UĞURLU-ZEYTİNLİK: GÖKÇEADA’DA TARİH ÖNCESİ DÖNEMLERE AİT YENİ BİR YERLEŞME

Trakya Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi, Cilt: 2, Sayı: 4, Temmuz-2012, s. 1-16 UĞURLU-ZEYTİNLİK: GÖKÇEADA’DA TARİH ÖNCESİ DÖNEMLERE AİT YENİ BİR YERLEŞME Burçin ERDOĞU ÖZ: Gökçeada Uğurlu-Zeytinlik şimdiye kadar Doğu Ege Adalarında bulunmuş olan en erken yerleşmedir. Yerleşmede sürdürülen kazı çalışmaları Neolitik öğelerin Avrupa’ya aktarımı konusunda kuşku götürmez derecede önemli veriler sağlamaktadır. Üç senelik kazı çalışmalarımız Uğurlu-Zeytinlik’in Ege bölgesindeki en önemli Neolitik Çağ yerleşmelerinden biri olduğunu göstermiştir. Adaya en erken yerleşenlerin Neolitik Çağ’da, MÖ 6500 yıllarında Anadolu’dan geldikleri saptanmıştır. MÖ 5000’lere kadar adada ana karadan bağımsız gelişen yerel bir kültür gözükür. Daha sonra Batı Anadolu Kumtepe IA-Beşik Sivritepe Kültürü Doğu Ege Adalarının büyük bir bölümüne hâkim olmuştur. Anahtar kelimeler: Gökçeada, Uğurlu, Neolitik Çağ, Kalkolitik Çağ, Avrupa’nın Neolitikleşmesi. UĞURLU-ZEYTINLIK: A NEW PREHISTORIC SETTLEMENT ON THE ISLAND OF GÖKCEADA ABSTRACT: The settlement of Uğurlu-Zeytinlik on the Island of Gökçeada is the earliset know settlement in Eastern Aegean Islands so far. Certainly, it cannot be doubted that ongoing excavations at the site provide new data relating to the Neolithization of Europe. Our three seasons of excavations at Uğurlu have revealed it to be one of the most significant Neolithic sites in the Aegean region. The earliest Neolithic settlement of Uğurlu was founded by the newcomers from Anatolia, around 6500 cal. BC. Until 5000 cal. BC, a local culture indepandant than the mainland appears in the island. Later, the Western Anatolian Kumtepe IA-Beşik Sivritepe culture have been found in most all of the Eastern Aegean islands. Keywords: Gökçeada, Uğurlu, Neolithic Period, Chalcolithic Period, the Neolithization of Europe. Giriş: Avrupa’da uygarlık tarihinin en önemli sürecini kapsayan Neolitik Çağ’ın nasıl başladığı, diğer bir deyişle yerleşik düzen, yeni teknolojik gelişmeler ile tarım ve hayvancılıktan oluşan beslenme ekonomisinden oluşan yaşam biçimine nasıl ve ne zaman geçildiği konusu ile ilgili tartışmalar her geçen gün daha da artmaktadır. Neolitik yaşam biçiminin Avrupa’ya Yakındoğu’dan gelen çiftçiler tarafından getirildiğini ön gören “Yayılımcı” görüş ile Avrupa’da Neolitik yaşam biçiminin yerel avcıtoplayıcı topluluklar tarafından geliştirildiğini ön gören “Bağımsız gelişme modeli” olarak bilinen görüşün yanı sıra, Avrupa Neolitik yaşam biçiminin Anadolu veya Yakındoğu’dan bilgi ve mal aktarımı ile doğan etkileşim sonucu geliştiğini ön gören görüşler konu ile ilgili temel görüşlerdir 1. Tüm  1 Prof. Dr. Burçin Erdoğu. Trakya Üniversitesi, Edebiyat Fakültesi, Arkeoloji Bölümü, Edirne. Bu temel görüşler için bkz. M. Budja, “The Neolitization of Europe, Slovenian Aspect”, Procilo XXI, 1993, s. 163-193; M. Özdoğan, “The beginning of Neolithic economies in Southeastern Europe: An Anatolian perspective”, European Journal of Archaeology 5, BURÇİN ERDOĞU bu temel görüşler kendi içinde farklı modeller içermektedir ve Avrupa’nın farklı bölgeleri için farklı modeller ön görülebilmektedir2. Anadolu ve Güneydoğu Avrupa arasında adeta bir köprü gibi uzanan Ege adaları Neolitik yaşam biçiminin aktarımı konusundaki görüşlerin odağında kaldığı halde, özellikle Anadolu kıyılarına yakın Doğu Ege adalarında Neolitik Çağın erken evrelerine ait yerleşim yeri bulunamamıştı. Gökçeada’da yer alan Uğurlu-Zeytinlik yerleşmesi Doğu Ege