. Doku kültürü teknikleriyle tıbbi değeri olan bitkiler, yok olma tehlikesi altındaki türler, yabani türler ve endemik türlerin de in vitro teknikler ile mikro çoğaltımının yapıldığı bildirilmektedir (Martin, 2002; Sahrawat ve Chand, 2002; Thomas ve Jacob, 2004; Paunescu ve Holobiuc, 2005, Guo ve ark., 2007; Dhandapani ve ark., 2008; Wang ve ark., 2010, Tabin ve ark., 2016). Ancak her tür için kullanılan in vitro rejenerasyon tekniğin optimizasyonunun sağlanması ve uygun protokolün geliştirilmesi gerekmektedir. Bu çalışmada, tıbbi bitki olarak önem taşıyan Rheum ribes L.’de farklı eksplant tipi ve MS (Murashige ve Skoog) besin ortamına ilave edilen farklı büyümeyi düzenleyici madde kombinasyonlarının in vitro çoğaltım olanakları üzerine etkisi araştırılmıştır. 2. Materyal ve Yöntem 2.1. Bitki materyali Çalışmada bitki materyali olarak; Türkiye’de Hakkâri ilinden temin edilen, Rheum ribes L. bitkisinin tohumları kullanılmıştır (Şekil 1a). Tohumlar geniş kanatlı yapıya sahip olduklarından dolayı sterilizasyon işleminden önce tohumun kanatları embriyoya zarar vermeyecek şekilde elle çıkartılmıştır (Şekil 1b). Şekil 1. Rheum ribes L. bitkisinin (a) kanatlı yapıdaki tohumları, (b) kanatları çıkartılmış tohumlar, (c) tohumların sterilizasyonu, (d, e) tohumların MS çimlendirme ortamına ekimi, (f) ekimi yapılan tohumların buzdolabında 30 gün süreyle bekletilmesi, (g) iklim odası koşullarına alınan tohumlar, (h) çimlenmiş 7 günlük in vitro bitkicikler, (ı) eksplantların hazırlanması, (i) kotiledon ve (j) hipokotil eksplantlarının sürgün rejenerasyon ortamına dikimi, (k) iklim odasında kültüre alınan eksplantlar Türkiye Tarımsal Araştırmalar Dergisi - Turkish Journal of Agricultural Research 4(3): 296-301 297 TUNCER ve GÜNSAN 2.2. Tohumların sterilizasyonu Tohumların sterilizasyonu 3 aşamada gerçekleştirilmiştir. İlk aşamada tohumlar fungal hastalıkların önlenmesi amacıyla benomil solüsyonunda (% 0.3) 1 saat kadar bekletilmiş, ardından 1 saat süreyle saf suda çalkalanarak yıkanmıştır. İkinci aşamada; tohumlar dikim kabini içine alınarak % 70’lik etil alkolde 30 saniye süreyle bekletildikten sonra, bidistile suyla 1-2 kez çalkalanarak etil alkolün ortamdan uzaklaştırılmas (...truncated)