Meşrutiyet’ten Cumhuriyet’e Türkiye’de Kadın

ARAŞTIRMA MAKALESİ Curr Res Soc Sci (2015), 1(3) • 84-96 Harun Aydın* * Ağrı İbrahim Çeçen Üniversitesi, Fen Edebiyat Fakültesi, Tarih Bölümü, Ağrı, Türkiye Öz Tanzimat devri ile başlayan kadın hareketleri, ilk olarak eğitim alanında gelişme göstermiş, bu dönemde kız idadî ve rüştiyeleri ile kız öğretmen okulları ilk kez bu dönemde kız İdadi okulları açılmıştır. Kadına yönelik yapılan yenileşme hareketleri Meşrutiyet döneminde hız kazanmıştır. Tanzimat’tan sonra açılan bu okullarda eğitim alan kadınlar Meşrutiyet’le birlikte örgütlenip kadın teşkilatları kurmuşlardır. Kadın hareketleri veya kadına yönelik yenilik hareketleri Tanzimat Döneminde hiç tartışılmamıştır. Fakat II. Meşrutiyet dönemiyle beraber Osmanlı toplumunda bulunan marjinal gruplar kadının eğitiminden, giyimine, tesettürden evlenme ve boşanmaya kadar her konu üzerinde durmuşlar ise de da bu tartışmalar büyük değişimlere neden olmamıştır. Meşrutiyet döneminde Osmanlı Devletinin içinde bulunduğu savaş koşulları nedeniyle kadınlar ilk kez Posta ve Maliye Nezaretlerinde memur olarak çalışmaya başlamışlardır. Bu dönemde kadınlar artık kendi haklarını kendileri dile getirmeye başlamıştır. II. Meşrutiyet’le beraber kadınlar toplumda daha fazla yer almaya başlamıştır. Özellikle kadınların eğitimi için açılan okullarda eğitim gören kadınlar bulundukları vilayetlerde özellikle de İstanbul’da kadın dernekleri kurup örgütlü çalışma içine girmişlerdir. Cumhuriyet’in ilanından sonra kadın hakları önem kazanmaya başlamıştır. Türk tarihinde kadına Medeni Kanun ile beraber çeşitli haklar verilmiştir. Cumhuriyet döneminde kadın-erkek eşitliğini sağlamaya yönelik önemli gelişmeler yaşanmıştır. Anahtar Kelimeler: Türkiye Cumhuriyet, Dernekler, Kadın Hakları, Kadın Hareketleri, Meşrutiyet, Tanzimat. Women in Turkey from Constitutional Monarchy to Republic Abstract Sorumlu Yazar: Ağrı İbrahim Çeçen Üniversitesi, Fen Edebiyat Fakültesi, Tarih Bölümü, Ağrı, Türkiye Beginning from the Tanzimat period, the women movements first made progress in educational field and the girls high school (idadî), junior high school (rüşdiye) and teachers schools were opened for the first time in this period. The innovation movements towards women gathered speed in the period of Constitutional Monarchy. The women who studied at these schools opened subsequent to the Tanzimat merged and made women organisations. The movements and the innovation movements towards women were never discussed in the term of Tanzimat. But with the Second Constitutional Era, though the marginal groups in the Ottoman society discussed all the topics from educating women, woman dressing, islamic clothing to marriage and divorce, these discussions didn’t cause big changes. Due to the war conditions in which the Ottoman State were in the period of Constitutional Monarchy, women first began to work as an 84 Curr Res Soc Sci (2015), 1(3) Keywords: Turkish Republic, Association, Women’s Rights, Women Movements, Constitutional Monarchy, the Tanzimat. Giriş Kadın geçmişten günümüze her zaman insanoğlunun dünyasında büyük değişimlere neden olmuştur. Avcı ve toplayıcı toplumlara bakıldığında kadın hem evde hem de erzak temin edebilmek için dışarıda çalışmış, çocuk doğurmuş ve kadının doğurganlığı bu toplumlarda anaerkil düzenin oluşmasına neden olmuştur (Arat, 1980, s. 16-17). Tunç Devrine geçişle beraber kadının toplumdaki konumu da değişime uğramış ve özellikle sabanın kullanılmasıyla beraber erkekler daha üstün konuma