Adaları’nın bilinen en erken Neolitik Çağ yerleşmesidir ve en erken buluntular MÖ 6500 yıllarına kadar inmektedir 3. İlk olarak 1998 yılında İstanbul Üniversitesi Prehistorya Anabilim dalı öğretim üyesi Dr. Savaş Harmankaya tarafından gerçekleştirilen araştırmalar sırasında saptanan yerleşme, 2009 yılından itibaren Bakanlar kurulunun kararı ve Kültür ve Turizm Bakanlığının izinleri ile Trakya Üniversitesi Arkeoloji Bölümü adına Doç. Dr. Burçin Erdoğu başkanlığında kazılmaktadır4. Yeri ve Konumu: Uğurlu-Zeytinlik yerleşmesi, Gökçeada’nın güneybatısında, Uğurlu Köyü’nün 1 km kuzeyinde yer alır. Ülkemizin en büyük adası olan Gökçeada, Gelibolu Yarımadası’ndan yaklaşık 17 kilometre uzaklıktadır. Adanın doğu batı uzunluğu 29,5 kilometre, kuzeygüney uzunluğu ise 13 kilometredir. Tarih öncesi dönemlerde deniz seviyesi günümüze göre çok daha alçak olduğundan, ada ana karaya daha yakın bir konumdaydı5. Adanın %77’si dağlık, %11’i ovalıktır. Uğurlu-Zeytinlik yerleşmesi adanın Güney batısındaki ovalık alanda, İsa Tepesi’nin (veya Doğanlı Tepe) eteklerinde yer alır. Bir yamaç yerleşimi görünümündeki yerleşimin boyutları 250x200 metredir. Yerleşimin batısından Pilon Deresi akmaktadır. Höyüğün hemen yanında tatlı bir su kaynağı bulunur. Uğurlu Köyü’nü Gökçeada merkeze bağlayan yol yerleşimi ikiye kesmiştir. Yerleşim, çeşitli zamanlarda yapılmış olan sulama kanalları tarafından kısmen tahrip edilmiştir. 2 3 4 5 2 1997, s. 1–33 ; R. Tringham, “Southeastern Europe in the transition to agriculture in Europe: bridge, buffer or mosaic”, T.D. Price (ed), Europe’s First Farmers, Cambridge 2000, s. 19-56. Bu modeller için bkz. Zvelebil, M., “The social context of the agricultural tarnsition in Europe”, C. Renfrew - K. Boyle (eds.), Archaeogenetics: DNA and the population prehistory of Europe, Cambridge 2000, s. 57-79. B. Erdoğu, “A Preliminary Report from the 2009 and 2010 Field Seasons at Uğurlu on the Island of Gökçeada”, Anatolica XXXVII, 2011, s. 45-65. S. Harmankaya-B. Erdoğu,. “The prehistoric sites of Gökçeada, Turkey”, M. Özdoğan, H. Hauptmann and N. Başgelen (eds.), From Villages to Towns: Studies presented to Ufuk Esin, İstanbul 2003, s. 459-479; Erdoğu, a.g.m., s. 45-65. Bu konu için bkz. K. Lambeck, “Sea-level change and shore-line evaluation in Aegean Greece since upper Palaeolithic time”, Antiquity 70, 1996, s. 588–611. Trakya Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi, Cilt: 2, Sayı: 4, Temmuz-2012, s. 1-16 UĞURLU-ZEYTİNLİK: GÖKÇEADA’DA TARİH ÖNCESİ DÖNEMLERE AİT YENİ BİR YERLEŞME Tabakalanma ve Mimari: 2009-2012 yılı kazı sonuçları UğurluZeytinlik yerleşmesinde 9 tabaka içeren 5 ana kültür evresinin varlığını ortaya koymuştur. I. Evre yerleşmenin doğusunda yüzey buluntuları ile tanımlanan İlk Tunç Çağı ve Orta Çağ malzemesi ile temsil edilir. Henüz kesin olmamakla birlikte, Uğurlu-Zeytinlik’de İlk Tunç Çağı’nda kısa süreli küçük bir yerleşimin varlığından söz edebiliriz. II. Evre Batı Anadolu’da MÖ 5000-4500 yıllarına tarihlendirilen Kumtepe IA-Beşik Sivritepe Kalkolitik Çağ kültürüne aittir6. Yerleşimin doğusunda yapılan kazılarda bu evreye ait iki tabaka saptanmıştır. O-P 10 ve 11 plan karelerine denk gelen alanda kuzey-güney istikametinde uzanan duvarları taştan yapılmış bir yapı bulunmuştur. “Bina 1” olarak isimlendirilen Kalkolitik Çağ’a tarihlendirilen yapı yaklaşık 5x5 metre boyutlarındadır. Kuru duvar tekniği ile örülen taş duvarlar 40-30 cm yüksekliğe kadar korunmuştur. Kuzey duvarı, çift duvar halinde yapılmıştır. Muhtemelen dış yüzeye yapılan duvar bir nede (...truncated)