gelmiştir. Erkeklerin ekonomik üstünlükleri ellerine almalarıyla beraber toplumlarda var olan anaerkil yapı yerini ataerkil yapıya bırakmıştır (Özen, 1987, s. 406-407). Medeniyetlerin ortaya çıkmasıyla beraber kadınlar toplumda yeni değerlere sahip olmuştur. Mezopotamya uygarlıklarından biri olan Sümerlerde kadın hâkimiyeti ön planda idi ve siyasi haklarını kendi başlarına kullanma yetkileri vardı. Sümerlerde bir erkek yalnız bir kadınla evlenebilirdi ve kadın istemezse zorla evlilik olmazdı (Toker, 1966, s. 19-20). Anadolu uygarlıklarından Hititlerde Kadınların yargıçlık görevleri vardı. Kadın askerlik ve komutanlık görevlerini üstlenmiştir. Kadın çeşitli siyasi haklara sahip olmakla beraber evlilikler de sözleşmeye dayandırılmış toplumda tek eşlilik hâkim olmuştur. Hititlerde toprak çocuklara miras olarak bırakılmıştır (Toker, 1966, s. 25-26). Eski Yunan’da kadın erkekten daha az değerli durumdadır. Kadın alınıp satılabilen ve yeri geldiğinde bir eşya ile eşdeğer tutulan bir konumda düşünülmüştür. Hukuki alanda hiçbir Curr Res Soc Sci (2015), 1(3) hakka sahip olmayan kadın Eski Yunan’da değersiz bir varlık olarak düşünülmüştür (Tümer, 1994, s. 173). Eski Hint Medeniyeti’ne bakıldığında Eski Yunan Medeniyet’inden farklı olarak kadına eşitli haklar verilmişti. Ve bir kadın isterse birden fazla erkekle evlenebilme hakkına sahipti. İlerleyen dönemlerde kadına verilen değer düşerken erkeğe verilen değer artmıştır. Hintlilerde erkek kadından boşanabilirken kadın erkekten boşanamazdı. Toplum anaerkil yapıdan ataerkil yapıya dönüşmüştür (Donuk, 1980, s. 288). Hıristiyanlarda evlenmek kutsal sayılmıştır. Hıristiyanlıkta kadın evlendikten sonra kocasının her dediğini yapmak zorunda sayılmıştır. Kadının bir hakkı yoktur erkek üzerinde; fakat erkeğin kadın üzerinde hakkı olduğuna inanılmıştır. Ayrıca bu inançta çok eşlilik yasaklanmıştır (Karpat, 1945, s. 35-36). Cahiliye döneminde Arabistan’da kadın utanç kaynağı olarak görülmüştür. Kadın çocuk sahibi olduğunda ailenin bir parçası sayılmıştır. Cahiliye döneminde kadının boşanma hakkı yoktur. Erkek istediği zaman boşanabilirdi ve boşanma olduğu takdirde çocuklar babaya verilir ve kadın mirastan pay alamazdı (Donuk, 1980, s. 293). İslamiyet’in yaygınlaşmasıyla beraber Arap yarımadasında kadınlara çeşitli haklar tanınmıştır. İslam inancına göre kadın ile erkek bazı konularda eşit haklara sahiptir. İslamiyet’te bir erkek isterse dört kadınla evlenebilirken bir kadın yalnızca bir erkekle evlenebilirdi. Boşanma hakkı erkeğe verilmiştir. İslamiyet inancında kadına kuma 85 ARAŞTIRMA MAKALESİ officer in the Post Office and Finance Ministry. In the period of Constitutional Monarchy, they themselves commenced to utter their rights any more. With the Second Constitutional Era, they began to gain a place in society more. The women studying at the schools opened especially for women education established women associations and worked organizedly in the provinces that they were in, notably in Istanbul. Women’s rights gained importance after the proclamation of the republic. Women have been given miscellaneous rights by the Turkish Civil Code in Turkish history. Some crucial developments towards providing the equality of women and men occurred in Republic Period. ARAŞTIRMA MAKALESİ yazma ve ticaret hakkı tanımıştır; fakat bu haklardan da zengin kadınlar faydalanabilmiştir (Kuran, 1986, s. 366). Türk tarihinde kadın kavramı çeşitli destanlarda ana unsur olarak yer almıştır. Türklerdeki kadın konusu Dede Korkut Hikâyeleri’ne (...truncated)